12 polskich książek, które sprawią, że staniesz się innym człowiekiem

arcimboldo_librarian_stokholm.jpg, default, Giuseppe Arcimboldo, "Bibliotekarz", 1570, olej na płótnie, fot. Skokloster Castle, 12 polskich książek, które sprawią, że staniesz się innym człowiekiem

#literatura

Wielu z nas regularnie próbuje rozpocząć życie od nowa, zmienić się na lepsze, stać się mądrzejszym, milszym i bardziej niezależnym, aby nadać naszej egzystencji nowy sens. Doskonałym pomocnikiem w tym trudnym i szlachetnym przedsięwzięciu jest dobra książka. Igor Biełow wybrał kilkanaście arcydzieł polskiej literatury, które mogą zmienić życie, uczynić je bardziej interesującym, jasnym i bogatym, a także po prostu przynieść nieporównywalną przyjemność estetyczną, jednocześnie opowiadając o Polsce i jej kulturze.

Bruno Schultz, "Sklepy cynamonowe" i "Sanatorium pod klepsydrą"

Thumbnail — Bruno Schulz, "Sklepy cynamonowe", fot. Wydawnictwo Siedmioróg

Bruno Schulz, genialny polski pisarz żydowskiego pochodzenia, obywatel świata, całe życie mieszkający w prowincjonalnym Drohobyczu, najpierw austro-węgierskim, a potem polskim, napisał tylko dwa zbiory opowiadań: "Sklepy cynamonowe" (1934) i "Sanatorium pod klepsydrą" (1937). Już po śmierci (Schulz został zastrzelony przez nazistę podczas obławy na drohobyckich Żydów w 1942 roku) te dwa zbiory przyniosły pisarzowi – a także przy okazji bardzo oryginalnemu artyście – światową sławę. Proza Schultza to więcej niż proza; to wysoce artystyczna mitologia europejskiego zaścianka, która zmieniła zakurzony mały Drohobycz w baśniowe miasteczko z tajemniczymi sklepami kolonialnymi, zarośniętymi łopianami pustkowiami, tajemniczymi kobietami i egzotycznymi ptakami mieszkającymi na strychach. Są to, jak mówi Asar Eppel, tłumacz Schulza, "niewidzialne i nieczytelne przekaźniki intuicji", "świadomość nieuświadomionego".

Wiele osób nazywa Schulza "polskim Kafką", ale to porównanie wydaje mi się zbyt bezpośrednie i przez to nie do końca trafne. Schulz jest o wiele bardziej witalny, słoneczny, drapieżny, soczysty. Jeśli już uciekać się do porównań, to jego proza jest piorunującą mieszanką Kafki i Babla, doprawioną Proustem. I choć stopień niekonwencjonalności Schulza nie ustępuje Kafce, to Kafka jest neurotykiem, a Schulz raczej erotomanem i fetyszystą (scena, w której wyzywająco seksowna służąca Adel zmusza ojca narratora – czyli de facto Boga Ojca – do pocałowania jej buta, jest warta swojej ceny). Ogólnie rzecz biorąc, postać Boga Ojca u Schulza odgrywa bardzo ważną rolę. Borges pisał, że cała literatura światowa zbudowana jest wokół trzech archetypicznych wątków – wojny ("Iliada", "Wojna i pokój"), wędrówki awanturnika ("Odyseja", "Martwe dusze") i śmierci Boga. Proza Schulza to z pewnością ten trzeci temat. Opisuje degradację i upadek patriarchalnego świata, co odbija się echem rozpoznawalności w duszy współczesnego czytelnika, jako że dziś zdajemy się być świadkami ostatniego aktu tego dramatu.

Schultza powinni przeczytać również ci, którzy chcą na nowo nauczyć się widzieć, odzyskać autentyczne, prawdziwe spojrzenie, które pozwoli im doświadczyć wszystkich kolorów świata. Dzięki "Sklepom cynamonowym" i "Sanatorium pod Klepsydrą" zaczynamy dostrzegać, że otaczający nas świat, niezależnie od tego, w jak zwyczajnej dziurze żyjemy, pełen jest magii i cudów. Magia Schulza działa – kiedy pierwszy raz czytałem jego prozę, miałem wrażenie, że wszystkie okna w domu zostały umyte po długiej zimie.

Marek Hłasko, "Piękni, dwudziestoletni". Powieści i opowiadania

Marek Hłasko, Berlin, 1960, fot. Friedrich / Interfoto / Forum

Myślę, że nie pomylę się, jeśli powiem, że lepiej zacząć znajomość z tym pisarzem od jego opowiadań, dopiero potem można przeczytać jego literacką autobiografię "Piękni dwudziestoletni" – nostalgiczną opowieść o drodze i rozwoju osobowości literackiej pisarza, awanturach z przyjaciółmi z młodości i literackiej Warszawie lat 50-tych XX wieku. Biografia tego pisarza była zaiste ciekawa i burzliwa, bo Hłasko to polski beatnik, podobny zewnętrznie do Jamesa Deana, krnąbrny uczeń Hemingwaya, symbol seksu tamtych czasów, który swoje krótkie, niespokojne życie zamienił w piękną i niebezpieczną legendę. A jednak jego opowiadania są czymś wyjątkowym.

Mówi się, że dobra opowieść powinna być jak sen. Jeśli tak, to opowiadania Hłaski są snami, po których budzimy się ze łzami w oczach, z poczuciem, że zostaliśmy zrozumiani i że nam wybaczono. Dotyczy to zwłaszcza jego debiutanckiego zbioru "Pierwszy krok w chmurach", który ukazał się w 1956 roku i został entuzjastycznie przyjęty przez krytyków i czytelników. Później Hłasko potwierdził swój ogromny talent mistrza krótkiej formy literackiej. Niemal każda z nich – przede wszystkim "Lombard złudzeń", "Piękna dziewczyna", "W poszukiwaniu gwiazd", "Pijany w południe", "Pierwszy krok w chmurach" – opowiada o tragicznym zderzeniu marzeń z szorstką, brutalną, ciemną stroną życia. A szczególnej – i niemal przerażającej autentyczności tym historiom nadaje muzyczne ucho Hłaski-prozaika, które pomogło mu dokładnie odtworzyć potoczną mowę bohaterów. I ta autentyczność działa jak kubeł zimnej wody o północy. Marek Hłasko jest jak chirurg, który musi zadać ból swoim pacjentom, by potem poczuli się lepiej.

Sam Hłasko nie miał jednak łatwego życia – po tym, jak przekazał dwie swoje powieści Jerzemu Giedroyciowi do publikacji w emigracyjnym wydawnictwie Instytut Literacki, powrót do komunistycznej Polski z podróży na Zachód stał się dla niego niemożliwy. Tułał się po Europie, przez jakiś czas mieszkał w Izraelu, gdzie podejmował się każdej, czasem najcięższej i najbardziej niewdzięcznej pracy, aż w końcu zmarł w podupadłym niemieckim hotelu z przedawkowania środków nasennych połączonych z alkoholem – w istocie popełnił samobójstwo, zmęczony biedą i bezdomnością. W opowiadaniu "Namiętności" jeden z bohaterów, lekarz, mówi do pielęgniarki: "Nie masz wyobraźni, by zdać sobie sprawę, ile człowiek może znieść". To oczywiście przywodzi na myśl słynną sentencję ze "Zbrodni i kary" – swoją drogą sam Hłasko, będąc subtelnym psychologiem, nie ukrywał, jak ogromny wpływ miał na niego Dostojewski. Hłasko opowiada o tym, jak przysłowiowa ludzka wytrzymałość często łatwo przeradza się w zaciekłość. Oczywiście można przeżyć całe życie i nie dowiedzieć się o sobie zbyt wiele – zarówno dobrego, jak i złego. Jednak proza Marka Hłaski znacznie poszerza nasze postrzeganie samych siebie.

Witold Gombrowicz, "Pornografia"

witold gombrowicz portrety 7_4923096.jpg — Witold Gombrowicz, Vence, fot. Bohdan Paczowski

Gombrowicz nie bez ironii nazwał swoją powieść "Pornografia", wydaną w 1960 roku w Paryżu przez Jerzego Giedroycia, "polskim nowoczesnym erotycznym poematem narodowym". Krytyk literacki i eseista Konstanty Jeleński po przeczytaniu powieści napisał do autora: "Jest to najbardziej skandaliczna książka, jaka kiedykolwiek została napisana po polsku".

Akcja powieści rozgrywa się podczas II wojny światowej w okupowanej przez Niemców Polsce. Dwóch niemłodych warszawskich intelektualistów, Witold i Fryderyk, wyjeżdża ze stolicy na prowincję, by zatrzymać się w wiejskiej posiadłości swojego przyjaciela Hipolita. Zauważywszy szesnastoletnią córkę właściciela, Henię, i jej rówieśnika Karola, który mieszka w tym samym domu, Witold i Fryderyk postanawiają dla zabawy połączyć ich losy, mimo że Henia jest już narzeczoną zamożnego sąsiada. Jednak ta dziwna erotyczna gra, która stopniowo doprowadza całe gospodarstwo domowe do szaleństwa, posuwa się za daleko, gdy dwaj starsi esteci postanawiają "związać" młodych ludzi przelaną krwią.

"Pornografia" to powieść bardzo zmysłowa. Czytelnik nieustannie przyłapuje się na podglądaniu przez dziurkę od klucza grzeszności innych ludzi. W tym swoistym voyeuryzmie jest coś pornograficznego, choć nie mówimy tu o pornografii w zwykłym tego słowa znaczeniu, a raczej o "pornografii ducha". Najważniejszy w powieści jest nienaganny styl, subtelna zabawa słowem, istna uczta frazeologiczna i muzyczny rytm. Być może dlatego przełożenie powieści na język kina jest niemal niemożliwe, a wielu znawców Gombrowicza uważa adaptację Jana Jakuba Kolskiego za nieudaną, choć na swój sposób jego "Pornografia" jest filmem pięknym, smutnym i naprawdę przejmującym.

Stanisław Lem, "Solaris"

solaris lem.jpg — Stanisław Lem, "Solaris", fot. Biblioteka Gazety Wyborczej

Słynna powieść science fiction Stanisława Lema, wydana w 1961 roku, wywołała ogromną liczbę sporów i interpretacji. Każdy odnajduje w niej coś innego, można to odnotować w dwóch bardzo różnych adaptacjach filmowych "Solaris": Andrieja Tarkowskiego interesowały przede wszystkim zagadnienia etyki i moralności, a Steven Soderbergh nakręcił historię miłosną. Warto zauważyć, że oba filmy zostały bardzo negatywnie ocenione przez samego Lema. Lem jest rzeczywiście nieuchwytny, ponieważ jego fikcja nie dotyczy przełomów technologicznych, ale światopoglądowych.

Co dzieje się na odległej planecie Solaris, której powierzchnia jest myślącym oceanem, reprezentującym wysoko rozwiniętą formę życia pozaziemskiego? Dziwne rzeczy zachodzą na stacji badawczej orbitującej wokół Solaris, która bada planetę, a Ziemianie wysyłają tam dr Chrisa Kelvina. Po przybyciu na stację odkrywa on, że jeden z naukowców popełnił samobójstwo, a pozostała dwójka zdecydowanie postradała zmysły. Wkrótce okazuje się, że inteligentny Ocean, wnikając w myśli i uczucia ludzi, materializuje ich winy, lęki i wstydliwe pragnienia, zaludniając stację "gośćmi" – fantomami generowanymi przez ludzkie sumienie. Jest to swoista próba kontaktu ze strony Solaris, podobna do pierwszej rozmowy w nieznanym języku, jednak człowiek okazuje się zupełnie nieprzygotowany na taką formę dialogu. Chris Kelvin (a wraz z nim czytelnik) staje niejako przed ogromnym, bezlitosnym lustrem i teraz musi odpowiedzieć sobie na wiele etycznych i metafizycznych pytań, a przy okazji dowiedzieć się, dlaczego w zetknięciu z innym umysłem musi nieustannie wpadać na samego siebie. Być może chodzi o to, że, jak pisze Lem, "człowiek wyruszył na spotkanie innych światów, innych cywilizacji, nie poznawszy do końca własnych zakamarków, ślepych dróg, studni, zabarykadowanych ciemnych drzwi".

W ten czy inny sposób powieść Lema sprawia, że zaglądamy w głąb siebie, czujemy, że wszechświat nie nie ogranicza się wyłącznie do naszego "ja" i uczymy się ogromnej szczerości, przede wszystkim wobec samych siebie.

Andrzej Stasiuk, "Biały kruk"

"Biały kruk" to druga książka Andrzeja Stasiuka, jednego z najbardziej znanych i popularnych pisarzy współczesnej Polski. Powieść ukazała się w 1995 roku, w czasie, gdy 35-letni Stasiuk miał już spory bagaż życiowych doświadczeń: w młodości zajmował się muzyką rockową, trafił do więzienia za odmowę służby wojskowej i swoje więzienne przeżycia opisał w przejmującym tomie opowiadań "Mury Hebronu". Po wyjściu z więzienia przeniósł się do głuchej wsi w Beskidach, gdzie hodował owce i założył wydawnictwo "Czarne".

Balansujący na granicy dramatu egzystencjalnego i thrillera kryminalnego, przywodzący na myśl kultową powieść Jacka Kerouaca "W drodze", "Biały kruk" opowiada historię piątki dorosłych przyjaciół z dzieciństwa, którzy wybierają się na zimowy biwak w góry. Bohaterowie nie potrafią odnaleźć się w nudnej i przewidywalnej polskiej rzeczywistości lat 90-tych – młodość dobiegła końca, marzenia i nadzieje się nie spełniły, więc przyjaciele, którzy nieustannie mówią o "straconym pokoleniu" i cytują Boba Dylana, wyruszają na poszukiwanie przygód, by spróbować zacząć życie od nowa. Przygoda nie trwa długo, a romantyczna podróż stopniowo zamienia się w krwawy koszmar.

Niewinna męska przygoda staje się niebezpieczną drogą w nieznane, ucieczką przed samym sobą, przedstawioną w tak fascynujący sposób, że absolutnie nie sposób oderwać się od powieści. I rzecz nie tylko w pasjonującej fabule, lecz także w charakterystycznym dla Stasiuka niesamowitym wyczuciu stylu. "Biały kruk" to wspaniała, pełnokrwista, muskularna proza. Nawet opisy przyrody, zazwyczaj nielubiane przez masowego czytelnika, skupionego wyłącznie na fabule, są zbudowane w taki sposób, że wcale nie nudzą podczas lektury, nadając narracji dodatkowego napięcia: "W świetle reflektorów las wyglądał jak wymysł. Nie było śladu zieleni, gałęzi, nic tylko obłe, obwisłe kształty, niczym znaki udręki i bezradności. Las opuszczonych rąk – tak go można było nazwać".

Powieść Stasiuka opowiada nie tylko o głębokiej przepaści, jaką między ludźmi tworzy dorastanie. To swoista "powieść edukacyjna", książka o ponownej inicjacji, przyjaźni i zdradzie. I co najważniejsze – o odpowiedzialności, którą bierzesz na siebie, gdy czujesz, że świat zaczyna traktować cię poważnie.

Antoni Libera, "Madame"

Libera, Madame, Znak 2008 — Antoni Libera, "Madame", fot. Znak 2008

"Madame" Antoniego Libery – prozaika, eseisty, reżysera teatralnego, wybitnego znawcy twórczości Becketta, tłumacza Szekspira, Wilde'a, Sofoklesa i Hölderlina – słusznie uchodzi za jedną z najlepszych polskich powieści o miłości. Wydana po raz pierwszy w 1998 roku, wywołała niemałą furorę, zdobyła główną nagrodę w pierwszej edycji konkursu Wydawnictwa Znak, była nominowana do Nagrody Nike, błyskawicznie rozsławiła swojego twórcę i została przetłumaczona na wiele języków, w Polsce ukazując się już kilkukrotnie. Nic w tym dziwnego – to nie tylko przyprawiający o zawrót głowy dramat miłosny, lecz także swoiste magiczne pudełko fascynujących historii o złożonym kontekście intelektualnym.

Akcja powieści rozgrywa się w socjalistycznej Polsce w drugiej połowie lat 60. ubiegłego wieku. Bohaterem książki jest zdolny i oczytany ponad wiek uczeń klasy maturalnej warszawskiego liceum. Nudna polska rzeczywistość zupełnie nie odpowiada ambitnemu młodzieńcowi, zmuszając go, jak sam to określa, "do podejmowania kolejnej próby stworzenia magicznej rzeczywistości" – aktywny licealista tworzy w szkole zespół jazzowy, wystawia z przyjaciółmi spektakle teatralne. A potem zakochuje się po uszy w swojej nowej nauczycielce francuskiego – pięknej, eleganckiej i wyniosłej niczym Królowa Śniegu. Próbując dowiedzieć się jak najwięcej o Madame, czując, że za jej niedostępnością i chłodem kryje się jakaś tajemnica, nie tylko pisze do niej listy miłosne, ukrywając je w szkolnych wypracowaniach, lecz także rozpoczyna prawdziwe śledztwo i wkrótce poznaje szczegóły zagmatwanej i tragicznej historii rodzinnej swojej nauczycielki. Nie może jednak zrezygnować z "wielotorowej intrygi", którą sam rozpoczął, pełnej przejrzystych wskazówek i literackich prowokacji, ponieważ doświadczył magicznej mocy wyobraźni i artystycznego słowa.

"Madame" czyta się jak dobry kryminał, napisany w dodatku wyrafinowanym językiem klasycznej europejskiej powieści. W tym samym czasie dwaj główni bohaterowie, uczeń i nauczycielka, nieustannie angażują się w poważny intelektualny "pojedynek ze światem", od czasu do czasu wymieniając się cytatami ze światowych klasyków, niczym wytrawni szermierze pchnięciami szpad. Zafascynowany czytelnik śledzi tę skomplikowaną, pełną intryg partię szachów, nie zauważając, jak sam staje się jej częścią, jak autor stopniowo czyni go współuczestnikiem gry.

Ta książka jest również o tym, jak Słowo może zmienić nasze życie. W rzeczywistości te magiczne czasy, kiedy, jak pisał Gumilow, "Wstrzymywało słońca bieg słowo, Słowem cale miasta zwalano", nie należą do odległej przeszłości. Powieść Antoniego Libery "Madame" nie tylko nam o tym przypomina, lecz także podpowiada, jak żyć i postępować właściwie w świecie słów.

Dorota Masłowska, "Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną"

Dorota Masłowska, Warszawa, 2006, fot. Elżbieta Lempp

Dorota Masłowska napisała swoją debiutancką powieść "Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną", wydaną w 2002 roku, w wieku 19 lat, przygotowując się do matury. Książka wywołała burzliwą polemikę i bardzo sprzeczne reakcje, przynosząc Masłowskiej szereg prestiżowych nagród literackich i czyniąc ją najpopularniejszą autorką młodego pokolenia.

"Wojna polsko-ruska" to tak naprawdę zagmatwany monolog głównego bohatera, młodego polskiego dresiarza-narkomana Andrzeja Czerwiakowskiego, o pseudonimie Silny, który nieustannie jest "na haju" i niemal bez przerwy pakuje się w idiotyczne sytuacje. Silny to typowe dziecko polskich narodowych uprzedzeń i stereotypów, wszędzie widzi widmo wojny polsko-ruskiej. Sama Masłowska w jednym z wywiadów nazwała go "wyposażonym w pamięć masową odbiornikiem szumu medialnego". Ze względu na nerwowy i agresywny sposób mówienia, który cechuje bohatera Masłowskiej, niektórzy krytycy nazwali Czerwiakowskiego Holdenem Caulfieldem "pokolenia dwutysięcznych", choć trafniejsza wydaje się paralela z Markiem Rentonem z kultowej powieści Irvine'a Welsha "Trainspotting".

Podobnie jak u Welsha, bohaterowie Masłowskiej to utracone (a raczej świadomie zagubione) pokolenie. Co jakiś czas cierpiący na gwałtowne odloty, potęgowane metafizyczną słowiańską tęsknotą.

Na glebie słownej tandety i narodowych sztamp Masłowska wyhodowała kwiaty nowej literatury – kwiaty bolesno-Baudelaire'owskie, swoiste polskie "kwiaty zła". To właśnie niepowtarzalny język tej halucynogennej książki przyczynił się do tego, że powieść sprawiała wrażenie wybuchającej bomby. Jak słusznie zauważył krytyk Władimir Itkin, "bohaterowie Masłowskiej posługują się czymś w rodzaju zupełnie pozaziemskiego slangu".

Michał Witkowski, "Lubiewo"

fot. Donat Brykczynski/Reporter/East News — Michał Witkowski, fot. Donat Brykczyński / Reporter / East News

Michał Witkowski bywa czasami nazywany "polskim Jeanem Genetem". Pod wieloma względami jest to prawda, i to nie tylko dlatego, że debiutancka powieść Witkowskiego "Lubiewo" (2005) była najbardziej radykalnym i głośnym coming-outem w historii polskiej prozy. Podobnie jak jego starszy francuski odpowiednik, Witkowski interesuje się przede wszystkim "ludźmi z otchłani", a nie klasą średnią.

"Lubiewo" to niezwykle szczera książka o polskich homoseksualistach, ich skomplikowanych losach, radościach i upokorzeniach, miłościach i tragediach, kompleksach i niespełnionych marzeniach. Co charakterystyczne, książka spotkała się z niejednoznacznym odbiorem wielu środowisk gejowskich, bo bohaterowie Witkowskiego to nie tylko geje, ale geje z marginesu, "śmietanka społecznego dna", dla których seksualna inność często idzie w parze z wulgarnością, przemocą i beznadzieją. Powieść była szokująca i wyzywająco niepoprawna politycznie, bo otwarcie mówiła o namiętności z posmakiem podłości.

Witkowski nie byłby jednak prawdziwym artystą, gdyby jego "gejowski Dekameron" nie wykraczał poza ramy " seksualnej subkultury". "Lubiewo" to uniwersalna wypowiedź na temat współczesnego świata, bezpardonowy hymn na cześć pożądania seksualnego jako takiego, powieść o brutalnej sile erotycznej żądzy, dla której płeć, wiek, status społeczny, poglądy polityczne i preferencje estetyczne są obojętne – i która właśnie z powodu obojętności na takie "błahostki" wciąż "porusza słońce i luminarzy". To także książka o samotności, która czeka nas wszystkich, niezależnie od orientacji seksualnej – w końcu, jak słusznie zauważył Hans Fallada, "każdy umiera w samotności".

Cóż, być może czyjaś samotność stanie się trochę bardziej znośna dzięki tej szczerej, żywej, brutalnej książce.

Czesław Miłosz, "Abecadło"

Czesław Miłosz jako profesor wizytujący na Uniwersytecie Karoliny Północnej w Chapel Hill, 1992, fot. Elżbieta Lempp

Coraz częściej słyszy się, że znane i nieco męczące formy literackie zostaną wkrótce zastąpione innymi, nowymi, znacznie bardziej praktycznymi i utylitarnymi – na przykład powieścią w formie książki kucharskiej, historią miłosną ukrytą w przewodniku, traktatem moralnym w formie questu. I, oczywiście, szczególną rolę w tej transformacji literackiego krajobrazu po prostu muszą odegrać... słowniki.

Wielki polski poeta Czesław Miłosz potrafił przewidzieć działanie tajemnych mechanizmów wszechświata. Jakby przeczuwając nadchodzące trendy, już pod koniec życia Miłosz napisał jedyną w swoim rodzaju książkę "ABC" – duchową autobiografię, encyklopedię samego siebie, którą czyta się jak encyklopedię całego XX wieku. Aby zrealizować swoją wizję, Miłosz wybrał formę słownika. Oczywiście nie jest to pierwsze tego typu doświadczenie – wystarczy przypomnieć sobie Milorada Pavicia i jego "Słownik chazarski". Jednak skala osobowości Miłosza pomogła mu sprostać prawdziwie globalnemu zadaniu – opowiedzeniu historii naszej współczesności, naszej cywilizacji.

Ta niesamowita książka opowiada o wszystkim na świecie – są tu rozdziały o samochodach i alkoholu, Baudelairze i Dostojewskim, alchemii i buddyzmie, języku rosyjskim i poezji amerykańskiej, Henrym Millerze i Arthurze Rimbaud, czasie i pieniądzach, Robercie Froście i Edwardzie Hopperze... Miłosz dzieli się z czytelnikiem swoimi refleksjami na temat etyki i metafizyki, filozofii i polityki, wspomina różne postacie nauki i sztuki, miasta i kraje, które widział. Obcowanie z tak interesującym rozmówcą nie idzie na marne – po lekturze "ABC" każdy z pewnością zyska szersze spojrzenie na świat, które następnie pomoże odnaleźć klucz do tajemnic wszechświata.

Sylwia Chutnik, "Kieszonkowy atlas kobiet"

chutnik kieszonkowy atlas kobiet1.jpg — Sylwia Chutnik, "Kieszonkowy atlas kobiet", fot. korporacja ha!art

Czytając powieść "Kieszonkowy atlas kobiet", nie sposób nie przywołać słów Pasternaka: "...od dzieciństwa rani mnie los kobiety, / A ślad poety jest tylko śladem / Jej dróg, niczym więcej...". Dola kobiet zawsze była ciężka i dramatyczna, ale być może dopiero w XXI wieku rozpoczęła się poważna rozmowa na ten temat. Polska literatura nie jest pod tym względem wyjątkiem: w Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, idee feminizmu są dziś bardzo popularne, a to wpłynęło na układ sił w literaturze pięknej, gdzie pojawiło się wiele tekstów, których świat jest otwarcie genderowy i kobiecy. Zaryzykowałabym nawet stwierdzenie, że w polskiej literaturze nastał "czas kobiet". A jednym z najbardziej wyrazistych znaków tego czasu jest debiutancka powieść Sylwii Chutnik.

"Kieszonkowy atlas kobiet", który ukazał się w 2008 roku i zdobył prestiżową nagrodę "Paszport Polityki", składa się z czterech rozdziałów, czterech nowel o strasznych losach kobiet. Nie są to nawet nowele, a raczej miejskie legendy – " Bazarówy", "Łączniczki", "Podróbki" i "Księżniczki". Cztery bohaterki powieści mieszkają w tej samej kamienicy na warszawskiej Ochocie, a nawet ich imiona są niemal identyczne: Mańka, Maria, Marian (los jednej z czterech kobiet przypada delikatnemu mężczyźnie) i Marysia. W istocie są to cztery warianty współczesnych losów Matki Boskiej.

Powieść Sylwii Chutnik to ciężki i głośny policzek wymierzony w twarz tego zbyt męskiego świata w imieniu wszystkich poniżanych i obrażanych kobiet. Ta książka da współczesnym mężczyznom wyjątkową okazję do wykorzenienia śladów seksizmu i mizoginii z ich dusz, a kobietom pomoże nauczyć się szanować siebie.

Joanna Chmielewska, "Całe zdanie nieboszczyka".

Joanna Chmielewska, photo: Elżbieta Lempp — Joanna Chmielewska, fot. Elżbieta Lempp

W książkach "królowej polskiego kryminału ironicznego" Joanny Chmielewskiej intryga kryminalna odgrywała rolę fabularną, lecz głównym bohaterem zawsze był humor.

Bohaterka powieści "Całe zdanie nieboszczyka" (1972), architektka i pisarka Joanna, osoba potwornie roztargniona, a przy tym niezwykle urocza, w której da się rozpoznać samą Chmielewską, w podziemnym kasynie zostaje przypadkowo wzięta za inną osobę i zdradzają jej tajemniczy szyfr. W efekcie Joanna zostaje porwana przez mafiosów, siłą wywieziona do Brazylii, skąd udaje jej się uciec i wrócić do Europy, przepłynąwszy ocean na skradzionym jachcie. A to dopiero początek – by ocalić życie, bohaterka stawi czoło wielu niebezpiecznym przygodom.

Lecznicze działanie humoru znane jest od dawna. Oto, co o cudownych właściwościach powieści Chmielewskiej "Całe zdanie nieboszczyka" mówi Ałła Szteinman, dyrektor wydawnictwa "Phantom Press", które początkowo było niewielką filią polskiego wydawnictwa i w latach 90. stworzyło prawdziwą modę na ironiczne kryminały Chmielewskiej w przestrzeni postsowieckiej:

Był rok 1991, kiedy wszystko zawaliło się w moim życiu osobistym, w moim kraju i wszędzie. Pewnego rozpaczliwie parszywego dnia przyjaciel podsunął mi w celach terapeutycznych książkę "Całe zdanie nieboszczyka", która ukazała się w kolekcji polskich kryminałów w 1983 roku. Byłam jednak w takiej rozpaczy, że nie wierzyłem, by ta lektura mogła cokolwiek zmienić. Ale przeczytałam "Całe zdanie nieboszczyka" i w ciągu dwóch dni nie dość, że oprzytomniałam – to poczułam zupełnie szaleńczy pęd i bardzo jasną myśl: skoro mi to tak szybko pomogło, to takie książki mogą pomóc każdemu.

***

Jan Grzybowski, "Antologia poezji polskiej ...od średniowiecza do współczesności", 2007, wyd. Videograf

Dziewiętnastowieczny angielski poeta Samuel Taylor Coleridge pisał, że "poezja to najlepsze słowa w najlepszym szyku ustawione". I nie chodzi tylko o kolejność słów w zdaniu, lecz także o to, że owe "piękne słowa w specjalnym porządku" nagle zaczynają działać na nas w szczególny sposób, przekształcając otaczający nas świat, a nawet nas samych. Powiedziałbym, że z poezją mamy do czynienia wtedy, gdy czytając wiersz, nagle znajdujemy się w przestrzeni cudów.

Słowo "poezja" pochodzi od greckiego słowa ποίησις ("poiesis"), które oznacza "twórczość, tworzenie". Warto przypomnieć, że pierwsze zdanie Pisma Świętego brzmi: "Na początku było Słowo", a to może oznaczać, że cały świat jest poematem. U zarania dziejów istniały już specjalne, rytualne śpiewy i magiczne zaklęcia, które były wymawiane przez kapłanów i szamanów. Zaklęcia i śpiewy te miały wyraźny rytm, który podpowiedział pierwszym poetom to, co dziś nazywamy metrum. Później pojawiły się również rymy. W poezji niektórych krajów (szczególnie na Wschód od Polski) rym zakorzenił się i dominuje do dziś. Natomiast w XX wieku poeci m.in. francuscy i amerykańscy (a także polscy po drugiej wojnie światowej) w większości zrezygnowali z rymowania. Dzisiaj poeci polscy piszą przeważnie wierszem białym.

Polska od dawna uważana jest za kraj poetów. Nieprzypadkowo w języku polskim funkcjonuje określenie Wieszcz Narodowy w odniesieniu do Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego. Rzeczywiście, w czasach romantyzmu poezja znaczyła dla Polaków więcej. Mówiono nawet, że jest ona polską specjalnością, że Polacy mają do poezji specjalną predylekcję. Tak czy owak, poezja polska zajmuje ważne i zaszczytne miejsce na poetyckiej mapie świata. Od czego więc zacząć czytanie? Aby zobaczyć, jak rozwijała się klasyczna polska poezja, poczuć jej wielki wymiar i pełny zasięg, warto sięgnąć po książkę "Antologia poezji polskiej. Od średniowiecza do współczesności", opracowaną przez Jana Grzybowskiego. Jest to zbiór najbardziej znaczących utworów poetyckich od czasów najdawniejszych po współczesne, który obejmuje osiem wieków polskiej poezji: od anonimowej "Bogurodzicy" do wierszy Stanisława Barańczaka. Na ośmiuset stronach zamieszczono najważniejsze, najsłynniejsze i najpiękniejsze polskie wiersze oraz fragmenty dramatów romantycznych i poematów epickich. Nie sposób wymieniać wszystkie nazwiska, powiem tylko, że najszerzej reprezentowani w książce są Jan Kochanowski, Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Kamil Norwid i Kazimierz Przerwa-Tetmajer.

A jeżeli komuś zabraknie w tym zbiorze poezji dwudziestowiecznej i współczesnej (takich wierszy jest w tej książce zdecydowanie za mało), polecam antologię "Pogoda ziemi. Wiersze polskie po 1918 roku", ułożoną przez poetę Marcina Sendeckiego. Ta książka prezentuje nie tylko kanon polskich wierszy, które trafiły do szkolnych podręczników, lecz także poezję prawdziwie współczesną – twórców urodzonych nawet pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku. Można tu znaleźć obszerny wybór wierszy Jarosława Iwaszkiewicza, Czesława Miłosza, Tadeusza Różewicza, Wisławy Szymborskiej, Zbigniewa Herberta, Krystyny Miłobędzkiej, Bohdana Zadury, Andrzeja Sosnowskiego i innych poetek i poetów. "Naszym celem było też pokazanie co się dzieje w polskiej poezji teraz, w pierwszej dekadzie XXI wieku, dlatego znacznie wykraczamy poza ustalone schematy – podkreślał Marcin Sendecki. – Chcieliśmy pokazać poezję «żywą» żyjących poetów. Czy wejdą do kanonu polskiej poezji? Czas pokaże".

tłum. Eugenia Dąbkowska

Język Polish