Parki dla rzeźb
Latem szczególnie doceniamy zalety przestrzeni parkowych, szukamy w nich cienia, schronienia od upału, kontaktu z przyrodą. Warto pamiętać, że w Polsce jest całkiem sporo parków, które poza tymi walorami oferują także doznania artystyczne.
Pierwszy park miejski na ziemiach polskich powstał w 1798 roku w Kaliszu. Decyzję o jego utworzeniu podjęły władze pruskie, pod teren zielony przeznaczając położone na południowy wschód od średniowiecznego centrum miasta łąki i pastwiska. W kolejnych latach park był rozbudowywany, modernizowany, dostosowywano go do zmieniających się mód i reguł rządzących takimi obszarami. Warto dodać, że idea parku miejskiego zaczęła w Europie na dobre rozpowszechniać się dopiero w XIX wieku, więc kaliska inwestycja była pionierska i wyjątkowa. Nie tylko pod względem społecznym, urbanistycznym czy przyrodniczym, ale i artystycznym.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Park Miejski w Kaliszu, fot. Piotr Zdrowicki/ Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported license
Obrazek
park_miejski_kalisz.jpg
W XIX wieku zielone tereny kaliskiego parku zaczęto uzupełniać utrzymanymi w różnych stylach architektonicznych pawilonami, a także rzeźbami, które stanowiły integralną część programu wzbogacania tego terenu o dzieła sztuki. Do chwili wybuchu I wojny światowej ulokowano ich w parku kilkanaście; niestety Kalisz mocno ucierpiał w wyniku działań wojennych w sierpniu 1914 roku, zniszczonych zostało wtedy także wiele z rzeźb parkowych. Jednak tradycja przetrwała i do dziś Park Miejski w Kaliszu uzupełniany jest o kolejne prace, także współczesnych twórców. Jednym z ważnych etapów powiększania się kolekcji rzeźb w kaliskim parku był odbywający się w mieście w połowie lat 70. XX wieku Ogólnopolski Plener Rzeźby, w wyniku którego na stałe umieszczono tu trzy obiekty. I tak dziś wśród zabytkowych drzew można odszukać postać "Flory" – to jedyna rzeźba, która przetrwała wojny, kopie historycznych dzieł sztuki, a także obiekty z lat 70. czy najnowszą, ustawioną w parku jesienią 2023 roku z okazji 45-lecia Galerii Sztuki im. Jana Tarasina w Kaliszu "Gaję" autorstwa Pawła Althamera i Artura Żmijewskiego.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Żyrafa z Parku Śląskiego w Chorzowie, fot. Sojomail/ Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported
Obrazek
zyrafa_park_slaski.jpg
Nie do końca typowym parkiem rzeźby jest także Park Śląski w Chorzowie. Ten ogromny, założony na obszarze szkód górniczych wielofunkcyjny teren rekreacyjny, rozrywkowy i wypoczynkowy – to nie tylko zieleń, ale i pawilony wystawowe, kolejka linowa, wesołe miasteczko, planetarium ogród zoologiczny i wiele, wiele innych atrakcji. Wędrując pomiędzy nimi, spotkać można liczne kompozycje tworzące plenerową Galerię Rzeźby Śląskiej. Powszechnie rozpoznawalną jest ta otwierająca główną aleję wejściową do parku. 16-metrowa, minimalistyczna figura "Żyrafy" została odlana w 1959 roku w Gliwickich Zakładach Urządzeń Technicznych; za jej koncepcję plastyczną odpowiedzialni byli Leopold Pędziałek i Leszek Dutka, konstrukcję zaprojektował Jerzy Tombiński. W 2011 roku rzeźba została wpisana do rejestru zabytków. Galeria Rzeźby Śląskiej, składająca się dziś z ok. 30 obiektów, to przede wszystkim pozostałość organizowanych w parku przez Teresę Michałowską-Rauszer, Jerzego Egona Kwiatkowskiego i Tadeusza Ślimakowskiego plenerów rzeźbiarskich.
W większości polskich parków, szczególnie tych zabytkowych, można napotkać prace rzeźbiarskie, pojedyncze figury czy kompozycje, które zdobią alejki i zieleńce. Zupełnie inną kategorią są jednak parki rzeźby, od początku projektowane jako przestrzenie do plenerowych ekspozycji dzieł sztuki. Tym samym łączą one cechy galerii "pod chmurką" z terenem zielonym nadającym się zarówno do kontemplowania sztuki, jak odpoczynku.
Jednym z najbardziej znanych parków rzeźby jest ten otaczający pałac Królikarnia na warszawskim Mokotowie.
Xawery Dunikowski, "Fatum. Dusza odrywająca się od ciała", Paryż 1918, wapień, dar Antoine’a Cierplikowskiego, 1966, Muzeum Rzeźby im. Xawerego Dunikowskiego w Królikarni, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie
Muzeum w odbudowanym z wojennych zniszczeń gmachu otwarto w 1965 roku. Już rok później Antoine Cierplikowski podarował placówce rzeźbę, którą na jego zamówienie stworzył w 1918 roku Xawery Dunikowski. Wykuta w wapieniu kompozycja pt. "Fatum. Dusza odrywająca się od ciała" jakiś czas później stanęła – jako pierwsze dzieło sztuki – w parku otaczającym Królikarnię. Od razu było jasne, że malowniczo położony na skarpie wiślanej park warto uczynić plenerową galerią sztuki, jednak wizję udało się zrealizować dopiero w 2001 roku, gdy w Królikarni powstało Muzeum Rzeźby im. Xawerego Dunikowskiego. Dziś w tym Parku Rzeźby znajduje się kilkanaście dzieł, ale ekspozycja nie jest stała, prace są zmieniane, czasami także towarzyszą im plenerowe wystawy czasowe.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, fot. /Piotr Polak/PAP
Park Rzeźby – to konsekwentne kreowana przestrzeń ekspozycyjna, którą od galeryjnej czy muzealnej odróżnia przede wszystkim brak dachu i ścian. Jednak funkcjonowanie takiego miejsca ma zwykle swoich kuratorów, regulamin, program, cel. Tak jak to ma miejsce w Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku. W latach 60. XX wieku w przejętym przez skarb państwa pałacu rodziny Józefa Brandta utworzono Ośrodek Pracy Twórczej Rzeźbiarzy; w latach 80. przeprowadzono remont całego terenu, zabudowań i parku, w kolejnej dekadzie zaczęło tu działać Muzeum Rzeźby Współczesnej. Jego znaczna część znajduje się dookoła budynków, w pałacowych ogrodach i parku. Poza stałą kolekcją, którą można tu podziwiać od lat w parku regularnie odbywają się także ekspozycje czasowe; można tu było oglądać prace tak ikonicznych postaci polskiej i światowej rzeźby, jak Xawery Dunikowski, Magdalena Abakanowicz, Henry Moore, Tony Cragg.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Monika Sosnowska, "Krata", 2009, fot. Bartosz Stawiarski / dzięki uprzejmości Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie
Obrazek
Monika Sosnowska, "Krata", 2009, fot. Bartosz Stawiarski / dzięki uprzejmości Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie
Podobny status ma otwarty w 2009 roku Park Rzeźby na Bródnie. Z inicjatywy artysty Pawła Althamera, Urzędu Dzielnicy Targówek i Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie w zaprojektowanym w latach 1976-1978 przez Stefanię Traczyńską Parku Bródnowskim pojawiły się pierwsze działa sztuki. Dziś jest ich kilkanaście, a co roku wokół nich organizowane są także wydarzenia artystyczne i spotkania. Jak piszą pomysłodawcy tego przedsięwzięcia:
Park Rzeźby pełni funkcję ewoluującej wystawy sztuki współczesnej, prezentowanej pod gołym niebem i dostępnej dla widzów przez 24 godziny na dobę. Znajdujące się w parku dzieła stanowią część stale rosnącej kolekcji Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.
Nad wodą i między blokami
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Europejski Park Rzeźby w Pabianicach, fot. z archiwum Europejskiego Parku Rzeźby A&A w Pabianicach
Obrazek
europejski_park_rzezby.jpg
Parki, w których współistnieje ze sobą zieleń i sztuka, mogą rodzić się z różnych idei. Mecenasi sztuki Anna i Arkadiusz Majsterek inspirując się podobnymi projektami ze świata, postanowili w swoim rodzinnym mieście, Pabianicach, ufundować takie miejsce. W maju 2011 roku odbył się pierwszy plener rzeźbiarski, który zainaugurował istnienie Europejskiego Parku Rzeźby w Pabianicach. Już wtedy można było tam obejrzeć dzieła artystów z Mołdawii, Szwecji, Meksyku, Włoch i Polski. Choć plener odbył się jeszcze tylko jeden, co roku park wzbogaca się o kolejne prace artystów z różnych zakątków świata. Co ciekawe, park współistnieje z... polem golfowym, sąsiaduje z hotelem i centrum handlowo-rozrywkowym. Jest czynny całą dobę i dostępny dla każdego.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Visual Park na Strzeszynku w Poznaniu, fot. https://abcgallery.pl/
Obrazek
visual_park_w_strzeszynku.jpg
Poznań Visual Park jest przestrzenią zagospodarowaną w sposób prowokujący do świadomego, uważnego, poznawczego i krytycznego obserwowania rzeczywistości. Zainstalowane tam obiekty stanowią także element programu edukacyjnego, który jest integralną częścią projektu.
Tak o swoim realizowanym od 2012 roku plenerowym przedsięwzięciu piszą twórcy poznańskiej ABC Gallery. Visual Park istnieje przy publicznym kąpielisku nad jeziorem Strzeszyńskim; obecnie w parku znajduje się kilkanaście rzeźb, docelowo ma ich być około trzydziestu. Każdej z prezentowanych prac towarzyszy tablica z pytaniami prowokującymi widza do samodzielnego odczytania możliwych znaczeń poszczególnych dzieł. Na terenie Visual Parku można zobaczyć prace m.in. Sławomira Brzoski, Maurycego Gomulickiego, Jarosława Flicińskiego, Roberta Kuśmirowskiego, Bartosza Kokosińskiego czy Sławomira Sobczaka.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Ogród Rzeźb Juana Soriano, Owczarnia, fot. Kuba Atys/AW
Obrazek
park_owczarnia_ka190510_038.jpg
Jeszcze mniej typowy jest Ogród Rzeźb Juana Soriano w podwarszawskiej Owczarni. Założył go Marek Keller, marszand i partner życiowy zmarłego w 2006 roku znanego meksykańskiego rzeźbiarza, Juana Soriano. Dziś to nietypowe muzeum – ogród Marek Keller prowadzi w ścisłej współpracy z Ambasadą Meksyku w Warszawie. W budynku dawnej stajni na terenie zabytkowego parku prezentowane są miniatury rzeźb znajdujących się w innych miejscach świata, zaś w plenerze, pomiędzy drzewami czy nad stawem znajdują się oryginalne prace meksykańskiego twórcy. Ponadto w Owczarni organizowane są także czasowe pokazy prac współczesnych meksykańskich artystów.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Warszawa, Skwer płk. Zdzisława Kuźmirskiego-Pacaka, rzeźby z ulicy Kasprzaka, fot. Kuba Atys/AW
Obrazek
skwer_rzezba_warszawa_aw.jpg
Czasem ciekawymi parkami rzeźby zostają zieleńce nie projektowane w tym celu. Tak stało się w Warszawie, gdzie z przebudowywanej ulicy Kasprzaka na Skwer płk. Zdzisława Kuźmirskiego-Pacaka przeniesiono rzeźby, plon zorganizowanego w stolicy w 1968 roku Biennale Rzeźby w Metalu. Skwerki, trawniki i ulice Elbląga wypełniają nowoczesne dzieła sztuki, powstałe w wyniku kilku edycji Biennale Form Przestrzennych w Elblągu. W "zurbanizowany park rzeźby" mogą się też z sukcesem zmieniać przestrzenie publiczne w miastach. Jak w Częstochowie. Tu poddany kilka lat temu remontowi i modernizacji Stary Rynek poza zyskaniem użytkowego pawilonu, nowej nawierzchni czy oświetlenia wzbogacił się w dużą kolekcję efektownych prac pochodzącego z Częstochowy rzeźbiarza, Jerzego Kędziory. Artysta zyskał sławę jako autor rzeźb balansujących, jakby przeczących prawom fizyki – i takie prace można zobaczyć nad częstochowskim Starym Rynkiem.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Rzeźby Jerzego Kędziory na Starym Rynku w Częstochowie, fot. Grzegorz Skowronek/AW
Obrazek
czestochowa_stary_rynek_gs230620_2061101.jpg
Mówi się, że muzyka łagodzi obyczaje? A czy obecność prac rzeźbiarskich w parkach czy miastach nie wpływa także kojąco na mieszkańców i turystów?
