„Różowa magia. O Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej” w Muzeum Literatury

maria_pawlikowska-jasnorzewska_muzeum_lit2.jpg, default, Dokumentacja wystawy „Różowa magia. O Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej”, fot. Muzeum Literatury

#literatura

#sztuki wizualne

Barokowy anioł czy czarownica? Poetka igraszek słownych, a może wielka tragiczka? Czy 80 lat po śmierci autorki Niebieskich migdałów wiemy o niej wszystko?

Dwie (?) twarze Marii

Latem 1924 roku Stanisław Ignacy Witkiewicz namalował dwa portrety Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Na jednym jest dostojna, skupiona; nonszalancko zawiązana pod szyją chusta czy peleryna opada na jej dumnie uniesione ramiona. Delikatne rysy kontrastują z wyraziście zarysowaną sylwetką i tłem. „Lubiła spacerować po ogrodzie w powiewnych szatach, które czyniły z niej kobietę motyla, elfa, a przy tym kryły wadę jej sylwetki” – mówiła Simona Kossak, bratanica poetki. Więcej o jej stylu możemy przeczytać we wspomnieniu innej twórczyni związanej (podobnie jak Pawlikowska) ze środowiskiem Skamandra Beaty Obertyńskiej:

Draperie, szale, pelerynki, gazy, woale – całe w ćmy, motyle, koła czy wiry tęczowe – omotane malowniczo wokół kruchej, drobnej postaci, stąpającej ostrożnie na czarnych kopytkach lakierków o bardzo wysokim korku. Nie czuło się na niej mody. Przekształcała każdą na swój sposób, oryginalnie, dowolnie i wedle potrzeby. Robiła wrażenie kłębuszka jedwabiu, czegoś niesłychanie lekkiego, wiotkiego, czegoś, co właściwie powinno by stać pod szkłem, jak okaz egzotycznego motyla, drogocenny, rzadki, nie do użytku.

Tak też odbierano jej poezję – jako efemeryczną, zmysłową, intymną, „kobiecą”. Niektórzy uważali Marię za wyniosłą, złośliwą, choć piekielnie inteligentną. Nie znosili jej. Kochali ją.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Witkacy, portret Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, 1924, fot. Wikipedia

Obrazek

Witkacy_-_Portret_Marii_Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej_-_1924-07_-_KDM_I_509.jpg

Magdalena Samozwaniec, młodsza siostra Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej określiła ją mianem jasnowłosego, barokowego aniołka z wielkimi, niebieskimi oczami. Na drugim pastelowym portrecie autorstwa Witkacego płyną z nich łzy. Tym razem ekspresyjna twarz poetki budzi przygnębienie, współczucie. To by się zgadzało z opisem Obertyńskiej, która zapamiętała u Lilki „niespotykanie duże, błękitne, o żałośnie – w przeciwieństwie do ust – zatroskanym wyrazie brwi – oczy chodzące spojrzeniem wokół siebie powoli i uważnie, jak u przedwcześnie rozwiniętego dziecka”. Przyczyną smutku goszczącego w jej duszy było rozczarowanie drugim małżeństwem.

Właśnie taki wizerunek poetki – zatroskanej, cierpiącej, niepotrafiącej ukryć emocji – króluje w skromnej sali wystawowej Muzeum Literatury, w którym prezentowana jest ekspozycja Różowa magia. O Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Otwierający ją wspomniany wyżej, drugi portret zapowiada nie tylko miłosne zawody, lecz także wojenne losy autorki Pocałunków: ucieczka z mężem Stefanem Jasnorzewskim do Anglii, samotność na wygnaniu, choroba nowotworowa, wreszcie śmierć w szpitalu w Manchesterze 9 lipca 1945 roku. „Więc, chociaż zmarła tak zwaną śmiercią naturalną, można i ją zaliczyć do ofiar wojny” – przekonywał Józef Wittlin w 1955 roku w audycji dla Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa. Następnie dodał:

Uważano Pawlikowską za poetkę drobiazgów lirycznych, bibelocików, igraszek słownych. W rzeczywistości była to wielka tragiczka, jak mało kto w naszych czasach wyrażająca grozę tych czasów. Tylko nie w dramatach na miarę Szekspira, lecz w krótkich lapidarnych wierszach. Nie umiano w nich odnaleźć tragedii, gdyż poetka często kryła swój patos pod maską ironii.

Okazuje się, że Pawlikowska-Jasnorzewska nosiła więcej masek. Wiele z nich pokazuje wystawa w warszawskim Muzeum Literatury – czy wszystkie?

Flakon poezji

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, „Autoportret z elfem na dłoni”, ok. 1920, ołówek i akwarela na papierze, fot. Muzeum Literatury

Obrazek

maria_pawlikowska-jasnorzewska_1920_autoportret.jpg

Na plakatach informujących o wystawie Różowa magia wykorzystano jeszcze inny wizerunek poetki – bardziej radosny i tajemniczy Autoportret z elfem. Namalowany akwarelą i ołówkiem w 1930 roku obraz definiuje Pawlikowską-Jasnorzewską jako kobietę silną, wręcz władczą, rozmiłowaną w baśniowych opowieściach o księżniczkach i smokach. Samozwaniec wspominała, jak jej siostra poza komponowaniem wierszyków „malowała wdzięczne akwarelki, na których zawsze występowały greckie nimfy i sylfy. [...] Nie było jeszcze wówczas Jana Parandowskiego, wielkiego mistrza pióra i speca od legend greckich, a Lilka już znała na pamięć imiona bogów z owych legend. Wiedziała, jak się sylfy i nimfy ubierały, jakie nosiły koafiury”. Później sama nosiła się jak elfka.

Przewrotny jest już sam tytuł ekspozycji. Jak wyjaśnia w tekście kuratorskim Katarzyna Jakimiak:

Bo choć współcześni Lilce uważali jej wiersze za wybitnie „kobiece”, efemeryczne i ulotne, a ją samą za poetkę miłości, śmiało wypowiadającą się w kwestiach emocji i intymności, żywo odczuwającą otaczającą ją przyrodę, czemu dawała wyraz w swoich poetyckich utworach, jej poezje cechuje różnorodność form i śmiałość wypowiedzi, zaskakujące metafory, humor, inteligencja i głęboka refleksja.

Wśród książek poetyckich pokazywanych na wystawie znajduje się drugi – po Niebieskich migdałach – tom zatytułowany Różowa magia. Nagłówek prasowy ostatniego marcowego numeru „Wiadomości Literackich” z 1924 roku zapowiadał: „Flakon poezji na półkach księgarskich” i polecał „delikatną i przeczystą nutę”, a zarazem mieszankę „łagodną i drażniącą”. Zbiór 40 wierszy, wydany nakładem H. Altenberga we Lwowie w 1924 roku, został zilustrowany przez samą poetkę. Rysunki odbito w krakowskiej drukarni w 525 numerowanych egzemplarzach. Każdemu utworowi towarzyszy niewielka grafika, jakby znak firmowy, stworzony w stylu art déco. Geometryczne, dekoracyjne niczym kaligraficzne pismo kształty, utrzymane w pastelowych odcieniach zieleni i różu, mogłyby z powodzeniem zdobić ekslibrisy.

Sto lat później na bibliofilską reedycję Różowej magii zdecydowało się wydawnictwo artystyczne Kurtiak i Ley. Utwory wydrukowane na ręcznie czerpanym papierze oprawiono w naturalny jedwab. „Nie wyobrażaliśmy sobie subtelnego tomiku wierszy zwolenniczki wegetarianizmu w oprawie w skórę. Żakard jedwabny nawiązuje do tęsknot orientalnych, które przebłyskują w tomiku i szczególnej, niemal rokokowej lekkości tej poezji” – zapewniają wydawcy na firmowej stronie internetowej.

Obraz słów

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Dokumentacja wystawy „Różowa magia. O Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej”, fot. Muzeum Literatury

Obrazek

maria_pawlikowska-jasnorzewska_muzeum_lit3.jpg

O tym, że wiersz Do mięsożerców Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej mógłby dziś trafić na sztandary wegetarian, przekonywała Małgorzata Czyńska, autorka opowieści biograficznej o Lilce Zgiełk serca. W rozmowie opublikowanej na Culture.pl podkreśliła, że poetka „była kobietą poszukującą na miarę współczesnych kobiet stawiających na własny rozwój”. I właśnie tego akcentu – wizerunku twórczyni wyprzedzającej swoje czasy, czerpiącej z życia garściami, duchowej przewodniczki dla współczesnych dziewcząt i dojrzałych pań – zabrakło na wystawie Różowa magia.

Z prezentowanych w Muzeum Literatury utworów wyłania się obraz autorki wrażliwej, uwodzicielskiej, refleksyjnej i tragicznej (zwłaszcza w Rubayatach wojennych), ale też nieco anachronicznej. Ich dobór niekoniecznie więc unieważnia portret liryczki wyniesiony z lekcji języka polskiego. Zabrakło silniejszego nawiązania do współczesności, jednoznacznego wskazania, że poetka i dramatopisarka dwudziestolecia międzywojennego może również dziś być wzorem lub inspiracją dla innych – a o tym, że tak jest, świadczą chociażby kompozycje muzyczne sanah, jednej z najpopularniejszych wokalistek młodego pokolenia, sięgającej po twórczość Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej (piosenka Pocałunki powstała jako połączenie dwóch wierszy poetki Miłość i Fotografia, artystka wykonuje – wraz z Kasią Nosowską – także inny utwór Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej Ofelię).

Video embed

sanah, Katarzyna Nosowska - Ofelia (M. Pawlikowska-Jasnorzewska)

Klasyczne, a więc i bezpieczne podejście przełamują zebrane dokumenty osobiste: fragmenty korespondencji prowadzonej z mężem i rodziną, rękopisy z lat 30. i 40., rodzinne fotografie. Pawlikowska-Jasnorzewska wychodzi z roli damy poezji i odsłania prywatne, mniej powściągliwe i pełne niepokoju oblicze – jak na płaczącym obrazie Witkacego.

Obie Marie – ta zachowawcza i ta temperamentna – ujawniają się w pracach plastycznych poetki. Konwencja greckiej mitologii, o której wspominała Samozwaniec, wydaje się jedynie przykrywką dla opowieści o miejscu kobiety w patriarchalnym świecie, odzwierciedleniem stanów emocjonalnych kobiety na wskroś nowoczesnej, lecz nieszczęśliwej, poszukującej.

Czyż Lilki akwarele, jak choćby ta zatytułowana „Poetka i jej natchnienie”, ukazująca młodą kobietę złapaną w pułapkę mieszczańskiego wnętrza z mebelkami i imbrykiem, i całym tym znienawidzonym Stimmung, nie ukazywały jej stanu ducha? Kobieta melancholijnie podparła twarz na dłoni, u jej stóp przycupnął motylek poczwara, a za jej plecami kobieta motyl w ekstazie rozpostarła skrzydła, odchyliła głowę i uniosła ręce ku skroniom

– czytamy w Zgiełku serca. Ilustracji, o której pisze Czyńska, nie zobaczymy w Muzeum Literatury. Możemy jednak podpatrzeć kąpiące się, nagie nimfy, być świadkiem na wskroś mitycznego wygnania z raju albo porównać wizualną interpretację Bajki z lirycznymi strofami. Czyż Kompozycja orientalna nie przypomina dzieł Zofii Stryjeńskiej? Na wystawie są też rysunki z lat dziecięcych Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej: nawet w Królewnach z kwiatami widać nie tyle dziewczęcą naiwność, ile zalążek kobiecej siły emanującej z późniejszego dorobku plastycznego artystki.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Dokumentacja wystawy „Różowa magia. O Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej”, fot. Muzeum Literatury

Obrazek

maria_pawlikowska-jasnorzewska_muzeum_lit1.jpg

„Umiała używać koloru, umiała o nim pisać, nazwać kolorem emocje. Trzeba wiedzieć, jak mieszać farby, żeby zdefiniować fiolet jako połączenie »miłości czerwieni z szafirem«” – zapewnia Czyńska w biografii nie tylko przecież poetki, lecz także byłej słuchaczki krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Obertyńska z kolei mówiła, że Lilka, „mając dwa równej miary talenty, wybrała jeden, a drugiemu dała w sobie zamrzeć”. Jeszcze inaczej widział to Antoni Słonimski, który umiejętności malarskie odnajdywał w słowach kreślonych przez poetkę:

Mądry kupiec Himmelblau czekał na błękit niebieski Juliusza Kossaka, a mądry wydawca, nasz przyjaciel Marian Sztajnsberg, czekał na „Zalotników niebieskich” czy na „Niebieskie migdały” Pawlikowskiej. Na strofy poezji, w które przenosiła delikatność i nienaganną precyzję akwarel swego dziadka.

Można więc powiedzieć, że Pawlikowska-Jasnorzewska w obrazach zapisywała swoje emocje, tak jak w słowach malowała myśli. Nie wiadomo dlaczego przestała ufać malarskiemu talentowi. Wierzyła za to w astrologię i numerologię, reinkarnację i wędrówkę dusz. Przyszłość czytała z kart. Zawsze miała pod ręką własnoręcznie ozdobioną ornamentami talię, którą można zobaczyć w gablocie w Muzeum Literatury.

Wpisująca się w obchody 80. rocznicy śmierci poetki wystawa Różowa magia jest właśnie taką talią kart: dostarcza narzędzi potrzebnych do gry z artystką, z jej dorobkiem w wielu dziedzinach i losem kobiety kochającej, ale nie zawsze kochanej. Jednak to od odbiorcy zależy, jak wykorzysta to rozdanie, w jaki sposób odczyta postać wielowymiarową i wciąż zaskakującą.

Różowa magia. O Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, wystawa Muzeum Literatury im Adama Mickiewicza w Warszawie otwarta 0d 9 lipca do 14 września 2025. Kuratorka: Katarzyna Jakimiak

Język Polish

malarka

poetka

kossak