"Ewa chce spać", reż. Tadeusz Chmielewski

Tym legendarnym filmem debiutowali: jako reżyser – Tadeusz Chmielewski, jako aktorka – Barbara Kwiatkowska, jako autor filmowych dialogów – Jeremi Przybora. Poza tym "Ewa chce spać" była pierwszą wielką komedią odwilżową; politycznie, wbrew zapewnieniom twórców, igrającą z ogniem. I niespodziewanie została reprezentantką ożywiającej się polskiej kinematografii na świecie.

Jest lato 1958 roku i trzydziestotrzyletni krytyk filmowy Bolesław Michałek jest gotowy na festiwal w San Sebastián. "Posiadałem […] kilka podstawowych informacji o tym kraju, nabytych w szkole powszechnej. Miałem później olbrzymią satysfakcję, że wiadomości te, np. o klerze i bykach potwierdziły się" – pisze na łamach "Nowej Kultury" (24 VIII 1958). Polacy przylatują z Paryża, na lotnisku wita ich od razu jakaś awantura, atmosfera policyjnej paranoi. Na dwadzieścia cztery godziny zatrzymują się w Madrycie. Zanim więc czytelniczka dotrze na sam festiwal w Kraju Basków, dowie się sporo o architekturze stolicy Kastylii. "Na dachu wielu zwyczajnych kamienic widać potężne figury, pomniki właściwie, Madonny, świętych i bohaterów narodowych. Gmach poczty, wybudowany w zeszłym wieku przypomina i zamek w Carcasonne, i maurytańskie pałace, i wiedeńską secesję".

W San Sebastián – blichtr, zamieszanie. To piąta edycja wydarzenia. "Spotkany na drodze Karel Zeman […] mówił, że czuje się jak Fileas Fogg z powieści »W 80 dni dookoła świata«, skacząc z okrętu do pociągu, z pociągu na wielbłąda itd." ("Film", 3 VIII 1958). Ale Michałek ma już duże festiwalowe doświadczenia za sobą – rok wcześniej pojechał na swój pierwszy festiwal w Cannes. "W kategorii bezpartyjnych krytycy filmowi – ze względu na międzynarodowość sukcesów kinematografii polskiej – stosunkowo wcześnie otrzymywać zaczęli paszporty do wyjazdów na zachód", będzie po latach wspominał Jerzy Płażewski ("Bolesław Michałek. Ambasador polskiego kina", s. 30). "Gwiazdy, reżyserzy, producenci, dziennikarze, handlowcy, trochę hochsztaplerów. […] Po nocnej projekcji, około godziny 2 zaczynają się przyjęcia, spotkania i beznadziejne rozmowy; »Jak się panu podobał ten film? a tamten? a wczorajszy? a panu?«. Ktoś zacytował zgrabne powiedzenie hiszpańskie: »Ani dobry, ani zły, a raczej na odwrót«". Michałek podśmiewa się też z faux pas na spotkaniu z Kingiem Vidorem (młodzi nie wiedzą, że to wielki reżyser kina niemego), ironizuje na temat "odłamu francuskiej krytyki, która pisze o sobie: nous, hitchcoco-hawksiens".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Ewa chce spać" w reżyserii Tadeusza Chmielewskiego, 1957. Na zdjęciu: Barbara Kwiatkowska i Roman Kłosowski, fot. Archiwum Filmu/Forum

Obrazek

ewa_chce_spac_forum-0429165917.jpg

Tytuł pokazywanego wówczas "Vertigo" (ani "Zawrót głowy") w zapiskach Michałka nie padnie, zresztą na program krytyk będzie raczej narzekał (w szczególności w relacji dla "Filmu"). Ale też innym tytułem uwarunkowana jest jego obecność na festiwalu – Michałek jest tu nie tylko krytykiem, lecz także towarzyszem polskiej ekipy, służącym za tłumacza. Przedstawiają w San Sebastián film, który ostatecznie zdobędzie Złotą Muszlę i nagrodę za scenariusz: "Ewa chce spać" Tadeusza Chmielewskiego. (Hitchcock dostanie za reżyserię, James Stewart – za rolę męską. Wśród wyróżnionych jest z kolei niejaki Carlos Saura, lat dwadzieścia parę, autor krótkometrażowego filmu "Cuenca").

Text

Basia Kwiatkowska staje się prawdziwą gwiazdą festiwalu. Działam często jako jej tłumacz i po pewnym czasie, nie pytając już Basi, sam odpowiadam na ulubione pytania:

– Mam 18 lat i dwa miesiące, lubię Czajkowskiego, lubię białe goździki, ubieram się w Warszawie, chodziłam do szkoły baletowej, mój ulubiony aktor – Jean Gabin i Raf Vallone itp.

Fotoreporterzy z całą bezwzględnością każą jej wdrapywać się na skały, pochylać się nad morzem, wchodzić do wody, wychodzić z wody, obejmować psa, kota, aktora hiszpańskiego. Dziewczyna jest wyczerpana.

Tadeusz Chmielewski zapamięta ten wyjazd – swój pierwszy za granicę – jako oszałamiający, ale też pełen skrajności. Świat San Sebastián dzieli się na dwie przeciwstawne przestrzenie – przytłaczający bogactwem świat festiwalowego hotelu (tu lokaj, tam homary) i świat zewnętrzny (diety polskiej ekipy są dość nędzne).

Jest jednak czas na plażę i rozrywkę – zachowały się zresztą plażowe zdjęcia reżysera, aktorki i krytyka. Do Kwiatkowskiej dołącza jeszcze jej chłopak, reżyser właśnie zrealizowanego w łódzkiej filmówce i pokazywanego w przeglądzie filmów eksperymentalnych, kapitalnego krótkiego metrażu "Dwaj ludzie z szafą", Roman Polański. (Na festiwalu pokazywane są także "Dom" Waleriana Borowczyka i Jana Lenicy oraz "Drzwi gnieźnieńskie" Tadeusza Jaworskiego). "[Polański] [c]iągle musiał uciekać przed tamtejszą policją, bo miał kąpielówki, które niedostatecznie zasłaniały nogi, a Hiszpanie byli w tej kwestii bardzo restrykcyjni", będzie wspominał po latach Chmielewski ("Jak rozpętałem polską komedię filmową", s. 86). Czy rzeczywiście taki epizod miał miejsce, czy to komediowa wyobraźnia reżysera podkręciła wyczuwalną nawet dla polskich gości opresyjną, także obyczajowo, atmosferę panującą w kraju rządzonym przez generała Franco – i dodatkowo w represjonowanym regionie, jakim był Kraj Basków? Plotka o proteście hiszpańskiej policji poniesie się po polskiej prasie ("Sztandar Młodych", 24 XI 1958), a Zdzisław Beryt na łamach "Gazety Poznańskiej" (27 VII 1959) ze złośliwą satysfakcją zestawi niechęć, jaką film miał wzbudzić w felietoniście londyńskiego "Dziennika Polski", Zygmuncie Nowakowskim, właśnie z plotką o oburzeniu frankistowskich funkcjonariuszy. Co wydaje się tak naprawdę kolejnym poziomem filmowej satyry – w końcu "Ewa", jak głosi legenda, miała wyewoluować z zapisywanych przez Chmielewskiego żartów o milicjantach.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Ewa chce spać" w reżyserii Tadeusza Chmielewskiego, 1957. Na zdjęciu: Juliusz Grabowski i Ludwik Benoit, fot. Archiwum Filmu/Forum

Obrazek

ewa_chce_spac_forum-0429165959.jpg

Taka geneza filmu wydaje się już wpisana w historię polskiego kina ("Jak rozpętałem…", s. 71). Scenariusz miał wyłonić się z połączenia kolekcji tychże dowcipów z notką prasową o chłopcu, który przyjechał do miasta na studia i nie mogąc znaleźć noclegu, trafił na komisariat. Gdzieś po drodze chłopiec, oczywiście, stał się dziewczyną, a milicjanci, w próbie politycznego odciążenia filmu – policjantami. Korekty nanoszone na potencjalnie drażliwe elementy scenariusza wydają się dzisiaj i tak delikatne, pomimo deklaracji reżysera. Być może to właśnie spotkanie konwencji baśniowo-lirycznej z odrapanymi murami Piotrkowa Trybunalskiego i nieopatrzonego jeszcze Wrocławia – spotkanie uniwersalnego z materialnym konkretem – uczyniło film tak opornym na upływ czasu.

Akcja toczy się podczas jednej nocy, w świecie na opak przemierzanym przez niewinną, ale inteligentną i dobrze zorganizowaną tytułową bohaterkę. Ewa przybywa do miasta z zamiarem nauki w otwierającym się właśnie miejskim technikum geodezyjnym, przy czym "właśnie" oznacza, pechowo, jutro, czyli "za kilkanaście godzin". Wyrzucona za drzwi przez woźnego (Stanisław Milski) – pierwszą z szeregu postaci, dla których przestrzeganie nieżyciowego regulaminu jest sensem egzystencji – tuła się po mieście z jedną walizką i przyczepioną doń poduszką (ciotka dała jej pieniądze tylko na podróż), próbuje gdzieś przekimać, choćby przyłożyć głowę, i przy okazji poznaje, a czasami zaprzyjaźnia się z kolejnymi barwnymi typami z dwóch stron barykady władzy i utrzymania porządku (albo nawet trzech, licząc świat hotelu robotniczego dla kobiet). Najczęściej jednak wszędzie, gdzie się pojawia, wprowadza po prostu konfuzję i uruchamia przy tym kolejne wątki wielkiej komedii omyłek. Galeria jej towarzyszy jest zresztą pełna Twarzy przez duże T, wybitnych ról drugoplanowych (Ludwik Benoit, dla którego zafascynowany Chmielewski napisał swój pierwszy scenariusz, czy Zygmunt Zintel) i epizodów (Bronisław Pawlik, jasnowłosa jeszcze Kalina Jędrusik, Jarema Stępowski i wielu innych).

Miasto po zmroku wydaje się wielkim placem zabawy w policjantów i złodziei, gdzie zaprzysięgli przeciwnicy przeglądają się w sobie (dość powiedzieć, że złodziejski fach też ma swoją akademię) i wchodzą w komiczne sojusze. Większość czasu zajmuje jednak mieszkańcom tego świata borykanie się z bezsensownym prawem, omijanie absurdalnych zakazów i okrążanie regulaminów – i to omijanie z okrążaniem stanowi główne koło zamachowe akcji, żartów i gagów. Stopień rzemieślniczego dopracowania świata przedstawionego ujmuje do dziś – w dialogach Jeremiego Przybory (jeszcze przed debiutem Kabaretu Starszych Panów) język propagandy układa się w poemat z PRL-owskiego idiolektu. Twórcza frajda bije też z takich detali, jak słynne napisy, którymi scenografię inkrustowali Andrzej Czekalski i Ryszard Pluciński – jak np. kultowe "NIEMORALNOŚĆ TO ROZPUSTA WE DWOJE! PRZESTAŃ WIDYWAĆ SIĘ Z MĘŻEM!". (Fakt, że film w San Sebastián nagrodzono także za scenariusz, wskazuje na potencjalnie ciekawy, chociaż pewnie niemożliwy do zbadania, trop tłumaczenia na festiwalowej kopii).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Ewa chce spać" w reżyserii Tadeusza Chmielewskiego, 1957. Na zdjęciu: Barbara Kwiatkowska i Stanisław Mikulski, fot. Archiwum Filmu/Forum

Obrazek

ewa_chce_spac_forum-0429165979.jpg

Główny chwyt satyryczny polega tu oczywiście na tym, że bezsens regulaminów nie jest prawie nigdy przez nikogo (z wyjątkiem Ewy) kontestowany, chociaż wszyscy z mrówczą energią je obchodzą, budują cały równoległy sposób funkcjonowania, świat podwojony czy też alternatywny. Na straży porządku stoi zaś cały przekrój funkcjonariuszy tak zaaferowanych i małostkowych, jak mało lotnych intelektualnie. Złodzieje też mogą nie grzeszyć intelektem, ale mają przynajmniej tradycję, czasem nawet – serce. (Serce ma też policjant Piotr Malewski, romantic interest grany przez Stanisława Mikulskiego, ale nie jestem pewna, czy nawet w latach 50. jakakolwiek widzka uwierzyła w wątek miłosny filmu). Władza nie tylko demoralizuje, lecz także ogłupia; zamiast wykonywać pracę, policjanci performują "bycie policjantem", pochłonięci przez teatr inspekcji przeprowadzanej przez "naszego kochanego majora", niejakiego Piętkę (Zygmunt Zintel właśnie). Okrutną bezmyślność reprezentuje też woźny technikum, wyganiający Ewę na noc, jak i kierowniczka hotelu robotniczego, hipokrytka sama ukrywająca męża (dyrektora!) w szafie.

Przy całej ostrości tej satyry film nigdy nie popada w cynizm ani mizantropię; konsekwentna jest tu humanistyczna życzliwość wobec ludzkiej ułomności. Już tutaj uwidacznia się wpływ filmów Jacques’a Tatiego – niewątpliwy w przypadku późniejszego obrazu Chmielewskiego "Nie lubię poniedziałku" (1971) – z którego twórczością polski reżyser był i wówczas zaznajomiony ("Wakacje pana Hulot" trafiły na ekrany polskich kin w 1955 roku), mimo że jednocześnie się od niej dystansował:

Text

[…] w komediach francuskich autorzy śmiali się ze swoich postaci, jednocześnie sekundując im w ich działaniach. Było w tym coś ujmującego i po prostu ludzkiego. Gdy zacząłem poważnie myśleć o reżyserowaniu komedii, wiedziałem już, że muszę stronić od wszelkich wątków politycznych i że chcę przedstawiać bohaterów w podobny sposób jak Francuzi. Do tego jednak ograniczyła się inspiracja, jaką świadomie zaczerpnąłem z tamtych filmów. Zawsze zależało mi na tym, by stworzyć coś naprawdę oryginalnego. Dziwiło mnie, gdy po premierze "Ewy…" automatycznie przypisywano mi naśladownictwo René Claira czy Jacquesa Tatiego.

Filmy Tadeusza Chmielewskiego [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Z tym brakiem polityki też oczywiście się nie udało. W końcu "PRZEZORNY POLICJANT W KAŻDYM OBYWATELU WIDZI PRZYSZŁEGO PRZESTĘPCĘ"; a i pewien typ osób u władzy rzeczywiście miał problem z "Ewa chce spać". Chmielewski cieszył się jednak sympatią i wsparciem Wandy Jakubowskiej i jak mówił lata później, bez niej filmu mogłoby nie być: "Do dziś nie umiem jednoznacznie stwierdzić, dlaczego »Ewa« przy sprzeciwie Starskiego i Forda przeszła przez sito komisji scenariuszowej" ("Jak rozpętałem…", s. 74). To od utarczki na wspomnianej komisji wziął się zresztą żart z końcówki filmu, kiedy, w metatekstualnej pętli, pojawia się Henryk Kluba w roli ucharakteryzowanego "na Forda" reżysera filmu, a historia, którą oglądaliśmy, okazuje się filmem w filmie. Ten ironiczny akord na koniec wydaje się dziś przede wszystkim świadectwem i komentarzem do tego, jak bardzo cenzura i polityka kulturalna (w latach "odwilży" być może szczególnie, ale nie tylko) pozostawały wciąż niesystematyczne, niespójne, kapryśne, wplątane w sieć relacji pomiędzy konkretnymi osobami. Jest o tym, o czym cała "Ewa…": o czynniku ludzkim w groteskowo opresyjnych strukturach.

"Ewa chce spać". Reżyseria: Tadeusz Chmielewski. Scenariusz: Tadeusz Chmielewski, Andrzej Czekalski. Zdjęcia: Stefan Matyjaszkiewicz. Montaż: Janina Niedźwiecka. Scenografia: Roman Mann, Adam T. Nowakowski. Kostiumy: Bolesław Kamykowski. Muzyka: Henryk Czyż. Obsada: Barbara Kwiatkowska, Stanisław Mikulski, Stefan Bartik, Ludwik Benoit, Maria Kaniewska. Premiera: 17.03.1958.

film polski

Komedia omyłek

#komedia