Smutniejsza od Schopenhauera. Przyjaźń emancypantek

notatki-marceliny-kulikowskiej-1894-1897-polona-90482046.jpg, default, Dziennik Marceliny Kulikowskiej, 1897-1910, fot. Polona.pl

#literatura

#dziedzictwo

W liście, który Marcelina Kulikowska zostawiła, zanim strzeliła sobie z rewolweru w serce, zastrzegła, by wszystkie zapiski, które po niej zostaną, oddać "znajomej, Helenie Witkowskiej". Ich wieloletnia przyjaźń okazała się najważniejszą i najtrwalszą relacją emocjonalną w jej życiu.

Pożegnalny list znaleziono w krakowskim mieszkaniu w kamienicy przy Pijarskiej 3. Był napisany chłodnym, rzeczowym tonem – zupełnie innym niż ten, którym wybrzmiewały dekadenckie dzienniki Kulikowskiej. "Życia pozbawiam się dobrowolnie", podkreśliła, ucinając możliwe spekulacje na temat śmierci w wyniku postrzału. Poleciła, by o pieniądze na pogrzeb zwrócić się do doktora Gertlera ("zna stan mojego majątku"). Dalszą pieczę nad jej papierami i utworami sprawować miała Witkowska. Pragmatyczne określenie "moja znajoma" w rzeczywistości nie oddaje intensywności i mocy ich przyjaźni. W momencie śmierci w roku 1910 Kulikowska miała 38 lat i co najmniej od kilkunastu przyjaźniła się z "Helusią", jak nazywała ją w swoich dziennikach. Dziś obie zapamiętane zostały jako istotne dla rozwoju polskiego feminizmu emancypantki, zaangażowane nauczycielki (pracowały m.in. w pierwszym żeńskim gimnazjum na ziemiach polskich), gorliwe działaczki społeczne, aktywistki kwestii kobiecej – Kulikowska także jako artystka; poetka i dramatopisarka.

Szwajcarska samotność

Thumbnail — Marcelina Kulikowska, fot. domena publiczna

Poznały się prawdopodobnie w trakcie studiów na Uniwersytecie w Genewie, które odbywały w latach 90. XIX wieku. Szwajcarska uczelnia od 1872 roku przyjmowała w swoje progi także kobiety, a Genewa stała się jednym z popularniejszych kierunków wśród Polek chcących zdobywać wyższe wykształcenie. Witkowska podjęła studia z zakresu nauk społecznych, Kulikowska rozpoczęła naukę na tym samym wydziale, jednak rok później przeniosła się na kierunek przyrodniczy. Dyplom uzyskała w 1898 roku, rok po Witkowskiej. Mimo przebywania w otoczeniu wielu interesujących, głodnych wiedzy kobiet, z zapisków Kulikowskiej z okresu genewskiego wyziera dojmujące uczucie osamotnienia. Badaczka Monika Bednarczuk zauważa, że choć ówczesna studentka wydziału przyrodniczego spotkać mogła w trakcie nauki tak wybitne studentki (i przyszłe naukowczynie), jak Wanda Haberkant i Gabriela Balicka, jedyną koleżanką z uniwersyteckiej ławy, o jakiej pisze, jest Witkowska.

Nie dowiemy się jednak o tym, czytając wydane przez Witkowską dzienniki, które w przedmowie określiła jako "stokroć smutniejsze od dzieł Schopenhauera" (ich opracowanie ujrzało światło dzienne rok po śmierci Kulikowskiej). Przekazane przez przyjaciółkę rękopisy poddała autorskiej redakcji, która w praktyce polegała na ominięciu wielu odcinków czasowych, a nawet korekcie stylistycznej i cenzurze obyczajowej (polegającej na pominięciu przemyśleń związanych z mężczyznami lub ukryciu ich inicjałów pod znakiem "X"). Do zapisków, w których Kulikowska wspomina o ukochanej Helusi, dotrzeć można jedynie, zapoznając się z manuskryptem przekazanym przez Witkowską Bibliotece Jagiellońskiej. Odczytanie ich to dość żmudna praktyka, a odszyfrowywanie słów polega w dużej mierze na określaniu prawdopodobieństwa wystąpienia właśnie tego, a nie innego wyrazu. Kulikowska pisała "szerokim gestem", niekiedy chaotycznie (z dużą swobodą przenosiła wyrazy), nie zawsze stosowała interpunkcję. Jej pochylone w prawo pismo grafolodzy zinterpretowaliby jako należące do osoby emocjonalnej, podążającej za wewnętrznymi impulsami, a zarazem nastawionej na komunikację. 10 maja 1898 roku w Genewie pisała tak:

Gdy myślę, Heluś, o Tobie, robi mi się w duszy lepiej, jaśniej, dobrze prawie. Z pewną rozkoszą upajam się świadomością, że gdzieś na dalekim krańcu świata jesteś Ty [...]. Liczę na Ciebie. Tak bardzo, jakbyś mną samą była i tak mi z tą myślą lekko. [...] Wdzięczną ci jestem, żeś mnie z mej okropnej samotności wyrwała. [...] Dziękuję ci, że cię kochać mogę!

Wyrwane strony

Współczesny dyskurs otwierający się na wątki queerowe i nieheteronormatywne niejako zachęca, by uwiecznioną w dziennikach Kulikowskiej relację odczytywać nie jako przyjacielską, ale romantyczną. Brak jednak ku temu wyraźnych przesłanek. Wyznania miłości u bliskich przyjaciółek nie są niczym niecodziennym, a Kulikowska w swoich zapiskach wspomina o związkach z mężczyznami (niestety nie bardzo udanych i nietrwałych). Rękopisy diariuszy Kulikowskiej wskazują, że relacja z Heleną stanowiła przedmiot częstych refleksji; była żywym, zmieniającym się uczuciem. Dziesięć lat po genewskim wyznaniu miłości Kulikowska zapisała następujące, dość enigmatyczne przemyślenia, wskazujące na to, że z jej punktu widzenia po tylu – wówczas już kilkunastu – latach znajomości, dynamika ich przyjaźni wciąż domagała się korekt:

Zasadniczym błędem w moim stosunku z H. jest ten, że za wiele ja żądam. [...] Muszę wymagania swoje ukrócić, muszę siebie zamknąć i wydzielać tylko tyle, ile tamta strona podźwignąć zdoła.

Zapisków o sobie Witkowska zdecydowała się nie umieszczać w zedytowanej wersji dziennika. Na kartkach rękopisu widać sporo naniesionych zakreśleń ołówkami, kredką czy piórem. Niektóre fragmenty wycięto nożyczkami. W opisach skanów rękopisu widnieją adnotacje o wyrwanych całych stronach tekstu. Trzeba zarazem przyznać, że redaktorska praca nad dziennikami przyjaciółki, która odebrała sobie życie, musiała być emocjonalnie wyczerpująca dla Witkowskiej. Decyzja o samobójstwie podjęta w czerwcu 1910 roku nie wynikała z nagłego załamania, ale stanowiła konsekwencję pewnego stylu myślenia o rzeczywistości. Na kartach wszystkich z kilkunastu zapisanych przez Kulikowską notatników dominuje motyw cierpienia, samotności, chronicznego zmęczenia, śmierci, bólu ducha i ciała. Lektura tych notatek jest przejmująca dla postronnej czytelniczki, a co dopiero dla przyjaciółki, która była autorce najbliższa, najbardziej zaufana; która świadkowała jej cierpieniu.

Cierpię, więc jestem

Kulikowska w dziennikach często wspominała o neurastenii, nerwicowym zaburzeniu objawiającym się poprzez przewlekłe wycieńczenie fizyczne i uporczywe, wolnopłynące lęki. W lutym 1907 roku notowała: "Neurastenja – największa na świecie męczarnia. Chcę, pragnę, czuję – a mózg boli i boli... ". Psychosomatyczne zaburzenia wynikały jej zdaniem nie ze stricte klinicznej choroby, ale ze stosunku do rzeczywistości. Rok później pisała, że czuje się "ciągle, ciągle chora". "Lecz to nie jest jeszcze choroba fizyczna, to świadomość życia". Cierpienie było domyślnym stanem jej ducha. W 1897 roku sparafrazowała jedną z najsłynniejszych filozoficznych sentencji, stwierdzając: "Cierpię, więc jestem".

Na marginesie warto zauważyć, że niewykluczone, iż podjęcie tego ostatecznego kroku było reakcją na wieść o śmierci innej znaczącej postaci kobiecej tamtych lat. Działaczka oświatowa Faustyna Morzycka (pierwowzór tytułowej siłaczki z noweli Żeromskiego) popełniła samobójstwo poprzez wypicie cyjanku niespełna miesiąc wcześniej. Kulikowska była autorką pośmiertnego wspomnienia Morzyckiej, jakie ukazało się w dodatku do "Kuriera Lwowskiego":

Pożar w jej oczach przygasł, chował się w jakiś głąb, mgiełka melancholji, jakiegoś bardzo głębokiego smutku na źrenice schodziła…

Panie feministki

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Poezje Marceliny Kulikowskiej, 1902-1909, fot. Polona.pl

Obrazek

poezje-marceliny-kulikowskiej-1902-1909-polona-101733948.jpg

Witkowską i Kulikowską łączyła nie tylko więź emocjonalna, ale i tożsame przekonania na temat społeczeństwa, edukacji i praw kobiet. Intymny ból tej drugiej istniał bowiem równolegle ze świadomością obywatelską i zaangażowaniem w sprawy obywatelskie, wykraczające poza sferę jednostkowych przeżyć. Po studiach w Genewie obie kobiety nauczały w Gimnazjum Żeńskim w Krakowie, pierwszej tego typu szkole na ziemiach polskich. Kulikowska uczyła zoologii, przejąwszy posadę po profesorze historii naturalnej Karolu Bobku. Witkowska była nauczycielką historii. Obecność Kulikowskiej w kadrze pedagogicznej wiązała się zresztą ze skandalem – przyrodniczka deklarowała bowiem swój agnostycyzm i uważała, że na ujęte w planie lekcji nabożeństwo uczennice powinny być prowadzone przez wierzące matki. Sprawa opisana została w prasie, pojawiały się głosy nawiązujące do szwajcarskiego wykształcenia ("genewskie kandydatki rozpoczęły wprowadzać nowe prądy w duchu »postępowej« pedagogii"). Rykoszetem "dostało" się także Witkowskiej, która nie miała na koncie podobnych przewin, choć wspierała emocjonalnie przyjaciółkę. Kulikowska zakończyła karierę nauczycielki w 1905 roku, poświęcając więcej uwagi twórczości – pisała wiersze i dramaty, które najprawdopodobniej nigdy nie doczekały się scenicznej realizacji. Witkowska pracowała w gimnazjum do 1917 roku.

Kolejną sferą, w której Witkowska i Kulikowska szły ramię w ramię, była praca edukacyjna z mieszkankami i mieszkańcami prowincji. W 1898 roku zawiązało się Towarzystwo Uniwersytetu Ludowego im. Adama Mickiewicza, którego celem było upowszechnienie wiedzy wśród robotników i chłopów i w którym obie aktywnie działały. Dziś Witkowska uznawana jest za pionierkę wychowania obywatelskiego. Łączyło je także przekonanie o potrzebie walki i ubiegania się o kobiece prawa. W 1903 Witkowska pisała w wystąpieniu "O prawach politycznych kobiet":

[...] drzemiący tak długo świat kobiecy budzi się do samoistnego życia; prawo do wiedzy, do nauki, do światła tak długo odmawiane kobietom, zostało już zdobyte, teraz o inne prawa dopominać się poczynają, dopominać się w imię sprawiedliwości społecznej.

Kulikowska natomiast, choć jej działania służyły kwestii emancypacji, nie deklarowała przynależności do ruchu feministycznego, wręcz akcentowała osobność względem – jak pisała – "pań feministek". Za główny problem swojego czasu uważała bowiem ucisk klasowy, nie jedynie różnicę płciową ("Feministki rozumieją, że kobiecie dzieje się krzywda – tak – lecz oprócz kobiet i ludzie są pokrzywdzeni").

Tajemnicza walka

"Pomiędzy mną a H. toczy się już walka, kto kogo w swój własny wir, w swój własny zakreślony krąg wciągnie", pisała Kulikowska w 1907 roku. W tym czasie kobiety pracowały wspólnie nad serią opracowań historycznych przeznaczonych dla uczniów, samouków i nauczycieli na prowincji ("Czytania historyczne" poświęcone kolejnym epokom ukazywały się w 1907 i 1908 roku). Na czym polegać mogła opisywana przez Kulikowską walka? Trudno powiedzieć. Jej zapiski dotyczące przyjaciółki są tyleż barwne i językowo wciągające, co tajemnicze i niejednoznaczne:

W gruncie rzeczy wejście w świat wytworzony przez tamtą stronę jest zabójstwem tych wszystkich najrozmaitszych zawikłanych promieni, które nagromadziłam w sobie jako materiał przyszłej twórczości. Zbyt blisko siebie żyjemy, bym mogła patrzeć na te sprawy z obiektywnego punktu, analizować je i badać tylko i chłodno, rozważnie – głos zabierać. [...] I to dla mnie jest zgubne, zatracam sąd i rządzę się uczuciem i do siebie i do strony przeciwnej.

Ostatnią notatkę w dzienniku Kulikowska tworzy na dziesięć dni przed śmiercią. "Ja nie umiem żyć… Kto nie umie żyć, niech ginie. Strasznym, strasznym jest ból", pisała. Pod tym rozpaczliwym pożegnaniem z życiem redaktorka Witkowska w opublikowanej wersji dzienników postawiła kropkę, pisząc jednozdaniową informację o samobójczej śmierci przyjaciółki. Jak sama zauważyła w przedmowie, dzienniki Kulikowskiej nie były przeznaczone do publikacji; miały niezwykle intymny, osobisty i nieusystematyzowany charakter. Dlaczego więc zdecydowała się je wydać? Niewątpliwie w dużej mierze dlatego, że na kartach diariusza Kulikowska zaznaczyła, że w momencie jej śmierci nie chciałaby, "aby jej myśli zaginęły". Zarówno dzienniki, jak i tomik poezji "Barwy duszy", nowelę "Frania" oraz zbiór reportaży "Z wędrówek po kraju" Witkowska zredagowała i opublikowała już w rok po śmierci przyjaciółki. Badaczki i badacze wskazują na liczne ingerencje w rękopisy zmarłej twórczyni, modyfikacje tytułów, zmiany stylistyczne. W tym sensie można mówić o podwójnym autorstwie tych tekstów, co stanowi kontynuację "wchodzenia w swoje światy", o którym pisała Kulikowska.

Źródła: K. Dormus, "Poetka i nauczycielka: Marcelina Kulikowska", 2011; A. Brożkowska, "Marcelina Kulikowska. Strzał w serce", [w:] "Krakowski szlak kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek", Kraków 2009; M. Bednarczuk, "Akademicka >>międzynarodówka<< kobieca? Solidarność, rywalizacja i samotność w Szwajcarii (1870 –1900)"; D. Koźmian, "Wychowanie obywatelskie w poglądach Heleny Witkowskiej (1870 – 1938)"; K. Rędziński, "Towarzystwo Uniwersytetu Ludowego im. A. Mickiewicza we Lwowie (1898–1914)"; H. Witkowska, "O prawach politycznych kobiet"; rękopisy dzieł Marceliny Kulikowskiej zdigitalizowane przez Bibliotekę Cyfrową Polona; archiwumkobiet.pl.

Język Polish