Szkoła tkaniny Eleonory Plutyńskiej

eleonora-plutynska-wierzyla-ze-tkactwo-to-sztuka-.jpg, default, Eleonora Plutyńska wierzyła, że tkactwo to sztuka. Dała drugie życie ludowym technikom tkania z Podlasia, fot. Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk

#design

#sztuki wizualne

#literatura

Była wizjonerką i rewolucjonistką polskiej sztuki, dla której dawne tradycje ściśle splatały się z nowoczesnym myśleniem. Jej dzieła znamy wszyscy, nawet jeżeli nie zdajemy sobie z tego sprawy.

Eleonora Plutyńska, córka Stanisława Szczepanowskiego – słynnego króla polskiej nafty, w dorosłości sama zyskała zaszczytne miano „wielkiej damy polskiej tkaniny”. Taki też podtytuł nosi książka biograficzna Magdaleny Stopy, historyczki sztuki, która po przeprowadzce na Podlasie zachwyciła się światem ręcznie tkanych chodników, narzut, lnianych ręczników, kilimów. Postanowiła nie tylko zgłębić tę sztukę, lecz także życie tej, która z powojenną tkaniną artystyczną kojarzyła się najbardziej. Splotła wątki i wysnuła opowieść o kobiecie pełnej determinacji i cierpliwości, eksperymentatorce i improwizatorce, pasją zarażającą innych. Jej wydana pod koniec sierpnia 2025 roku książka Eleonora Plutyńska. Wielka dama polskiej tkaniny (wyd. Marginesy) to także herstoria o szlachetności, szacunku do korzeni, nieposkromionej wyobraźni oraz początkach polskiej szkoły tkaniny, której pozycję na arenie światowej ugruntowało I Międzynarodowe Biennale Tkaniny w Lozannie w 1962 roku.

Warsztat wielkiej damy polskiej tkaniny to połączenie kompozycji – i intuicji. Jej najważniejsza zasada, którą nie tylko sama się kierowała, lecz także której uczyła swoje uczennice, brzmiała: „z głowy”. Ale lekcji w szkole tkaniny Plutyńskiej było więcej.

Lekcja biologii i chemii

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Profesorowie i absolwenci Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie, 1931, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

profesorowie_i_absolwenci_szkoly_sztuk_pieknych_w_warszawie_nac.jpg

Teoria: Koloru trzeba szukać w naturze. „Tu pan ma źródło czystej wody, a idzie pan pić z rynsztoka” – powiedział z dezaprobatą profesor Józef Czajkowski, gdy jeden ze studentów warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych (dziś Akademii) przyniósł na zajęcia drukowane tablice z barwnymi kwiatami. Pedagog, w którego warszawskiej pracowni w latach 20. uczyła się Plutyńska, wyjaśniał podopiecznym koncepcję kolorystyczną na przykładzie motyli, ptasich piór, kawałków kory, płatów mchu – one były tym „źródłem czystej wody”.

Praktyka: Motyl jak motyl, ale taki chrząszcz meksykański pasożytujący na określonym gatunku kaktusa to dopiero coś! Owady te się suszy, miele na proszek i soczysta czerwień gotowa. Niebieski? Tylko z liści indygowca występującego w Azji. I jeszcze brzoza, szyszki olchy, widłak, kruszyna, rezeda i inne bogactwa polskiej przyrody – paleta barwników do farbowania wełny czy lnu gotowa. Dwie siostry – wizjonerka (Eleonora Plutyńska) i chemiczka (Wanda Szczepanowska) odtworzyły stare receptury ludowe. Zostały one odtajnione w farbiarni Spółdzielni Artystów Plastyków „Ład” (powstałej w połowie lat 30., której członkinią Rady Nadzorczej była Plutyńska), a później także na kursach barwienia roślinnego w Akademii Sztuk Pięknych. Katarzyna Jasiołek w książce Tkanina: sztuka i rzemiosło (Marginesy, 2023) przytacza słowa artystki:

Twórcze poszukiwanie nowych środków wyrazu, przy pomocy nowych efektów technicznych wraz z opanowaniem nowych materiałów – to główna treść pracy dawnej Pracowni Tkactwa Ręcznego ASP w Warszawie. Dziś, kiedy zaciera się granica między sztuką tkacką a malarstwem, które tak samo szuka nowych dróg i nowych materiałów, nieraz ma się wrażenie, że dana koncepcja malarska ciekawiej skonkretyzowałaby się w przeplotach np. grubych kawałków kolorowej góralskiej wełny lub sizalu, niż pędzlem i farbą na płótnie.
Choć przede wszystkim chodzi o to, czy ktoś ma coś do powiedzenia.

Plutyńska miała 37 lat, gdy po raz kolejny podjęła studia artystyczne. Wcześniej, w 1904 roku, była słuchaczką Baraneum, czyli Wyższych Kursów dla Kobiet doktora Baranieckiego w Krakowie (szkołę tę kończyła wcześniej autorka Dziewczynki z chryzantemami). Następnie, od około 1910 roku, kształciła się w Paryżu pod okiem właśnie Olgi Boznańskiej. To wtedy mogła po raz pierwszy zobaczyć swojego przyszłego profesora, a byłego narzeczonego mistrzyni – Józefa Czajkowskiego, którego portret wisiał na ścianie w pracowni malarki. Wreszcie w 1923 roku, trzy lata przed czterdziestką rozpoczęła regularną naukę w Warszawie.

Lekcja matematyki

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Międzynarodowa Wystawa Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu. Dział Polski. Fragment ekspozycji Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie: „Cours Général. Etudes de composition donnant la forme générale et les surfaces”, (program nauczania Kompozycji Brył i Płaszczyzn autorstwa Wojciecha Jastrzębowskiego), 1925, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

miedzynarodowa_wystawa_sztuki_dekoracyjnej_w_paryzu._dzial_polski._fragment_ekspozycji_szkoly_sztuk_pieknych_w_warszawie_cours_general._etudes_de_composition_donnant_la_forme_generale_et_les_surfaces_program.jpg

Teoria: Kompozycję brył i płaszczyzn należy ćwiczyć na tekstach Norwida. Odwołując się do fragmentu Promethidiona o uczestnictwie w sztuce narodu, profesor Wojciech Jastrzębowski – Plutyńska, młodsza od niego zaledwie o dwa lata, podczas warszawskich studiów uczęszczała także do jego pracowni grafiki i sztuki użytkowej – wpajał swoim słuchaczom matematyczne zasady projektowania tkanin. Nonszalancko prezentujący się w granatowym kitlu wskazywał na harmonię ornamentu i formy ludowych pisanek oraz zabawek. Pilnował, by szkice były autentyczne, a uczniowie konsekwentni. Na zajęcia dźwigał kilimy z własnego mieszkania.

Praktyka: Wyliczona, matematyczna struktura; powtarzające się, uproszczone formy geometryczne, ale jednocześnie niemonotonne; śmiały, artystyczny zamysł – na te cechy m.in. projektów Plutyńskiej z lat 20. i 30. zwrócił uwagę historyk sztuki Piotr Korduba podczas wystawy Fenomen polskiego kilimu w Centralnym Muzeum Włókiennictwa w Łodzi w 2024 roku. Z kolei Krystyna Kondratiukowa, muzealniczka i instruktorka tkactwa, w książce Eleonora Plutyńska i jej idee (1974) wspomniała o „układach szachownicowych zamkniętych w bordiurze kwadratów lub trójkątów”, a także o „zachowywaniu porządku rytmów”. Pionierka tkactwa artystycznego swoje słynne Ludziki stworzyła, kierując się właśnie tymi zasadami. Kilim, którego zgeometryzowane sylwetki pajacyków podbiły serca publiczności i sędziów (o czym świadczy zdobyty medal) Międzynarodowej Wystawy Sztuk Dekoracyjnych i Nowoczesnego Przemysłu w Paryżu w kwietniu 1925 roku, Plutyńska utkała w pierwszych latach studiów. Czerpiąc wiedzę od starszych profesorów, podążała własną ścieżką umiejętności i intuicji. Niedługo później sama weszła w profesorskie buty, a swoje studentki po zrobieniu dyplomu obdarowywała egzemplarzem Promethidiona Norwida.

Zajęcia techniczne

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Eleonora Plutyńska przy warsztacie tkackim na korytarzu Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie, na Powiślu, około 1927–1928 roku, fot. Stefan Plater/zdjęcie ze zbiorów Grażyny Jackowski

Obrazek

7_eleonora_plutynska_przy_warsztacie_tkackim_na_korytarzu_szkoly_sztuk_pieknych_w_warszawie_na_powislu_ot._stefan_plater.jpg

Teoria: Precz z papierem kratkowanym! Wzór tkaniny powinno się opracowywać bezpośrednio na krośnie. „Postulat pracy twórczej »z głowy«. To był mój najmądrzejszy wynalazek” – napisała w swoim krótkim życiorysie Plutyńska.

Praktyka: Liczyły się artystyczna spontaniczność, improwizacja. „Dusiłam się w atmosferze papierowego projektowania” – przyznała. Niby te same motywy, a jednak każda tkanina stawała się niepowtarzalna, dzięki komponowaniu bezpośrednio na warsztacie. Chodziło nie tyle o całkowitą rezygnację z projektu, ile o odwrócenie kolejności: najpierw żywioł wyobraźni, spontaniczne modyfikacje, później ewentualnie rysunki, aby nie dać uciec myślom.

„Był to koncept przełomowy” – podsumowuje pomysł swojej bohaterki Magdalena Stopa. Wcześniej Wanda Telakowska – artystka plastyczka, która studiowała z Plutyńską – wspominała, że pierwsze próby projektowania wzorów bez rysunków technicznych „stały się sensacją środowiska warszawskiej Akademii”. I to właśnie one doprowadziły nie tylko do rozwoju rzemiosła w Polsce, lecz także do międzynarodowych sukcesów rodzimych twórców w latach 60., kiedy na scenę wkroczyły uczennice Plutyńskiej: Barbara Falkowska, Alicja Francman, Jolanta Owidzka, Krystyna Wojtyna-Drouet czy wreszcie – Magdalena Abakanowicz, której Kompozycja białych form zaprezentowana w 1962 roku podczas lozańskiego biennale zszokowała krytyków i podniosła dekoracyjną tkaninę do rangi sztuki. Kwiat polskiej tkaniny.

Najpierw jednak, wiele lat wcześniej, trzeba było odszukać inny, legendarny okaz…

Lekcja geografii

Teoria: Otworzyć zakurzone skrzynie, odtworzyć zapomniane metody tkania.

Praktyka: Plutyńska rozpoczęła poszukiwania – jak sama to określiła – „kwiatu paproci” na wschodzie kraju. Latem 1934 roku penetrowała okolice Sokółki położonej kilkadziesiąt kilometrów od Białegostoku. W końcu trafiła do wsi, w których wciąż żywa była technika dwuosnowowa.

Oryginalność tkanin dwuosnowowych – tłumaczy Stopa – zwanych też podwójnymi, polega na użyciu dwóch osnów, zazwyczaj każdej w innym, kontrastowym kolorze. Powstają dwie warstwy, łączone podczas tworzenia wzorów nićmi wątku. Obie strony tkaniny są swoimi rewersami, kolor wzoru jednej stanowi kolor tła drugiej i odwrotnie.

Okładka książki „Eleonora Plutyńska. Wielka dama polskiej tkaniny Udostępnij„, autorka: Magdalena Stopa, 2025, fot. wydawnictwo Marginesy

Artystka pokochała tkaninę dwuosnowową z wzajemnością. Po raz pierwszy usłyszała o niej kilka lat wcześniej od profesora Czajkowskiego, który w 1928 roku zaprezentował studentom winogronowo-gwiazdkową kompozycję, zamkniętą ramą gałęzi, kupioną na targu w Knyszynie. Gdy jednak sama udała się na Białostocczyznę, ta zapomniana technika spoczywała na dnie babcinych kufrów. Wnuczki – tkaczki nowego pokolenia – wolały „odrabiać »kapy« białostockie”, czyli „imitować wzory kap przemysłowo produkowanych w Białymstoku” – wyjaśnia Stopa. Plutyńska nie dawała jednak za wygraną: skoro nie mogła odnaleźć dawnych tkanin, postanowiła je odtworzyć. Odnalazła sprzymierzeńca w tkaczu dywanów Adolfie Jaroszewiczu – wspólnie reanimowali dawną metodę wyplatania. Jego z kolei tkać nauczyła żona Felicja, gdyż ze względu na słabe zdrowie (uszkodzenie płuc od gazów bojowych podczas I wojny światowej) nie mógł podjąć ciężkiej pracy fizycznej.

Zaczęli od nóg, a właściwie od pazurów, bo to od nich należało tkać „dzikiego zwierza”, czyli na wpół fantastycznego stwora z długim ogonem, charakterystycznymi zębiskami i pazurami. Motyw ten szybko opanował tkaninę dwuosnowową i do dziś pojawia się na plakatach reklamowych czy identyfikatorach pracowników Izby Tkactwa Dwuosnowowego w Janowie, a nawet zwierz widniejący na płytach chodnikowych prowadzi przyjezdnych do domów janowskich tkaczek.

Godzina wychowawcza

Teoria: Po pierwsze, można uratować umiejętności i techniki sztuki ludowej. Po wtóre, nie ma przeszkód, by zachować doskonałość materiału i nabożną pieczołowitość w jego przygotowaniu. Po trzecie, od sztuki ludowej warto nauczyć się właściwego stosunku kompozycji do tworzywa. I wreszcie: najważniejsze są „żywe władze twórcze”, „myślenie postaciami” (Norwid głosił, że „lud myśli postaciami”, a rozmowy myśli ludowej z myślą społeczeństwa ujęte są w harmonię sztuki, rękodzieł, rzemiosł). Między innymi te postulaty dotyczące tkanin podwójnych Plutyńska ogłosiła na łamach magazynu „Problemy” w 1950 roku.

Tkaniny Eleonory Plutyńskiej [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Praktyka: Słowa przekształcała w czyny, prowadząc po wojnie Pracownię Tkactwa Ręcznego na macierzystej uczelni. Wciąż odwiedzała podlaskie wsie, by czerpać wiedzę, umiejętności i inspiracje, a następnie przekazywać je młodszym pokoleniom twórczyń. Pokazała im technikę tkania sumaków – kaukaski haft na osnowie przedstawiający zgeometryzowane wzory. Anna Skowron i Barbara Falkowska wykorzystały to w kompozycjach figuralnych. W kilimie pilnowała śmiałych zestawień kolorystycznych (Teresy Reklewskiej) oraz precyzji i bogactwa szczegółów (Marii Chojnackiej-Gontarskiej). Jaką była pedagożką?

Maria Chojnacka-Gontarska:

Niezapomniane były korekty prof. Eleonory Plutyńskiej. [...] Pamiętam, jak [...] siedziała przy mnie i pokazywała, jak należy przekładać nitki w kilimie. Pamiętam, jak pokazywała książki z pięknymi tkaninami, stare tkaniny i próbki tkanin. [...] Niezmordowanie wpajała zasady barwienia roślinnego, kompozycji, tajniki techniki tkackiej. Profesor opowiadała przy tym bardzo ciekawie i tak dokładnie, i do tego tak przystępnym językiem, że zrozumiały był dla każdego.

[cyt. za: Magdalena Stopa, Zofia Stopa, Eleonora Plutyńska. W poszukiwaniu zaginionych splotów, katalog wystawy plenerowej prezentowanej w Janowie koło Sokółki w 2019 roku]

Magdalena Abakanowicz:

Spędziłam kilka miesięcy przy warsztacie tkackim, dowiadując się rzeczy nieprzeczuwanych, obcując z całą gamą odczuć dotykowych, których dostarcza ta technika. W rozmowach z Profesor Plutyńską poznałam urodę i tajemnice włókna, ich możliwości ekspresji. [...] Spotkania przy warsztacie nigdy nie miały charakteru korekty, ingerencji w moje poczynania. Były to kontakty, z których mogłam czerpać to, czego chciałam się dowiedzieć, bez przymusu wierzenia w prawdy subiektywne.

[cyt. za: Magdalena Stopa, Eleonora Plutyńska. Wielka dama polskiej tkaniny, Warszawa 2025]

Teresa Pryzmont:

Ona stała za tkaczką, patrzyła, jak wybierała wzory i mówiła: „A teraz byśmy to wybrali, a teraz to”. To była wspólna praca. W latach 70., jak tkaczki wysyłały dywany na konkursy, to już każda sama z wyobraźni tkała, ale to właśnie pani profesor nas zainspirowała, żebyśmy tkały to, co nas otacza w przyrodzie [...].

[cyt. za: Magdalena Stopa, Zofia Stopa, Eleonora Plutyńska. W poszukiwaniu zaginionych splotów, katalog wystawy plenerowej prezentowanej w Janowie koło Sokółki w 2019 roku]

Gdy w wieku 76 lat opuszczała Akademię Sztuk Pięknych, zamknięto jej pracownię. Lekcje twórczej ekspresji i kultury plastycznej przeniosła na poddasze przy Wilczej 41. Królestwo Plutyńskiej zdobiły tkaniny i obrazy (na czele z kopią van Dycka namalowaną przez artystkę podczas wizyty w National Gallery w Londynie) – zupełnie jak jej rodzinny dom, wypełniony kilimami i makatami.

Język Polish

tkanina artystyczna

sztuka ludowa

Tkanina