Żony i kochanki w polskiej prozie

nad_niemnem_kuzminski_1986_fototeka.jpg, default, Janek Bohatyrowicz (Adam Marjański) i Justyna Orzelska (Katarzyna Iwona Pawlak) w filmie "Nad Niemnem" w reżyserii Zbigniewa Kuźmińskiego, 1986, fot. , Żony i kochanki w polskiej prozie

#literatura

Ogień miłości na kartach polskiej prozy rozbłyskiwał niezbyt często, prawdę mówiąc, raczej pełgał. Bohaterów – na ogół rycerzy, powstańców czy zesłańców – pochłaniały znacznie pilniejsze wyzwania. Nasze położenie geograficzne sprawiało bowiem, że okresy spokoju zdarzały się nadzwyczaj rzadko, w sam raz na tyle, aby wylizać się ran.

Najcelniej ujął to Wilhelm Mach, odwołując się do twórczości Tadeusza Konwickiego. Spostrzeżenie Macha odnotował z kolei Kazimierz Kutz i zamieścił w jednym z tekstów wspomnieniowego tomu "Klapsy i ścinki" (1999):

Kiedy [Konwicki] zabierał się do "Zaduszek", spotkałem Wilhelma Macha. Pytał mnie o nowy film Konwy i kiedy nie mogłem dać wyczerpującej odpowiedzi, powiedział: "– To ja go panu opowiem… oczywiście będzie wojna, partyzantka na Litwie, bohaterem będzie młody człowiek, będzie i dziewczyna, oni będą mieli się ku sobie, ale, jak to u Tadeusza, nie będzie im łatwo, on będzie wokół niej krążył, krążył, aż znajdą się w łóżku, tu będzie jeszcze ciężej, ale w końcu, po wielu mękach, sytuacja będzie bez wyjścia i trzeba będzie sięgnąć do rozporka. I wie pan, co wtedy się stanie?… wysypią się gilzy!

Powyższa anegdota znakomicie obrazuje romantyczny bagaż ciążący nad kolejnymi pokoleniami nadwiślańskich Słowian. Powinności wobec ojczyzny nie przeszkodziły im jednak w traktowaniu łóżka nie tylko jako mebla zasłużonego wypoczynku. Ośmieliło nas to do sporządzenia niniejszego wyboru najsłynniejszych par w polskiej prozie.

Bolesław Prus, "Kamizelka" (1882)

"Kamizelka" Bolesław Prusa stanowi arcydzieło polskiej nowelistyki miłosnej. Mimo że nie pada w nim ani jedno ze słów, jakimi zwykło się określać uczucia. Nieskomplikowana historia została wyjęta z życia pary zwyczajnych ludzi, których imiona narratorowi, sąsiadowi z tej samej kamienicy, nie są nawet znane. Małżeństwo nie należało do szczególnie ubogich, co okupywali wytężoną pracą. Kobieta dawała lekcje i szyła, mężczyzna do północy siedział nad przynoszonymi z biura papierami. Któregoś razu doznał krwotoku. Sprowadzany doktor wypowiadał się oględnie, podczas gdy pacjentowi z dnia na dzień ubywało masy ciała i sił. Aż doszło do momentu, kiedy żona usłyszała zwierzenie małżonka, przyznającego się do szachrajstwa – żeby jej nie martwić kiepskim stanem swojego zdrowia, od pewnego czasu ścieśniał sprzączką pasek kamizelki. Zauważył wreszcie, że już nie musi, gdyż z dnia na dzień kamizelka stała się za ciasna. Otucha wstąpiła w jego słabnące serce i, jakkolwiek nie trwała długo, rozpłomieniła mu ostatnie dni. W skrytości przed nim żona przeszywała drugi pasek ściągacza mężowskiej kamizelki. Takie wzajemne oddanie, w szczęściu i nieszczęściu aż po śmierć, trudno określić innym mianem niż miłość.

Henryk Sienkiewicz, Trylogia (1884–1888)

Thumbnail — Andrzej Kmicic (Daniel Olbrychski) i Oleńka Billewiczówna (Małgorzata Braunek) w filmie "Potop" w reżyserii Jerzego Hoffmana, 1974, fot. Franciszek Kądziołka/Filmoteka Narodowa/fototeka.fn.org.pl

W każdej z powieści Trylogii Henryk Sienkiewicz wplótł wątek miłosny, rozgrywający się między panną ze szlacheckiego dworku a rycerzem. W "Ogniem i mieczem" (1884) parą zakochanych są Helena Kurcewiczówna i Jan Skrzetuski, w "Potopie" (1886) – Oleńka Billewiczówna i Andrzej Kmicic, natomiast w "Panu Wołodyjowskim" (1888) – Barbara Jeziorkowska i Michał Wołodyjowski.

W dwóch pierwszych powieściach powinnością wybranek jest hart ducha i cierpliwość, szczególnie wystawiana na próbę przez Kmicica/Babinicza. Z kolei w trzeciej związek dwojga głównych bohaterów kończy się tragicznie. Rycerski honor nakazuje panu Michałowi poświęcić szczęście domowego ogniska. Ginie w ruinach wysadzonej przez siebie w powietrze twierdzy w Kamieńcu.

W Trylogii płeć nadobna rzadko kiedy wychodziła na plan główny, stanowiąc tylko dodatek do chwalebnych poczynań bohaterskich wojaków, pokonujących wiele przeciwności, zanim dojdą do progu rodzinnej stabilizacji.

Eliza Orzeszkowa, "Nad Niemnem" (1888)

Justyna Orzelska, młoda bohaterka "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej, jest zdeklasowaną szlachcianką, wychowanką wuja, dobrze prosperującego ziemianina Benedykta Korczyńskiego. Dzięki sąsiedzkiej znajomości ze szlachcicem zagrodowym Janem Bohatyrowiczem, dziewczyna zaczyna doceniać wartość prostej pracy. Zakochana w nim, odrzuca sugerowanych jej przez opiekunów bogatych, acz próżnych kandydatów do swojej ręki. Odwzajemniający jej uczucia Jan obawia się, że podobny mezalians nie ma szans powodzenia. Justyna cierpliwie przełamuje uprzedzenia krewnych i doprowadza do zaręczyn z ukochanym. Przy okazji udaje się zażegnać zadawniony spór między jej wujem Benedyktem a stryjem Jana, Anzelmem Bohatyrowiczem.

To piękny przykład uczucia spełnionego, triumfującego ponad konwenansami i stereotypami. Powieść Orzeszkowej dowiodła, że bohaterstwa narodu nie należy upatrywać wyłącznie w kolejnych zrywach zbrojnych, lecz w trudzie codziennej pracy na ojczystej niwie sensu stricto. Jest to jednak proza tendencyjna, z wyraźnym podziałem na jednostki pracowite i pasożytujące. Prowadzi to do przewidywalnych rozwiązań narracyjnych, przez co zniechęca potencjalnych czytelników.

Bolesław Prus, "Lalka" (1890)

Czołowy pozytywistyczny pisarz Bolesław Prus opisał w "Lalce" nieszczęśliwą miłość rzutkiego kupca Wokulskiego do zubożałej arystokratki Izabeli Łęckiej. Stworzył jeden z największych polskich romansów, z parą ludzi z różnych klas społecznych, którzy nie potrafią sprostać obiegowym uprzedzeniom. Wokulski, chociaż był uzdolnionym człowiekiem czynu, w oczach tracącej na znaczeniu arystokracji nadal pozostawał pogardzanym reprezentantem gminu. Ukochana przez niego kobieta instytucji małżeństwa nie łączyła jednak z miłością, tylko z dobrami materialnymi. Gardziła starającym się o jej względy mężczyzną z racji jego niskiego urodzenia.

Wokulski, trzeźwy racjonalista w interesach, w sferze uczuć wykazywał się idealistyczną bezradnością. Zaślepiony miłością do Izabeli Łęckiej nie potrafił dostrzec jej prawdziwej twarzy. Przekonując się, że jego wybranka romansuje ze swoim kuzynem Starskim, niczym romantyczny kochanek, rzucił się pod pociąg. W "Lalce" Prusa uczucie miłości staje się, niestety, siłą destrukcyjną.

Henryk Sienkiewicz, "Quo vadis" (1896)

Klasyczny przykład miłości przełamującej wszelkie bariery: plemienne, kastowe, społeczne i religijne. Ligia, królewska córka z północnego słowiańskiego plemienia Ligów, trafiła do Rzymu jako zakładniczka. Marek Winicjusz był natomiast rzymskim trybunem wojskowym i opływającym w dostatki patrycjuszem. Młodzieńcem skłonnym do uciech stołu i łoża, uczestnikiem rozpasanych uczt na cesarskim dworze Nerona. Pod wpływem zauroczenia Ligią, która jako pierwsza odważyła się stawić opór jego grubiańskim zalotom, przeszedł wewnętrzną przemianę. Śledząc dziewczynę, przekonał się, że była ona wyznawczynią chrześcijaństwa, zwalczanej przez Nerona monoteistycznej religii. Dostrzegł wartość i siłę przekazu płynącego z religijnych obrządków chrześcijan.

W bezwzględnym dotąd rzymianinie odezwało się sumienie. Zaczął angażować się w ochronę Ligii. Po wielu staraniach, z przyjęciem chrztu włącznie, spotkał się w końcu z jej przychylnością. Zwieńczeniem drogi do jej serca było zawarte przez nich małżeństwo, oczywiście w imię Boga chrześcijan.

Stefan Żeromski, "Ludzie bezdomni" (1900)

Tomasz Judym (Jan Englert) i Joasia Podborska (Anna Nehrebecka) w filmie "Doktor Judym" w reżyserii Włodzimierza Haupego, 1975, fot. Stanisław Szymański/Studio FIlmowe "Kadr"/Filmoteka Narodowa, fototeka.fn.org.pl

Joanna Podborska, bohaterka powieści "Ludzie bezdomni" Stefana Żeromskiego, była zubożałą szlachcianką. Wrażliwa i inteligentna, opuściła rodzinną ziemię kielecką i prowadziła samodzielne życie, utrzymując się z korepetycji. Zakochana w doktorze Tomaszu Judymie, pragnęła założyć z nim dom. On, młody, pełen entuzjazmu lekarz, wywodził się ze społecznych nizin. Całym sercem oddany był idei poprawy proletariackiego losu. Miał poczucie niewystarczalności działań filantropijnych. Pochłaniały go projekty radykalnych zmian, czym narażał się na wieczne konflikty z otoczeniem. Stało się to również przyczyną częstych zmian miejsc pobytu. Zmuszony był przenosić się z Warszawy przez Cisy do Zagłębia.

Mimo miłości do Joasi Podborskiej zrezygnował z osobistego szczęścia, żeby całkowicie poświęcić się walce z krzywdą ludzi wykluczonych. Tomasz i Joasia oddalili się od siebie, co przysporzyło im sporo cierpień. Kobieta jednak nic nie zrobiła, aby odzyskać ukochanego. Może uznała szlachetność posłannictwa doktora, choć niewykluczone, że nie pozwalała jej na to duma. Kolejny przykład niespełnionej miłości.

Henryk Sienkiewicz, "Krzyżacy" (1900)

Henryk Sienkiewicz nakreślił w "Krzyżakach" obraz miłości sięgającej ideału, z bohaterami kierującymi się nakazami rycerskiego kodeksu. Danusia, ukochana córka możnego i mężnego Juranda ze Spychowa, panna z orszaku księżnej mazowieckiej, została pierwszą miłością Zbyszka z Bogdańca. W dowód wzajemności wybawiła go spod katowskiego topora na rynku krakowskim. Za napad na posłów krzyżackich krewki młodzieniec został bowiem skazany na śmierć. Ocalały nie spoczął, zanim nie odnalazł swojej wybranki, podstępnie uprowadzonej przez wysłanników zakonu krzyżackiego. Odbił Danusię z rąk krzyżackich – w celu upokorzenia jej ojca więzioną na zamku w Szczytnie – żeby wkrótce stać się świadkiem jej zgonu. Maćko z Bogdańca, stryj i opiekun Zbyszka, upatrzył dlań odpowiednią partię. Młoda, krzepka i nieustraszona szlachcianka Jagienka została drugą miłością Zbyszka.

Władysław Reymont, "Chłopi" (1904)

Jagna Paczesiówna (Emilia Krakowska) w filmie "Chłopi" w reżyserii Jana Rybkowskiego, 1973, fot. Filmoteka Narodowa, fototeka.fn.org.pl

Z racji bezkompromisowego potraktowania tematu miłości "Chłopi" Władysława Reymonta są w polskiej literaturze absolutnym wyjątkiem. Nigdzie indziej nie znajdziemy bardziej szalonej, łamiącej wszelkie reguły, zmysłowej miłości dwóch nieposkromionych temperamentów. Autor przedstawił to bez najmniejszych zahamowań, jakby i jego pisaniem kierował żywiołowy instynkt.

Wiejska piękność Jagna Paczesiówna została drugą żoną najbogatszego gospodarza we wsi, wiekowego Macieja Boryny. Otoczona nieprzychylnie do niej nastawionymi domownikami, źle znosiła rolę pani domu. Wkrótce zatraciła się w afekcie do syna męża, Antka Boryny. Odwzajemnionym. Oboje nie zważali na to, że był on mężem Hanki i ojcem dwojga dzieci. Ich gorąca namiętność nie uszła uwadze nie tylko najbliższych, ale i pozostałych członków wiejskiej społeczności. Jagna została uznana za niemoralną, odsądzona od czci i wiary, i wyrzucona ze wsi. Antek, który po nagłym zgonie Macieja objął ojcowiznę i naprawiał relacje z żoną, uniknął przyłożenia ręki do wiejskiego samosądu.

Stefan Żeromski, "Wierna rzeka" (1912)

W "Wiernej rzece" Stefan Żeromski przedstawia ubogą szlachciankę, Salomeę Brynicką, córkę rządcy w Niezdołach, majątku jej wujostwa. Z narażeniem życia ukrywała w nim rannego powstańca Józefa Odrowąża, w którym z wzajemnością się zakochała. On zaś, na prośbę swojej matki, zmuszony był się udać na kurację za granicę. Dalsza interwencja rodzicielki, jak na arystokratkę równie wyniosła, co nietaktowna, zmierzała do tego, żeby młodzi więcej się ze sobą nie spotkali. Upokorzona Salomea dobrowolnie zrezygnowała z uczucia do uratowanego młodzieńca, nieświadomego matczynej intrygi.

Maria Dąbrowska, "Noce i dnie" (1931–1934)

W "Nocach i dniach" Maria Dąbrowska dała możliwe pełną panoramę polskich losów z przełomu XIX i XX wieku. Czterotomowy fresk obyczajowy, z historycznymi odniesieniami, nie mógł pominąć tematu związków uczuciowych. Para głównych bohaterów dopełniała się na zasadzie przeciwieństw. Barbara z Ostrzeńskich to natura refleksyjna i choć często manifestowała swoje niepogodzenie z życiem, w momentach dziejowych prób nadzwyczaj dzielnie radziła sobie z wszelkimi wyzwaniami. W głębi duszy pozostała wierna pierwszej miłości do hrabiego Józefa Toliboskiego, który węzłem małżeńskim połączył się jednak z bardziej posażną panną.

Barbara przyjęła w końcu oświadczyny Bogumiła, 15 lat od niej starszego zdeklasowanego szlachcica, powstańca styczniowego. Człowieka pozostającego się w stałej harmonii z naturą, zatracającego się w pracy dla swojej rodziny. I dla ziemi. Małżeństwo z rozsądku (mimo jego wzlotów i upadków) wypada uznać za udane.

Jarosław Iwaszkiewicz, "Brzezina" (1933)

Stanisław (Olgierd Łukaszewicz) i Malina (Emilia Krakowska) w filmie "Brzezina" w reżyserii Andrzeja Wajdy, 1970, fot. Renata Pajchel/Studio Filmowe "Tor"/Filmoteka Narodowa, fototeka.fn.org.pl

Bohaterowie opowiadania "Brzezina" Jarosława Iwaszkiewicza tworzą kierującą się zmysłami, a jednak zupełnie niedobraną parę. Prosta wiejska dziewczyna Malina, siostra strzelca, nawiązała więź erotyczną z sympatycznym młodzieńcem z miasta. Jest nim Stanisław – gruźlik, który wprost z sanatorium w Davos przyjechał do brata, żeby u niego umrzeć. Potrzeba kontaktów z ponętną Maliną zmobilizowała siły witalne Stanisława i pozwoliła mu przez nieco dłuższy czas utrzymać się przy życiu. Jego starszy brat, leśniczy Bolesław, po śmierci żony popadł w rodzaj ponurego przygnębienia. Dostrzegł radość życia rozpierającą kruche ciało Stanisława i zaczął z nim konkurować w umizgach do Maliny. Wyzwolona zmysłowość wiejskiej dziewczyny na swój sposób wytrąca obu braci z objęć śmierci – choć młodszego, niestety, nie na długo.

Zofia Nałkowska, "Granica" (1935)

"Granica" Zofii Nałkowskiej eksponuje dwa główne motyw tematyczne: odrzuconą miłość jako powód do zemsty i niewierność małżeńską. Justyna Bogutówna, naiwna wiejska dziewczyna, została uwiedziona przez Zenona Ziembiewicza. W sferze zubożałego ziemiaństwa, z której się wywodził, podobne przypadkowe przygody erotyczne były tolerowane, niekiedy nolens volens akceptowane przez prawowite małżonki.

Zenon, inteligent po paryskich studiach, robił karierę jako dziennikarz, urzędnik i prezydent miasta. Poślubił Elżbietę Biecką, osobę szlachetną i uczuciową, wrażliwą na przejawy zła. Wspierała ona męża, choć nie pochwalała jego skłonności do ulegania kompromisom moralnym. Justyna zaszła w ciążę. Po jej usunięciu pogrążyła się w depresji, z której nie mogły jej wydobyć próby udzielenia pomocy podejmowane zarówno przez Zenona, jak i jego żonę. Zawiedziona, znerwicowana kochanka dokonała na Ziembiewiczu zemsty. "Przysłana od umarłych", jak twierdziła, oślepiła go żrącym kwasem.

Maria Kuncewiczowa, "Cudzoziemka" (1936)

Bohaterka "Cudzoziemki" Marii Kuncewiczowej to Róża, piękna kobieta o wrażliwej naturze. Kochała zwłaszcza muzykę. Lubiła czuć przewagę nad innymi, szczególnie nad kokietowanymi mężczyznami. Miała wiele romansów, zanim ofiarowała rękę zahukanemu Adamowi, nauczycielowi matematyki, z którym przez następnych 40 lat tylko darła koty. Jej mąż łatwo poddawał się naciskom żony, sprawiał wrażenie skulonego w sobie, nigdy nie potrafił walczyć o swoje. Uroda żony stała się dla niego udręką. Wiedział, że jego miłość była nieodwzajemniana.

Róża nie spełniła się jako śpiewaczka, więc swoje nieziszczone nadzieje ulokowała w córce. Była egocentryczką, despotką i megalomanką, z czego zdała sobie sprawę dopiero pod koniec życia. Uświadomiła sobie własne wyobcowanie – wszędzie czuła się "cudzoziemką".

Adolf Rudnicki, "Niekochana" (1937)

"Niekochana" Adolfa Rudnickiego to historia toksycznego związku. Treścią noweli są dzieje uczucia i namiętności pary młodych ludzi: Żydówki Noemi i studenta Akademii Sztuk Pięknych, Polaka Kamila Bergera. Dziewczyna była zakochana w Kamilu, czuła się spełniona w miłości i bez niego nie wyobrażała sobie życia. On natomiast szukał swojego miejsca ponad banałem codzienności i nie rozumiał zaborczej miłości Noemi. Nie kochał jej i nie potrafił określić swoich uczuć. Z jednej strony związek z dziewczyną odczuwał jako pogwałcenie swojej wolności. Z drugiej – nie potrafił się rozstać z zakochaną i wszystko mu wybaczającą Noemi. Dzieje tej miłości były dla obojga męczącymi zerwaniami i powrotami. Nieudane próby porozumienia doprowadziły dziewczynę do całkowitego wyczerpania nerwowego.

Tadeusz Dołęga-Mostowicz "Znachor" (1937)

Marysia Wilczurówna (Anna Dymna) i Leszek Czyński (Tomasz Stockinger) w filmie "Znachor" w reżyserii Jerzego Hoffmana, 1981, fot. Józef Letkier/Filmoteka Narodowa/fototeka.fn.org.pl

W "Znachorze" Tadeusza Dołęgi-Mostowicza poznajemy nieznającą swojego pochodzenia Marysię, pracującą w wiejskim sklepie galanteryjnym. Z racji powodzenia u miejscowych chłopaków stała się obiektem niewybrednych plotek, zwłaszcza gdy zaczął się do niej zalecać Leszek Czyński, student politechniki, syn zamożnych fabrykantów. Pod wpływem uczucia do dziewczyny rozpuszczony i zadufany jedynak zmienił się w powściągliwego wrażliwca. Marysia darzyła sympatią starszego pana, wiejskiego znachora Antoniego Kosibę. Kiedy dziewczyna wraz z Czyńskim uległa wypadkowi motocyklowemu, Kosiba, mimo że operował w opłakanych warunkach, uratował obojgu życie. Czyński przełamał opór rodziców i poślubił Marysię Wilczurównę. Jak się rychło okazało, córkę profesora medycyny, który ciężko raniony w bandyckim napadzie cierpiał na utratę pamięci. Zanim ją w pełni odzyskał, długie lata uchodził za Antoniego Kosibę.

Co może się wydawać zaskakujące, w zestawieniu nie ma prozy Stanisława Ignacego Witkiewicza, Brunona Schulza ani Witolda Gombrowicza. Ich przesycona erotyzmem twórczość nie przyniosła dzieł, w których pojawiłyby się wyraziste pary. Wyjątkiem mogłaby być powieść "622 upadki Bunga, czyli Demoniczna kobieta" Witkacego – gdzie jest wprawdzie Akne i Bungo, czyli Irena Solska i autor – z tym, że pierwsze wydanie skandalizującego dzieła z personalnym kluczem mogło ukazać się dopiero w 1972 roku.

Nasz przegląd najsłynniejszych par z kart polskiej literatury kończymy przed II wojną światową. Powojenna kontynuacja tematyki miłosnej w naszej literaturze oczywiście trwa. Jednak w tym konkretnym, interesującym nas wycinku życia, nie wydała podobnie zgranych duetów miłosnych równie mocno zapadających w pamięć.