Kobiece portrety. 8 książek do czytania w marcu

w_ciszy_6-7_miniatura.jpg, default, Ilustracja z książki „W ciszy przeszłości”, autorka: Joanna Zagner-Kołat, wyd. Timof i cisi wspólnicy, fot. Prószyński Media Sp. z o.o.

#literatura

O tych, którym próbowano odebrać prywatność, wolność lub głos. A także o tych, które każdego dnia walczą o swoje marzenia i widzialność.

Bojowniczki
Dominika Buczak, Parasolki. Powieść o losach polskich sufrażystek

Chcemy całego życia, chcemy mieć władzę, chcemy się uczyć, chcemy wybierać. Chcemy mieć wpływ na nasze życie. Chcemy całego życia. Chcemy życia publicznego, chcemy całego życia prywatnego, a to drugie jest zależne od tego pierwszego

– domagają się Maria, Teresa, Janina, Agata, Krystyna, Irena, Wanda, Stasia… Bohaterki powieści Dominiki Buczak mówią nie tylko w imieniu kobiet sobie współczesnych, żyjących na początku XX stulecia, ale także reprezentantek przyszłych pokoleń.

Okładka książki „Parasolki”, autorka: Dominika Buczak, fot. Wydawnictwa Literackiego

„Słuchaj, dzieweczko!” – zwraca się narratorka do jednej z bohaterek. I chociaż „Stasia słuchać nie zamierza” – to my posłuchajmy, co miały do powiedzenia te, które odważyły się przeciwstawić patriarchalnemu porządkowi i zawalczyć o wolność, prawa wyborcze, możliwość samostanowienia. Nie chodzi jedynie o nośne hasła – jak to powtarzane za Zofią Nałkowską „Chcemy całego życia” – czy wierne odtworzenie wydarzeń. Parasolki to opowieść fabularyzowana o polskich sufrażystkach, w której najcenniejsze jest oddanie atmosfery sprzed stu lat: dynamicznej, rozognionej, pełnej niepokoju, ale i zuchwałości. Ta sztuka znakomicie udała się autorce zarówno w fabule, jak i w samym języku – żywym, sugestywnym, takim, w którym wybrane frazy długo rezonują w umyśle czytelnika.

Buczak pokazuje swoje bohaterki takimi, jakimi powinniśmy je znać i zapamiętać – nie tylko przez pryzmat tego, co udało im się wywalczyć, lecz także wyboistej drogi, jaką musiały przejść, by swoje cele osiągnąć. Wspaniale jest śledzić poczynania Ireny Krzywickiej zamieniającej buduar na gabinet; widzieć w akcji Marię Dulębiankę startującą do wyborów parlamentarnych albo podglądać Paulinę Kuczalską-Reinschmit redagującą kolejny numer „Steru”. Jeszcze przyjemniej jest kibicować tym, które po prostu biorą sprawy w swoje ręce i rozsznurowują gorsety mentalne obrosłe przez stulecia obowiązkami i oczekiwaniami stawianymi kobietom. Parasolki są nie tyle opowieścią o przeszłości, ile lekcją na przyszłość.

Dziedziczki
Joanna Zagner-Kołat, W ciszy przeszłości

Okładka książki „W ciszy przeszłości”, autorka: Joanna Zagner-Kołat, wyd. Timof i cisi wspólnicy, fot. Prószyński Media Sp. z o.o.

Zaczyna się jak w bajce: „Dawno, dawno temu… za siedmioma lasami… czy siedmioma górami… żyła sobie królewna…” Tylko tam, gdzie bajki zwykle się kończą, ta się dopiero zaczyna. Joanna Zagner-Kołat snuje swoją opowieść z obrazów i słów. Te pierwsze, poprowadzone cienkim rysikiem, momentami rozedrganą ręką, zatrzymują oko widza w kluczowych momentach życia kolejnych pokoleń kobiet. Te drugie uwierają, kąsają, otwierają rany. Zwłaszcza frazy, które w pozornie obiektywny sposób mówią o porządku rzeczy: „bo tak się rzeczy mają w małżeństwie”, „jak to było w zwyczaju”, „czas, w jakim żyli, nie sprzyjał”, „to jest teraz twój obowiązek”, „zachowuj się, ludzie patrzą”, „wciągnij brzuch, nie histeryzuj, inni mają gorzej”, „nie czuj, nie widź, nie myśl, nie pragnij, nie marz”.

Narracja łącząca komiksowy skrót i energię z symboliką i niedopowiedzeniem książki obrazkowej krąży wokół niewidzialnego, a odczuwanego psychicznie i fizycznie dziedzictwa kobiet. W spadku po naszych przodkiniach otrzymujemy tajemnice, stres, przemilczane historie gwałtów i chorób, opowieści o obozach pracy i zsyłkach na Syberię. „Dlaczego tak mało z nas dziedziczy radość?” – pyta retorycznie autorka.

Zagner-Kołat prowadzi nas przez kolejne dekady, każdej nadając inną dominantę kolorystyczną. Tam, gdzie są wojna i gwałt, jest ciemno, brudno, szorstko. Cień traumy, który wizualnie został oddany rozlewającą się po kartce bezkształtną plamą tuszu, powoli zyskuje światło. Tam, gdzie są miłość i zrozumienie, pojawiają się kolory, choć czerwień w połączeniu z czernią powraca niczym echo. W ciszy przeszłości to wizualny esej historyczny z elementami poradnika. Są w nim elementy grozy, odrobina humoru i sporo refleksji – także na temat pamięci zapisanej w ciele.

Siostry
Sabina Jakubowska, Położne

Okładka książki „Położne”, autorka: Sabina Jakubowska, fot. wydawnictwo Relacja

Najpierw były Akuszerki. Zeszyt z zajęć prowadzonych w Cesarsko-Królewskiej Szkole Położnych w Krakowie (autentyczny), Franciszka Diabelec (bohaterka fikcyjna), Jadowniki, lata 1885–1950. Z Akuszerek zrodziły się Położne. Artykuły z miesięcznika „Położna” prowadzonego przez Adę Markową (postać rzeczywista), Regina Zdzieńska (fikcyjna córka fikcyjnej Franciszki), Kraków, okres okupacji, a potem odbudowy Polski. Wydarzenia podyktowane wyobraźnią, ale stworzone z prawdziwych doświadczeń, opowieści, emocji. Literacko czuwała nad nimi Sabina Jakubowska, doula, która wspiera kobiety i rodziny w czasie okołoporodowym. I właśnie słowo „wsparcie” jest kluczowe dla zrozumienia fenomenu obu tych powieści – jednej bestsellerowej, ze sprzedanymi prawami filmowymi, drugiej pachnącej jeszcze farbą drukarską.

– Czego pan nie wie, na litość, człowieku! Urodziła bliźnięta, naturalnie, leżąc na łóżku! Jest bohaterką. I to musi czuć od pana, taką wielką siłę wsparcia.

Jakubowska jest niczym bajarka opowiadająca fantastyczne historie – aż nie chce się wierzyć, że oparte na faktach. A jednak: obok bohaterek fikcyjnych występują tu postaci historyczne, jak Stanisława Leszczyńska, odbierająca porody w nazistowskim obozie zagłady Auschwitz-Birkenau, czy Stanisław Lem, wówczas student medycyny odbywający praktyki na oddziale położniczym, który „nie przeszkodził w przyjściu na świat dwudziestu sześciu noworodkom”. Realia PRL-owskich porodówek kontrastują z opisem izby porodowej na Zamku w Niepołomicach, do którego ciężarne wchodziły przez bramę, jak królowe.

Położne to drobne zderzenia różnych światów, pomiędzy którymi tworzy się most zbudowany z tych samych obaw, bólu, radości i łez. To także hołd oddany siostrzeństwu zwykle obcych sobie kobiet.

Pionierka
Jadwiga Beaupré, Dzienniki 1913–1945

Okładka książki „Dzienniki 1913–1945”, tom 1, autorka: Jadwiga Beaupré, wydawnictwo Ośrodek KARTA

„Nie wiem, co pisać, a tak przyjemnie pisać. [...] Nazywam się Jadwiga Klemensiewiczówna, mam 11 lat, wzrost średni, włosy i oczy czarne” – przedstawia się przyszła pani Beaupré, lekarka i założycielka pierwszej w Krakowie i jednej z pierwszych w Polsce szkół rodzenia. Już w jej wczesnych zapiskach da się zauważyć lekkość pióra, wrażliwość i buntowniczą naturę. „Miałam się stać od poniedziałku bardzo porządna – przyznaje w niedzielę, 22 lutego 1914 roku – ale to nie warto. Za tydzień 1 marca. Od pierwszego zawsze lepiej zaczynać coś porządnego”.

W pierwszym tomie pamiętników, które opublikował Ośrodek KARTA (w przygotowaniu tom drugi obejmujący lata 1945-1984), obserwujemy przemianę niepokornej dziewczynki piszącej wiersze w młodą, pełną marzeń pannę, a wreszcie w kobietę, ambitną i odpowiedzialną. W Dziennikach znajdziemy też rozterki mężatki i matki, wspomnienia wojny i pisaną na bieżąco relację z powstania warszawskiego, podczas którego autorka – pseudonim „Malina” – kierowała grupą łączniczek. Poruszające są fragmenty mówiące o organizacji pomocy lekarskiej dla współwięźniów obozów jenieckich w Lamsdorf i Zeithain.

5 kwietnia 1932 roku Jadwiga Beaupré zanotowała: „Od dawna walczę z chęcią pisania pamiętnika. Starałam się wyperswadować to sobie – w gruncie rzeczy to jest dziecinada, o ile nie robi się tego dla celów literackich”. Dobrze, że i tego postanowienia nie dotrzymała, bo jej Dzienniki to cenne świadectwo historyczne, polityczne i społeczne. I warto je czytać w towarzystwie Położnych Jakubowskiej, które tak jak Jadwiga Beaupré, kierując się ideałami i dobrem innych, zmieniały świat kobiet.

Marzycielka
Agata Puścikowska, Lotniczka. Opowieść o Janinie Lewandowskiej

Dobrze, że Janina potrafiła w zasadzie wszystko. Kobieta renesansu [...]. Z jednej strony szybownictwo i szalone kursy spadochronowe. Z drugiej – umiejętności i wykształcenie muzyczne. Poza tym profesjonalna obsługa tych wszystkich pocztowych i telegraficznych maszyn [...]. A do tego Jania była po prostu dobrą gospodynią

– taką Janinę Lewandowską widziały jej przyjaciółki. Pierwsze, na co wskazują historycy, to „jedyna kobieta zabita w Katyniu”. Agata Puścikowska weryfikuje informacje biograficzne o swojej bohaterce – i sprzeciwia się tym uproszczeniom. Poszerza życiorys pilotki o nieznane fakty i dokumenty, jak chociażby niepublikowane listy jej ojca generała, rzucające nowe światło na relację rodzicielską, dotychczas mocno polaryzowaną.

Okładka książki „Lotniczka. Opowieść o Janinie Lewandowskiej”, autorka: Agata Puścikowska, fot. Znak

Jej tytułowa lotniczka składa się więc z: tęsknoty za wcześnie zmarła matką, starań o uwagę ojca, skomplikowanych relacji z siostrą, nut Chopina wygrywanych na fortepianie, przesłuchań umożliwiających jej śpiewanie w teatrach rewiowych (na scenie stawała się Janiną Doris), złączonych jak w tańcu nerwowości i apatii (w dzieciństwie chorowała na pląsawicę), żakietów i spódnic, które sama szyła. A także: miłości do szybowców i Mieczysława, egzaminów i szkoleń, które musiała przejść, by zostać juzistką (telegrafistką wojskową), radości i poczucia niezależności towarzyszących skokom spadochronowym. W końcu z: niepokoju o bliskich, gdy ją samą aresztowano i wieziono pociągiem do obozu jenieckiego (najpierw w Ostaszkowie, potem w Kozielsku), nieufności wobec współwięźniów, wypieków obozowych opłatków wigilijnych i pragnienia walki o wolność.

Fabularyzowaną biografię Lewandowskiej autorka uzupełnia minirozdziałami z cyklu Okiem dokumentalisty. Sprawdza m.in. historię Lusowa, w którym wychowała się lotniczka, sprawdza, czy ta rzeczywiście zdała maturę, jak wyglądała organizacja sportu spadochronowego w Polsce. Wreszcie pisze o kobietach – ofiarach zbrodni katyńskiej, bo choć znamy nazwisko tylko jednej poległej, to na tak zwanej ukraińskiej liście katyńskiej znajdowały się jeszcze 54 nazwiska innych kobiet. To wszystko sprawia, że Lotniczka jest ważnym krokiem do odzyskania herstorii wojennej.

Innowatorka
Katarzyna Rzehak, Wanda Telakowska

Okładka książki „Wanda Telakowska”, autorka: Katarzyna Rzehak, fot. wydawnictwo Marginesy

Jest rok 1958, a Wanda Telakowska właśnie podbija Pekin, prezentując tkaniny ze wzorem kurpiowskiej wycinanki. Otaczający ją wianuszek dzieci wzywa imię chińskiej bogini miłosierdzia: „Guan Yin, Guan Yin!”, przedstawianej jako kobieta o nadludzkim wzroście i gładkiej twarzy.

W Chinach Wanda rzeczywiście triumfuje jak bogini. Forsuje najpierw mur peerelowskiej biurokracji, a potem Wielki Mur Chiński, przez które udaje się jej przerzucić wystawę produktów zaprojektowanych przez ludowe kolektywy

– przekonuje Katarzyna Rzehak, porównując status bohaterki swojej książki do Chopina w polskiej muzyce czy nazywając ją wprost „wieszczem polskiego designu”. „Wanda Telakowska to symbol, legenda i najważniejsza postać polskiego wzornictwa” – rozpoczyna opowieść autorka i z każdą stroną upewniamy się, że nie ma w tym sformułowaniu krzty przesady.

Wanda Telakowska to osoba, która organizując powojenne wzornictwo, ukształtowała gust Polaków. Potrafiła odnaleźć się w nowej rzeczywistości politycznej i wykorzystać znajomości. Przed wojną była stałą bywalczynią Ziemiańskiej i ówczesnego artystycznego światka. Kiedyś omal nie pobiła się z Ireną Krzywicką o mężczyznę, którym prawdopodobnie był Jarosław Iwaszkiewicz. Od niego dostała bukiet naparstnic, a „gorszycielka” została jej najlepszą przyjaciółką. Gdy z zazdrości czasopisma artystyczne nie chciały drukować tekstów na temat sukcesów projektanckich zespołów ludowych, założyła własną gazetę na światowym poziomie – „Projekt” ukazywał się aż jeszcze przez 12 lat po jej śmierci. Z wystąpienia Telakowskiej podczas kongresu UNESCO została karykatura kobiety górującej nad dachami Paryża. To była aluzja do jej wzrostu, choć patrząc na karierę królowej polskiego designu, można też przypuszczać, że nie tylko.

Rzehak umiejętnie wykadrowuje najważniejsze momenty z życia Telakowskiej i tworzy z nich scenki, które są takie, jak ich główna bohaterka: pełne temperamentu, humoru, z nutką kokieterii. Założycielka Instytutu Wzornictwa Przemysłowego i propagatorka idei „piękna na co dzień dla wszystkich” nie mogłaby sobie zaprojektować lepszej wizytówki.

Liryczki
Ola Kołodziejek, Jestem tu jedna, jedna. Głosy polskich poetek

Okładka książki „Jestem tu jedna, jedna. Głosy polskich poetek”, autorka: Ola Kołodziejek, fot. Dom Literatury

Aż kusi, żeby przekręcić tytuł i dodać samogłoskę, tylko jedną. „Jedyna” – brzmiałoby może naturalniej, ale od razu kojarzyłoby się z przekonaniem o własnej wyjątkowości. A w tej (mimo wszystko) polifonicznej książce chodzi raczej o bycie samej, samodzielnej (nie samotnej!) w walce o status twórczyni, swoją tożsamość, widoczność, słyszalność. I o to, by chór głosów – zwłaszcza męskich – nie zagłuszył tego pojedynczego wołania, bo każdy krzyk czy szept jest inny i każdy ma znaczenie. Tytuł Jestem tu jedna, jedna został zaczerpnięty z wiersza Sztandar, sztandar Barbary Klickiej, który był reakcją na falę strajków kobiet, odbywających się kilka lat temu w polskich miastach w reakcji na zaostrzenie prawa aborcyjnego. Bo z poezją na ustach też można protestować, angażować się w ważne sprawy, liryka nie musi być wcale intymna – choć może.

Koncept książki Oli Kołodziejek był prosty: poetka wybiera jeden swój wiersz, który jest punktem wyjścia do rozmowy. Potem to już pełna improwizacja: jedna woli o pisaniu, druga o rytmie i melodii, trzecia o klimacie, jeszcze inna o cielesności. I tak 31 razy – tyle wywiadów przeprowadziła autorka z polskimi twórczyniami o różnym bagażu doświadczeń. Właśnie od doświadczenia, często zmysłowego, zaczynają się wiersze Justyny Bargielskiej, z kolei Bianki Rolando – z niezgody. Justyna Kulikowska od poezji oczekuje rozdrażnienia, do Aglai Janczak utwór potrafi przyjść, rzucić wstążkę, bawić się, męczyć. Te rozmowy o sprawach nieoczywistych i całkiem prozaicznych tworzą panoramę współczesnej poezji polskiej: intensywnej, zaskakującej, niegrzecznej, reaktywnej, uwrażliwiającej.

Pasjonatki
Beata Kukiel-Vraila, Archeologia bez makijażu / Archeology Without Makeup

Okładka książki „Archeologia bez makijażu. Rozmowy” redkacja i wywiady: Beata Kukiel-Vraila, wydawnictwo: Polski Instytut Archeologiczny w Atenach, seria wydawnicza: PIAA Kultura, Tom 1, fot. Polski Instytut Archeologiczny w Atenach

O tym, że archeologia – z greckiego η αρχαιολογία – jest kobietą nie tylko pod względem gramatycznym, chyba nie trzeba nikogo przekonywać. A nawet jeśli, to Beata Kukiel-Vraila przynosi osiem niezbitych dowodów na słuszność tej tezy. Dziennikarka i sekretarz generalna Polskiego Instytutu Archeologicznego w Atenach przeprowadziła rozmowy z kobietami, które łamią stereotypy. Archeolożki, autorki książek, badaczki, córki, matki, żony, a przede wszystkim entuzjastki opowiadają o pasji w odkrywaniu przeszłości, twardym stąpaniu po ziemi i przełamywaniu barier w patriarchalnym świecie nauki.

W Archeologii bez makijażu podobnie jak u Kołodziejek, wybrzmiewa feministyczna nuta, choć częściej mamy tu do czynienia z prozą życia. Codzienność, macierzyństwo, odmienność kulturowa rymują się tu z nadzorem nad wykopaliskami w Pafos i odkrywaniem ceramiki hellenistycznej (Ewdoksia Papuci-Władyka) czy zgłębianiem historii wytwarzania tkanin w dawnych społecznościach (Agata Ulanowska). Kukiel-Vraila stworzyła osiem portretów kobiet, które poprzez ciężką pracę i dzięki determinacji realizują marzenia.

Polsko-angielska publikacja powstała w związku z konferencją poświęconą kobietom w archeologii Grecji, organizowaną cyklicznie przez École Française d’Athènes (Szkołę Francuską w Atenach) z okazji Międzynarodowego Dnia Praw Kobiet. Książka ta inauguruje serię wydawniczą Polskiego Instytutu Archeologicznego w Atenach PIAA Kultura, działającego od 2019 roku z ramienia Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W końcu domeną archeologii (czyli kobiety) jest przekraczanie granic.

Język Polish

herstorie

emancypacja kobiet