Uznawany za najstarszy z tańców narodowych, krakowiak jest szybki, skoczny i wesoły. Wywodzi się z tańców wiejskich z historycznego obszaru Małopolski.
"Na falistych, pełnych urozmaicenia wzgórzach krakowskich powstał ochoczy krakowiak, którego ruchliwa melodia, raz się wznosząca w górę, to znów na dół spadająca, jest wiernym odzwierciedleniem okolic Małopolski" – pisała Mieczysława Demska-Trębacz. Krakowiak to szybki, skoczny i wesoły taniec, jako jedyny z polskich tańców narodowych grany w metrum parzystym 2/4. Wyróżnia go synkopowany rytm, to jest z przeniesionym akcentem z jednej części taktu na drugą.
Krakowiak wywodził się z tańców wiejskich z historycznego obszaru Małopolski, obejmującego dzisiejsze tereny Lubelszczyzny, Podkarpacia oraz województwa małopolskiego. Regionalnie różne formy krakowiaka nazywane były mijanym, suwanym, dreptanym, przebieganym, ściganym, mówiło się o nim także: skalmierzak, szopieniak, wiśliczak, proszowiak (były to nazwy odmiejscowe). Używana dziś nazwa pojawiła się w połowie XVIII wieku i pochodzi od nazwy własnej mieszkańców ziemi krakowskiej. Ze względu na brak źródeł historycznych trudno wskazać konkretną datę wykształcenia się krakowiaka, choć samej rytmiki krakowiakowej doszukiwano się już w "Tabulaturze Jana z Lublina" z 1540 roku, zaś w "Pamiętnikach" Paska z drugiej połowy XVII wieku można odnaleźć wzmianki o dwumiarowym tańcu w dość szybkim tempie, który Pasek określał "wielkim". Bardzo prawdopodobne zatem, że formy taneczne poprzedzające gatunek krakowiaka w jego dzisiejszym rozumieniu funkcjonowały już między XVI a XVII wiekiem. Z wiejskich potańcówek taniec przedostał się na salony małopolskiej szlachty i z czasem rozprzestrzenił na sąsiednie obszary Rzeczypospolitej.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Okładka do nut: "Krakowiaki i Mazury z wesela w Ojcowie", 1852, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie
Obrazek
okladka_do_nut_krakowiaki_i_mazury_z_wesela_w_ojcowie_fot_mnw.jpg
Szczególne rozpoznanie krakowiaka w miejskich towarzystwach zaczęło się od wystawień scenicznych, szczególnie wodewilu "Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale" Bogusławskiego i Stefaniego, który swoją premierę miał w 1794 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie. Kolejnym ważnym spektaklem, który miał wpływ na ugruntowanie krakowiaka – zarówno samej formy, jak i jego statusu tańca narodowego – było "Wesele krakowskie w Oycowie" Kurpińskiego i Damsego (1823), czyli pierwszy polski balet. Choreografię stworzyła młoda tancerka baletu warszawskiego Julia Mierzyńska. Przedstawienie było niezwykle popularne, w Warszawie prezentowane ponad 400 razy, stąd też nie dziwi, że muzyka i tańce oddziaływały na sale balowe, co wywołało potrzebę powstania salonowej formy tańca. O tych stylizowanych układach Tomasz Nowak pisał:
Text
Elementy zaczerpnięte z pierwowzorów chłopskich, takie jak rytmiczny bieg w różnym ustawieniu, wzajemne gonienie partnerów czy też charakterystyczne przytupy (akcentowanie), zostały jednak w tym wypadku poddane retuszowi, a wręcz uzupełnieniu nowymi elementami o symbolice narodowej lub też zaczerpniętymi z modnych podówczas tańców salonowych. Na podstawie późniejszych opisów krakowiaka salonowego możemy wnosić, iż szczególnie istotny wpływ na powstanie rozbudowanych figur krakowiakowych miały wieloczęściowe i figurowe kontredansy i kadryle, zaś na ukształtowanie się cwału krakowiaka wpływ wywarł galop (galopady).
Stylizowane krakowiaki obecne był w twórczości polskich kompozytorów. Pisali je m.in. Ignacy Feliks Dobrzyński ("Fantazja D-dur"), Franciszek Lessel (temat "Krakowiaczek jeden" z "Caprice et variations"), Józef Elsner ("Rondo à la krakowiak B-dur" na fortepian), Wincenty Gorączkiewicz ("Krakowiaki i tańce góralskie" na fortepian), Ignacy Paderewski ("Krakowiak fantastyczny"), Karol Szymanowski ("Krakowiak na fortepian") i Fryderyk Chopin ("Rondo à la Krakowiak", "Krakowiak op. 14 na fortepian i orkiestrę"), rzadziej zagraniczni muzycy, przy czym warto wspomnieć wybitnego XIX-wiecznego rosyjskiego kompozytora Michaiła Glinkę, który wprowadził krakowiaka do repertuaru dzieł operowych ("Życie za cara").
Prawdopodobnie choreografie z baletu "Wesele krakowskie w Oycowie" były przyczynkiem do powrotu XVIII-wiecznej zabawy zwanej "weselem krakowskim", która rozpowszechniała krakowiaka na terenach dawnej Rzeczypospolitej. Pierwszym literackim opisem tego tańca, powstałym zapewne pod wrażeniem krakowiaków oglądanych na deskach teatrów, był fragment poematu "Wiesław: sielanka krakowska" Kazimierza Brodzińskiego (1820):
Text
Bierze Halinę i tak wokoło,
Przodkując drużbom, tańczy wesoło; […]
Halina w pląsach przed nim ucieka,
On w ręce pleszcąc goni z daleka,
A gdy dogoni, z ujętą wróci, […]
Sam teraz w pląsach przed druhną stroni,
A ona za nim poskocznie goni,
I dogoniony, gdy znowu wróci,
Staje i w pląsach tak przed nią nuci: […]
Dłoń mu podała, a on wokoło
Przodkując drużbom tańczy wesoło,
A gdy do nowej piosenki stanie,
Skrzypek drzymiący zakończył granie.
Krakowiak zachował wiele cech, zarówno muzycznych jak i ruchowych, wywodzących się z ludowych pierwowzorów. Jest tańcem radosnym, zbiorowym, tańczonym gromadnie. Podstawowym krokiem krakowiaka jest cwał, skoczno-posuwisty bieg bokiem: "krok ten wykonywany powinien być sprężyście, jędrnie, skocznie, z charakterystyczną »gonitwą« i »podbijaniem« jednej przez drugą nogę" – jak opisuje Małgorzata Kucharska-Nowak. W tańcu występują także hołubce, jednak w odróżnieniu do innych tańców narodowych w krakowiaku są to zawsze hołubce podwójne, połączone zwykle z dwoma lub trzema tupnięciami. Innym charakterystycznym krokiem jest krzesany – mocny i krótki, mający sprawiać wrażenie krzesania iskier obcasem z podłogi. W odróżnieniu do poloneza i mazura, tańczący zwróceni są ku sobie, nie zaś bokiem do siebie. Dawniej nieodłącznym elementem tańca były przyśpiewki (np. "Albośmy to jacy tacy"), nazywane także krakowiakami, obecnie tańcom również towarzyszą śpiewy i okrzyki "hejże ho", "hejże dana".
Krakowiak tańczony jest w strojach krakowskich, jednych z najlepiej rozpoznawalnych strojów ludowych i jednocześnie reprezentacyjnych dla całego narodu. W XIX wieku noszenie go było uznawane za demonstrację uczuć patriotycznych i ubiór ten stał się symbolem dążeń niepodległościowych. Na strój męski składa się biała koszula, granatowy kaftan ozdobiony rzędami guzików i chwostów oraz okrycie wierzchnie – sukmana. W wysokie buty wkładano szerokie spodnie – portki – płócienne lub sukienne. Charakterystyczne dla mężczyzn jest nakrycie głowy. Jednym z trzech tradycyjnych jest czapka krakuska: czerwona rogatywka z pokaźnym pawim piórem, obszyta czarnym barankiem, zdobiona przez kawalerów długimi kolorowymi wstążkami. Strój kobiecy jest zróżnicowany. Składa się z białej, haftowanej koszuli i gorsetu – początkowo gładkiego, później bogato zdobionego kaletkami, guzikami, koralikami, cekinami czy haftem. Spódnice kobiet są kwieciste, szerokie, o obfitym kształcie, na nie zaś zakłada się płócienne lub tiulowe zapaski. Na nogach kobiety mają buty z cholewami lub wiązane trzewiki. Nieodłącznym elementem kobiecego stroju krakowskiego są czerwone korale.
Źródła:
Carlos-Machej, K. (red.) (2016). "Tańce polskie. Polonez, krakowiak". Warszawa: Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina.
Nowak, T. (2016). "Taniec narodowy w polskim kanonie kultury. Źródła, geneza, przemiany". Warszawa: Instytut Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Waxman, J. (1937). "Tańce narodowe". Poznań: Drukarnia Marcina Załachowskiego.
