Kobiety na uniwersytetach. Rozmowa z prof. Bogumiłą Kaniewską, pierwszą rektorką UAM

6._kaniewska_rektor_prof_bogumila_kaniewska_fot_adrian_wykrota2.jpg, default, Bogumiła Kaniewska, fot. Adrian Wykrota

Pierwsza rektorka w stuletniej (!) historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu mówi o szklanym suficie, zmianach w akademickiej kulturze i o tym, dlaczego wsparcie dla kobiet w nauce to wciąż aktualny temat. Fragment książki Archeologia bez makijażu Beaty Kukiel-Vraila.

Zapraszamy do lektury fragmentu książki Beaty Kukiel-Vraila Archeologia bez makijażu. Rozmowy / Archeology Without Makeup. Converations (Polski Instytut Archeologiczny w Atenach, 2025). Dziękujemy autorce oraz wydawcy za zgodę na jego publikację.

Beata Kukiel-Vraila: Jest Pani pierwszą rektorką w ponad 100-letniej historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zajmowała Pani także inne wysokie stanowiska w strukturze uniwersyteckiej „zarezerwowane” wcześniej dla mężczyzn. Czy ma Pani poczucie, że przeciera tę drogę innym kobietom? Że nie jest to tylko Pani osobisty sukces, ale ma on większe znaczenie?

Bogumiła Kaniewska: Im bardziej jestem w tym wszystkim obecna, tym silniejsze jest to poczucie, bo przyznam szczerze, że początkowo absolutnie go nie miałam. Szłam po prostu swoją drogą. Tą, która wydawała mi się właściwa i ciekawa. Dopiero, kiedy pojawił się wątek wyborów rektorskich, zauważałam, jak bardzo jest to istotne dla osób w moim otoczeniu – nie tylko dla kobiet – i że może to być jakiś przełomowy moment.

Wcześniej byłyśmy – wraz z koleżanką – prorektorkami i w ten sposób podniosłyśmy o sto procent normę na Uniwersytecie, bo przed nami, przez tych prawie 100 lat, były tylko dwie kobiety na tym stanowisku. W związku z tym ta świadomość narastała i coraz bardziej stawało się dla mnie jasne, że nie jest to tylko kwestią tego, co ja zrobię, co ja zdecyduję, ale że będzie to miało znaczenie także dla osób, które mi się przyglądają i które, być może, zadają sobie pytanie, na ile są w stanie podjąć się pewnych obowiązków i wziąć na siebie tę odpowiedzialność. I jeżeli jest ktoś przed nami, kto już to zrobił, jeżeli są pewne wzorce, jest nam łatwiej.

Tak więc mam tę świadomość, choć nie obciążam się nią nadmiernie.

Co, Pani zdaniem, wpływało na to, że na uczelni z tak długą tradycją kobiety nie ubiegały się o najwyższe stanowisko? Nie wynikało to przecież z braku intelektualnego potencjału żeńskiego. Czy nie było na to otwartości? Istniała jakaś mentalna, psychologiczna blokada?

Myślę, że złożyło się na to wiele czynników. Po pierwsze, poczucie, że to jest jednak „męski świat” i w związku z tym częściej na wysokich stanowiskach – nie tylko rektorskich – pojawiają się mężczyźni. Czyli z jednej strony była to kwestia pewnego zwyczaju, a z drugiej – zobowiązań.

To kobiety są zazwyczaj odpowiedzialne za dzieci, ich wychowanie, później często biorą odpowiedzialność za inne osoby, na przykład za starszych rodziców, więc obciążenia wynikające z obowiązków domowych czy opiekuńczych są znacznie większe. Wydaje mi się, że długo trwał też proces odchodzenia od stereotypu podziału obowiązków na męskie i kobiece i schematu sytuującego kobiety tylko w rolach tradycyjnych.

Druga rzecz to – powiedziałabym – pewna nieśmiałość wielu pań przed podejmowaniem się tego typu zobowiązań. Do tego dochodzi jeszcze zjawisko „szklanego sufitu”, czyli fakt, że kobietom więcej czasu zajmowało robienie kariery naukowej – i do dziś jest ich mniej wśród profesorów belwederskich – bo na tej drodze często pojawia się jeden czy drugi urlop macierzyński, niemożność wyjazdu na długotrwałe stypendium ze względu na małe dzieci itp. Tak więc jest mnóstwo przyczyn, które powodują, że w przypadku kobiet – nawet dzisiaj – ten rodzaj kariery jest trudniejszy.

Niewątpliwie. Nie jest jednak niemożliwy, zważywszy choćby na osiągnięcia polskiej uczonej, noblistki, Marii Skłodowskiej-Curie, która wychowała dwie córki, nie miała łatwego życia osobistego, ale nie przeszkodziło jej to w dojściu na naukowy szczyt.

Absolutnie. A pamięta Pani słynne zdjęcie Marii Skłodowskiej z członkami Akademii Francuskiej, na którym jest jedyną kobietą w tym gronie? Pokazuje to także, jak wielkiego wymagało to samozaparcia i siły psychicznej.

Maria Skłodowska-Curie. Bohaterka nieidealna

A jak było w Pani przypadku? Jakie cechy sprawiły, że sięgnęła Pani po to, o co nie ubiegały się wcześniej kobiety?

W moim przypadku decydujący okazał się chyba spokój, bo jestem osobą dosyć opanowaną, o dużym potencjale radzenia sobie ze stresem. Tak było zawsze, także przed egzaminami. Sytuacje stresowe bardziej mnie mobilizują niż paraliżują. To jest bardziej talent, taki korzystny dar od natury niż umiejętność, którą w jakiś sposób wypracowałam.

Poza tym – bardziej lub mniej poważnie mówiąc – to są też geny. Wywodzę się z rodziny, która mocno się angażowała, a zwłaszcza tato, w rozmaite społeczne sprawy. Jeden z moich znajomych określił to nawet jako „działactwo wrodzone”. Jest to pewna potrzeba reagowania, włączania się w różne sprawy niejako „wyssana z mlekiem matki”, chociaż w tym przypadku raczej – z mlekiem ojca. [uśmiech]

Pomogła mi też odrobina dystansu wobec siebie i umiejętność oddzielenia roli zawodowej od siebie samej. To jest niezwykle trudne, zwłaszcza dzisiaj, kiedy jest mnóstwo hejterskich afer, bardzo niepochlebnych komentarzy, bo każdy może powiedzieć wszystko w Internecie. W takiej sytuacji utożsamianie się z własną funkcją może być niszczące. Oczywiście nie da się całkowicie tego oddzielić i zupełnie nie reagować emocjonalnie. Wszyscy reagują, i kobiety, i mężczyźni, ale ta umiejętność zdystansowania się i powiedzenia sobie, że ja to jestem ja, a nie tylko moja funkcja, pozwala to przetrwać.

I poczucie odpowiedzialności. To chyba najbardziej. Kiedy odpowiada się nie tylko za siebie, wtedy pokonywanie trudności staje się łatwiejsze. Może dlatego, że jest bardziej konieczne.

Powiedziała Pani o swoim ojcu, że był społecznikiem. Czy był również naukowcem?

Mój tata był nauczycielem i działaczem związkowym. Nauczał historii, a później pracował w administracji oświatowej.

Czyli też był humanistą? Pytam o to, bo często się zdarza, że mamy podobne zainteresowania do tych, jakie mieli nasi rodzice.

Powiedziałabym, że polonistką zostałam po mamie, natomiast działactwo odziedziczyłam po tacie. [uśmiech]

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Prof. Bogumiła Kaniewska rektor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM), fot. Adrian Wykrota

Obrazek

1._kaniewska_adrian_wykrota1.jpg

To dobre połączenie. A czy obejmując coraz wyższe stanowiska, musiała Pani z czegoś zrezygnować, z jakiejś części siebie, albo odłożyć coś na później?

Tak. Na pewno musiałam odłożyć, przede wszystkim, plany o charakterze naukowym. One muszą być teraz mniej intensywne, a momentami odsunięte, dlatego że zarządzanie uczelnią wymaga nie tylko bardzo dużego zaangażowania czasowego, ale też intelektualnego. To nie sprzyja pracy naukowej, zwłaszcza jeśli chodzi o humanistów, bo nasza praca badawcza polega głównie na czytaniu, pisaniu, interpretowaniu, analizowaniu. Ja nie łączę tego teraz w satysfakcjonujący sposób i dlatego moje pomysły naukowe muszą jeszcze chwilę poczekać.

Zarządzanie uczelnią z pewnością wymaga stanowczości, decyzyjności, czyli cech stereotypowo uznawanych za męskie. Z drugiej strony, patrząc na Panią, stwierdzam, że potrafi Pani zachować przy tym także kobiecość. I że jest to wszystko wyważone.

Bardzo mi miło to słyszeć. Nie wydaje mi się, że musimy wyzbywać się pewnych cech w momencie, kiedy zaczynamy pełnić daną funkcję. Wręcz odwrotnie. Oczywiście pewnych rzeczy trzeba się nauczyć, ale do tego miejsca, w którym jesteśmy, dochodzimy przede wszystkim dzięki temu, kim jesteśmy. I nie ma co zmieniać się radykalnie, jeżeli to, co sobą reprezentujemy, już nas tam doprowadziło. W każdym razie ja założyłam, że nie chcę zmieniać swojego zachowania. Z pewnością jestem stanowcza wtedy, kiedy trzeba, ale jestem też skłonna do rozmów, do słuchania zdania innych i potrafię to wypośrodkować. Kiedy rzeczywiście trzeba coś rozstrzygnąć, rozciąć jakiś węzeł gordyjski, to ta stanowczość jest potrzebna, ale zdolność i chęć do negocjacji, do wypracowania wspólnego stanowiska, słuchania rad też jest bardzo przy tej funkcji pomocna.

Tak więc myślę, że nie ma potrzeby rezygnowania z cech, które stereotypowo uważamy za kobiece, choć powiem, że znam wiele bardzo stanowczych kobiet, znacznie bardziej stanowczych niż znanych mi mężczyzn. Tego typu rozróżnienie nie zawsze musi być stosowane.

Wspiera Pani działania na rzecz polityki równego traktowania. Z Pani inicjatywy – jako ówczesnej prorektorki – w 2018 roku został wprowadzony na Uniwersytecie projekt: Gdy nauka jest kobietą. Wraz z drugą prorektorką, prof. Beatą Mikołajczyk, przewodniczyła Pani w kolejnych latach zespołowi, który ten program wdrażał. Jak Pani go ocenia z perspektywy czasu? Czy przyniósł spodziewane rezultaty? Zmienił coś w świadomości uniwersyteckiej społeczności?

Uważam, że tak. Otwierając ten projekt, stawialiśmy pytania o to, jak role społeczne wpływają na uniwersyteckie kariery kobiet i czy nasza uczelnia sprzyja rozwojowi tych karier. Chcieliśmy też wyeksponować zarówno osiągnięcia współczesnych badaczek, jak i pokazać uczone, które współtworzyły historię naszej uczelni, oraz wydobyć z cienia ich często mało znany dorobek. Z drugiej strony chcieliśmy też pokazać samą uczelnię jako miejsce przyjazne i sprzyjające kobiecym aspiracjom. Pierwszą kobietą, która odebrała dyplom doktora honoris causa w historii naszego Uniwersytetu, była przecież Maria Skłodowska-Curie. Przez tych kilka lat podjęliśmy wiele działań – w które byli zaangażowani także nasi koledzy – i to na wielu płaszczyznach. Utworzyliśmy Laboratorium Kobiet, gdzie zapraszamy zarówno badaczki bardziej doświadczone, jak i te rozpoczynające karierę naukową, w tym doktorantki oraz studentki, które angażują się w projekty badawcze, ale także pracowniczki administracyjne, które wspomagają pracę naukowców. Prezentujemy tam „dobre praktyki” obecne na uczelni, które sprzyjają godzeniu obowiązków naukowych i dydaktycznych z innymi, w tym z macierzyństwem i wychowaniem dzieci.

Pokazujemy też, jakie zobowiązania wziął na siebie Uniwersytet i jak je realizuje, wdrażając kartę HR in Research oraz Europejską Kartę Naukowca. Zapoznajemy badaczki z różnego rodzaju rozwiązaniami, takimi jak stypendia, granty itd., z których mogą korzystać. Ważnym elementem Laboratorium Kobiet jest sesja dyskusyjna, podczas której w bezpośredniej rozmowie przy kilku „tematycznych stolikach” możemy poznać potrzeby naszych koleżanek oraz propozycje nowych działań. Zorganizowaliśmy kilka konferencji naukowych, w tym również na wydziałach ścisłych, w których brali udział przedstawiciele wielu dziedzin nauki i na których wybrana problematyka podejmowana i dyskutowana była w sposób interdyscyplinarny.

Przeprowadziliśmy wiele badań o charakterze równościowym dotyczących różnych sytuacji mobbingowych czy molestowania, aby sprawdzić samoświadomość kobiet pracujących na naszym Uniwersytecie. Powstał też szczególny kalendarz na rok 2024 przypominający, że kobiety zawsze były obecne w nauce we wszystkich jej dziedzinach, zawierający indywidualne biografie naukowczyń. W głównym gmachu Uczelni dużą salę uniwersytecką nazwaliśmy imieniem profesor Ludwiki Dobrzyńskiej-Rybickiej, jednej z pierwszych badaczek Uniwersytetu Poznańskiego, drugiej w Polsce kobiecie, która uzyskała stopień docenta. Zorganizowaliśmy szereg wystaw, które prezentowały nie tylko nasze uczone, ale także wybitne kobiety kultury.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Prof. Bogumiła Kaniewska rektor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM) podczas przemarszu z okazji 105-lecia powstanie Uniwersytetu Poznańskiego, fot. Władysław Gardasz

Obrazek

2._kaniewska_wladyslaw_gardasz-przemarsz_z_okazji_105-lecia_powstanie_uniwersytetu_poznanskiego2.jpg

Myślę więc, że ten projekt przyniósł sporo dobrego i przełożył się na wiele działań, które dotyczyły nie tylko kobiet, ale w ogóle tego zjawiska, które nazywa się diversity na uczelni. Wprowadziliśmy do języka uczelnianego feminatywy, zapisaliśmy w statucie UAM, że feminatywne formy mogą być używane w oficjalnych dokumentach, powstał poradnik językowy, tak zwany równościowy. Skupiamy się oczywiście na języku polskim, ale chcemy także spojrzeć na to, w jaki sposób ten fenomen obecny jest w innych językach, jak kształtowała się debata publiczna na temat „języka równościowego” w krajach europejskich.

To są takie wymierne osiągnięcia. I ta zmiana świadomości, o której Pani mówi, też jest ogromną zasługą tego programu.

Zatem jak powinno się do Pani zwracać: „pani rektor” czy „pani rektorko”?

Można się do mnie zwracać w każdy sposób, który jest poprawny w języku polskim, ale też szanuje rodzaje, czyli nie: „panie rektorze”, co się czasem zdarza, ale już: „pani rektor” – jak najbardziej, „rektorko” – jak najbardziej. Przyznam się szczerze i uczciwie, że nie bardzo lubię formę „rektora”. Nie podoba mi się jej brzmienie – chociaż jestem świadoma tego, że jest ona poprawna – i dlatego preferuję formę „rektorka”. Ona mi się wydaje bardziej przystająca do języka polskiego i bardziej przyjazna.

Czy w związku z tym podpisuje się Pani zawsze jako „rektorka”, czy czasami jako „rektor”?

Czasami jako „rektor”. W niektórych sytuacjach używam tej formy bardziej tradycyjnej. Uważam, że feminatywów nie można wprowadzać w sposób gwałtowny, drapieżny i że jeżeli język oferuje dwie możliwości czy nawet trzy, to pozostawmy użytkownikowi szansę na wybór tej, która jemu czy jej najbardziej odpowiada, bo wtedy język się zachowuje elastycznie. Takie siłowe narzucanie jednej bądź drugiej formy bardzo często jest szkodliwe i wywołuje opór.

Natomiast stopniowe uświadamianie i dawanie rozmaitych możliwości powoduje, że nawet osoby, które były przeciwne formom żeńskim, często zwracają się do mnie per pani rektorko, bo po prostu jest to kwestia przyzwyczajenia. Przyzwyczajamy ucho do pewnych form.

Zatem jest to taka dobra polityka, nie narzucania, a raczej uświadamiania?

Tak, to jest takie – powiedziałabym – uświadamianie na miękko. A jeśli chodzi o „Biuro Rektora”, to jest to nazwa jednostki organizacyjnej. Zmiana na „Biuro Rektorki” wymagałaby zmiany regulaminu, pieczątek itd. Uważam, że jest to na razie niepotrzebne.

Polszczyzna jest kobietą: rewolucyjna żeńska końcówka

Jest Pani literaturoznawczynią. Pani pasją – nie tylko naukową – są tłumaczenia prozy anglojęzycznej, w tym głównie literatury dla dzieci, na język polski. Szczególną pozycję na tej liście zajmuje Alicja w Krainie Czarów. Nie jest to zapewne jedyna ważna dla Pani książka?

Z tych tłumaczonych, bez wątpienia, ta jest dla mnie najistotniejsza, dlatego że ten przekład był najtrudniejszy i była to moja największa translatorska przygoda. Ale takich bliskich memu sercu utworów jest więcej, na przykład powieści Wiesława Myśliwskiego. Na ich temat pisałam swoją książkę profesorską i często do nich wracam, a z literatury dziecięcej – do Dzieci z Bullerbyn. To jest dla mnie pozycja kultowa. Mogę ją czytać nieustannie, jest ona i zabawna, i mądra, i nie jestem pod tym względem bardzo oryginalna, bo kiedy robiłam wśród moich studentów ankietę, pytając ich o najważniejszą książkę z dzieciństwa, wybrali właśnie Dzieci z Bullerbyn. Z kolei, jeśli chodzi o rozrywkowe lektury, moją pasją są powieści kryminalne.

Jest mnóstwo dzieł literackich, które na różnych etapach życia mnie kształtowały. Gdybym miała wymienić swoją ulubioną lekturę, byłaby to poezja Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. Później dramaty młodopolskie, które pasjami czytałam. Długo fascynowałam się też Stasiukiem, opowiadaniami Jarosława Iwaszkiewicza – szczególnie Pannami z Wilka i Brzeziną. Tak więc z różnych półek możemy wybierać książki, tylko nie z dziedziny science fiction, bo tego nie lubię. Dlaczego? Pojęcia nie mam. [uśmiech]

Czy spotkała Pani osobę, która miała szczególny wpływ na Pani drogę zawodową?

Tak, bez wątpienia. Jeżeli chodzi o drogę administracyjną, to miałam promotora, swojego kolegę, byłego dziekana, prof. Józefa Tomasza Pokrzywniaka, który mocno we mnie wierzył i intensywnie mnie namawiał, żebym podjęła się pełnienia funkcji dziekana. A później równie dużo wysiłku włożył w to, żebym się zgodziła przestać być dziekanem i przystała na propozycję prorektorską. Tak więc pod tym względem prof. Pokrzywniak był moim Mentorem. Są takie momenty, kiedy zadaję sobie pytanie, co w tym momencie zrobiłby Tomek, i odtwarzam sobie jego sposób zarządzania Wydziałem, taki bardzo koncyliacyjny, ale też stanowczy. Bardzo często wzoruję się na jego sposobie zachowania, myślenia, a także stosunku do podwładnych – życzliwości, której on był pełen, i przede wszystkim takiego zachowania, kiedy w trudnych sytuacjach był bardzo pomocny, i tu się staram na nim wzorować.

Natomiast naukowo moją Mistrzynią jest pani prof. Seweryna Wysłouch, która nauczyła mnie teorii literatury, interpretacji, profesjonalnego obcowania z literaturą, ale także była moją Mistrzynią jako dydaktyczka uniwersytecka.

Za Pani kadencji rektorskiej doszło do otwarcia siedziby Polskiego Instytutu Archeologicznego w Atenach będącego częścią UAM. Zainaugurowała Pani jego działalność podczas uroczystości, jaka odbyła się w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach w 2021 roku. Czym jest dla Pani ten Instytut?

Jest bez wątpienia przedmiotem mojej dumy, bo uważam, że jesteśmy wyjątkowo uprzywilejowani jako uczelnia, mogąc organizować jego pracę. Na pewno jest to miejsce wymarzone dla wielu humanistów – dzięki niemu można uprawiać humanistykę w sposób interdyscyplinarny – i jest to nasza wizytówka w kontaktach z innymi uczelniami, która pokazuje, jak silną mamy archeologię i nie tylko. Jest to także miejsce, w którym promujemy kulturę i naukę polską w środowisku międzynarodowym w Grecji, z którą mamy bardzo dobre i głęboko zakorzenione relacje. Przecież uniwersytet w Salonikach jest naszym partnerem europejskim, więc fakt, że mamy Instytut w Atenach, wzmacnia tę współpracę. Cieszę się zatem, że Instytut powstał i że mogłam w jakiś sposób się do tego przyczynić.

Czy punkt, w którym się Pani aktualnie znajduje, jest tym, do którego chciała Pani dojść? Czy myślała Pani kiedykolwiek, że to będzie ta droga?

Absolutnie nie. Gdyby mi ktokolwiek powiedział, nawet już po zrobieniu habilitacji, że kiedyś będę pełniła funkcję rektorki tego Uniwersytetu, to odpowiedziałabym, że to jest absolutnie nierealne i że nigdy się na to nie zgodzę. Moje ambicje dotyczyły raczej kariery naukowej i powiedziałabym, że one się spełniły i nie spełniły jednocześnie. Spełniły się, bo uzyskałam kilka lat temu tytuł profesora, czyli ten ostatni, jaki można w karierze naukowej w Polsce zdobyć, ale to nie jest tak, że jestem usatysfakcjonowana tym, co do tej pory zrobiłam. Mnóstwo pomysłów mam jeszcze niezrealizowanych i już się cieszę – bo druga kadencja rektorska kończy się za trzy lata [w 2028 roku – przyp. red.] – z tego, że będę mogła wrócić do czytania, pisania i być może do tłumaczenia, które niesłychanie polubiłam. Dobrze jest mieć otwarte drogi przed sobą.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka książki „Archeologia bez makijażu. Rozmowy” redakcja i wywiady: Beata Kukiel-Vraila, wydawnictwo: Polski Instytut Archeologiczny w Atenach, seria wydawnicza: PIAA Kultura, Tom 1, fot. Polski Instytut Archeologiczny w Atenach

Obrazek

archeologia_bez_makijazu_okladka_owres-1-1.jpg

Bogumiła Kaniewska – polska literaturoznawczyni, polonistka, tłumaczka, profesor nauk humanistycznych. Od 2020 roku jest rektorką Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W latach 2020-2024 pełniła funkcję przewodniczącej Konferencji Rektorów Uniwersytetów Polskich, a w roku 2024 została wybrana na przewodniczącą Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich. Jest autorką lub współautorką blisko 100 prac naukowych – książek i artykułów. W swojej pracy naukowej zajmuje się głównie literaturą XX wieku, uprawia krytykę literacką. Jest również tłumaczką prozy anglojęzycznej, ze szczególnym uwzględnieniem prozy dziecięcej.

Tytuł artykułu pochodzi od redakcji Culture.pl

Język Polish

archeologia

kobiety w nauce