Usypianki, rozbudzanki i frywolne kołysanki

z_okolic_tykocina_plansza_6_w_albumie_costumes_polonais.jpg, default, Z okolic Tykocina, plansza 6. w albumie "Costumes Polonais", 1855, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

#literatura

#społeczeństwo

Niegdyś śpiewane jedynie nad kołyską – w literaturze nabrały nowych znaczeń. Odkryjemy ich korzenie, zobaczymy, jak dojrzały i o czym mówią polskie szeptanki.

Nie mogła stać przy oknie, nie przekazywano sobie nad nią przedmiotów, nie przenoszono jej ani nie wyrzucano, gdy przestała być potrzebna. Najważniejsze – nie wolno było kołysać pustej kolebki, aby nie sprowadzić na dziecko choroby czy śmierci. Słowianie przypisywali jej, jak również nuconym nad nią melodiom, magiczne znaczenie. Kołysanka była więc rodzajem hipnozy, zaklęcia, które miało sprawić, by niemowlę wpadło w objęcia Morfeusza:

Oj, kołysz mi się, kołysz

kolibeńko lipowa,

oj, niechże mi się w tobie

ta dziecina wychowa.

W chrześcijańskich zgromadzeniach zakonnych – zarówno żeńskich, jak i męskich – w święta Bożego Narodzenia kołysano figurkę Jezusa, śpiewając kolędy-kołysanki. Miały one nie tylko wyrażać miłość do Boga, lecz także być symbolicznym powrotem do okresu dzieciństwa. Najsłynniejsza z nich "Lulajże, Jezuniu" to właśnie połączenie męskiej pastorałki i kobiecej kołysanki (o damsko-męskiej rywalizacji nad kołyską będzie jeszcze mowa).

Aaa, kotki dwa

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kołyska, Corse – Ajaccio: kołyska Napoleona, po 1906, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

kolyska_polona.jpg

Kołysanka wzięła się z ruchu. O kołysaniu kolebki jako o geście "chroniącym, charakteryzującym się rytmicznością, zmienną kadencją, spowolnieniem i wyciszaniem" pisał Jerzy Cieślikowski w książce poświęconej dziecięcemu folklorowi "Wielka zabawa". Pierwotną formą kołysanki byłby więc rytmiczny, monotonny zaśpiew: z nierozpoznawalnym tekstem, przypominającym dziecięce gaworzenie, uniwersalny, niezdeterminowany przez określoną kulturę. Najważniejsza była melodia, powtarzalna sekwencja dźwięków. I chociaż z czasem kołysanki ludowe – bo tak należy je nazwać – zyskały konkretne słowa, a wkrótce zaczęto je utrwalać na piśmie, to rytm nadal jest jednym z głównych wyznaczników gatunku. Tu nasuwa się pytanie: gatunku muzycznego czy literackiego?

Wbrew pozorom odpowiedź jest całkiem prosta: w obu tych dziedzinach sztuki kołysanka znalazła własny kąt. W muzyce ukształtowała się wyraźnie już w średniowieczu. Autorzy opracowań naukowych podają jej cechy charakterystyczne:

metrum trójdzielne, melodyka o stosunkowo wąskim ambitus [rozpiętość interwałowa między najniższym a najwyższym dźwiękiem melodii] w obrębie frazy, przewaga kroków sekundowych i unikanie wszelkich skoków, monotonne powtarzanie wzorców rytmicznych, melodycznych lub melorytmicznych, łukowa budowa frazy i tendencja descendentalna w całej melodii.

[Wojciech Marchwica, "Właściwości muzyczne kolęd polskich XVI-XVIII w."]

Awans z gatunku użytkowego do artystycznego nastąpił nieco później. Nowy wzorzec, jak podaje Beata Stefaniak za "Encyklopedią muzyki", stworzył w romantyzmie Fryderyk Chopin. Jego "Berceuse (kołysankę) Des-dur" op. 57, której podstawą jest czterotaktowy temat uzupełniony szeregiem kilkunastu wariacji, zgodnie uznano za liryczne arcydzieło.

To właśnie w romantyzmie literatura sięgnęła po kołysankę jako pieśń gminną, rodzimą, kojarzącą się z beztroskim dzieciństwem, a także szerzej – z ziemią ojczystą. W utworach pisanych początkowo dla dzieci dostrzeżono olbrzymi potencjał. Typowe szeptanki nie niosły już tylko ukojenia, lecz również zostały wzbogacone o warstwę informacyjną i wartości patriotyczne. Zamiast usypiać – rozbudzały. W kolejnym, XX stuleciu, do głosu dochodzą utwory poetyckie, w których melodia i śpiew tracą znaczenie na rzecz przekazywanych treści, od społecznych po erotyczne. Nadal jednak owe dzieła literackie należą do gatunku kołysanek. Jak je rozpoznać?

Kołysanka na cztery

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja Iwony Chmielewskiej z książki "Kołysanka na cztery", fot. © Iwona Chmielewska i Wydawnictwo Wolno, 2019

Obrazek

kolysanka_na_cztery_0.jpg

Po pierwsze, rytm. Pierwotnie towarzyszył on ruchowi kolebki. W literaturze reprezentują go: rymy (dokładne), regularne akcenty, wyliczenia, a przede wszystkim powtórzenia (paralelizmy kompozycyjno-treściowe, leksykalne czy wynikające z budowy zdania). Fragment picturebooka Iwony Chmielewskiej "Kołysanka na cztery" świetnie realizuje zasadę rytmiczności:

Ile rogów ma poduszka?

Tyle samo, co kołderka.

Ile rogów ma książeczka?

Tyle samo, co poduszka.

Rozkłada się kołderka,

zamyka się książeczka.

Zamykają się oczy – raz, dwa,

zamykają się uszy – trzy, cztery.

W tej niestandardowej, bo okraszonej wymownymi obrazami kołysance literackiej dodatkowo jest obecny rytuał odliczania przed zaśnięciem. Każda opisana czynność zostaje dopełniona sekwencją "raz, dwa, trzy, cztery", dźwięki milkną, akt czytania zakończony zamknięciem książeczki sugeruje odbiorcy następny krok – sen.

Po drugie, onomatopeje. Słowa powinny zostać dobrane w taki sposób, aby przynajmniej w jakimś stopniu oddawały brzmienie natury, dźwięki wydobywane z przedmiotów. Namiastką muzyczności kołysanki poetyckiej jest także glosolalia, czyli układy głosek naśladujące tekst konkretnego języka, ale pozbawione znaczenia. Z kolei echolalia, uważana na późniejszym etapie rozwoju człowieka za zaburzenie myślenia, to powtarzanie zasłyszanych pojedynczych słów czy fragmentów zdań. Mimo że kołysanka w literaturze traci pierwotny związek ze śpiewem i niekoniecznie przeznaczona jest do głośnego czytania, nadal zachowuje pewne właściwości wiersza melicznego, którego budowa jest podporządkowana rytmiczności językowej. Melodyjność wzmacniają ponadto odpowiednio dobrane głoski szczelinowe, półotwarte, miękkie oraz zmiękczone:

Luli, luli,

Niemowlątko.

Luli, luli,

Śpij, słoniątko.

[kołysanka ze zbioru "luli, luli…" w wyborze Jolanty Kowalczykówny]

W powyższym przykładzie powtarzalna głoska "l" buduje zaśpiew. Efekt ten wykorzystał Konstanty Indefons Gałczyński:

Luli-luli, mój syneczku,

śpij w kolebce z róż –

ja cię będę kołysała,

a ty oczki zmruż

…i może na tym fragmencie "Kołysanki pisarzy" się zatrzymajmy, gdyż dalej poeta ujawnia swoje satyryczne oblicze, nawiązując do sytuacji politycznej kraju i literatów będących na usługach władzy.

Thumbnail — Kobieta z dzieckiem na ręku, stojąca przy kołysce, 1900, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Po trzecie, ekspresywizmy. Zdrobnienia i spieszczenia wyrażają życzliwość do danej osoby, istoty żywej lub przedmiotu, choć trzeba uważać na czasem kryjącą się za nimi ironię. Twórcy kołysanek artystycznych pożyczyli od kołysanki ludowej tak charakterystyczne dla niej słownictwo potoczne. W dodatku emocje ujawniają się także w krótkiej frazie (zwykle zdania pojedyncze) i nieskomplikowanych obrazach, które konkretyzują przekaz. W wierszach kołysankowych często występuje animizacja czy antropomorfizacja, jak w znanej już w XIX wieku melodii do usypiania:

Z popielnika na Wojtusia

iskiereczka mruga.

Chodź, opowiem ci bajeczkę,

bajka będzie długa…

lub w wierszu Józefa Czechowicza, gdzie:

Gliniany konik

wszedł na wazonik,

by się spokojnie zdrzemnąć do świtu.

Synku maluśki,

do swej poduszki

i ty się przytul…

Po czwarte, apostrofa. Mając na uwadze magiczne właściwości kołysanki, to właśnie bezpośredni zwrot do adresata odgrywa w niej kluczową rolę. Słowa z reguły są bezpośrednio skierowane do dziecka (w kołysankach literackich dla dorosłych może to być praktycznie każdy), wypowiadane (lub wyśpiewywane) szeptem (półgłosem) i pełnią funkcję impresywną – nakłaniają do snu. Ta sztuka nie jest wcale taka prosta, o czym przekonywali autorzy zasypianek ludowych, posuwając się do niewinnego szantażu, a nawet do gróźb:

Śpij, dzieciątko, śpij,

Dam ci jabłka trzy,

A jak jabłka nie pomogą,

To pomoże kij.

Ziuziaj, ty podły bachorze

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Matka kołysząca dziecko, po 1906, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

kolysanka_polona.jpg

Skoro już ustaliliśmy podstawową funkcję kołysanki oraz jej odbiorcę, należy się przyjrzeć nieco bliżej osobie formułującej tę specyficzną wypowiedź. Beata Stefaniak w eseju naukowym pod wymownym tytułem "Spór nad kołyską" przytacza opinię muzykologa, który w roli nadawcy widzi przede wszystkim kobietę: "matka, mamka, piastunka, babka, siostra, ciotka itd.; rzadko natomiast śpiewał kołysanki mężczyzna". I chociaż słychać głosy, że kołysanka literacka jest domeną mężczyzn – w Polsce tworzyli je już w XVII wieku Stanisław Grochowski czy Zbigniew Morsztyn – to tradycję śpiewania nad kołyską zapoczątkowały kobiety.

Na dobrą sprawę kołysanka była jedną z nielicznych, a dawniej często jedyną, formą wypowiedzi dostępną dla pań. Poprzez kołysanki opowiadały o swoim ciężkim losie, smutkach, radościach, obawach i nadziejach. W ludowej odmianie gatunku popularny był taki dwuwers – na pierwszy rzut oka żartobliwy, w gruncie rzeczy gorzki:

Oj, ziuziaj mi, ziuziaj, ty podły bachorze,

com ja cie nalazła, osiwając zboże.

Poza usypianiem kołysanka pełniła również funkcję zdecydowanie ważniejszą – wychowawczą. Była narzędziem socjalizacji. Matki już od kolebki wpajały dzieciom wartości, którymi te powinny kierować się w życiu, informowały o ich prawach i obowiązkach. Krótkie historyjki niejednokrotnie zbliżone do bajek stawały się czymś w rodzaju kodeksu zachowań, zbiorem porad i przestróg, lekcją historii i relacji społecznych.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja Iwony Chmielewskiej z książki "Kołysanka dla babci" (할머니를 위한 자장가), 2019, Korea, fot. materiały prasowe wydawnictwa BIR

Obrazek

kolysanka_dla_babci_9.jpg

Taka jest też współczesna "Kołysanka dla babci" Iwony Chmielewskiej, książka obrazkowa do tej pory niewydana w Polsce (ukazała się w Korei w 2020 roku). Autorka dzieli się z czytelnikiem opowieścią o własnej babci, łódzkiej włókniarce, o jej dzieciństwie wypełnionym pracą w fabryce. Nie jest to kołysanka wierszowana, raczej zbeletryzowana, jednak odnajdujemy w niej wiele cech gatunkowych, takich jak: powtórzenia, wyrazy dźwiękonaśladowcze, bezpośredni zwrot do adresata (tutaj następuje znamienne odwrócenie ról: wnuczka pisze kołysankę dla babci) czy delikatnie prowadzona narracja, skłaniająca do wyciszenia, mimo wagi przekazywanej treści:

Śpij, mała Huldo, jeszcze się w życiu napracujesz. Niech ci zaszumi ta sosna, z której zrobiono łóżko i ta łąka pachnąca sianem, którym wypchano siennik. I kwitnące pola lnu, z którego siennik uszyto. Niech na polu cicho zagęgają gęsi – to ich pierzem wypełniono poduszkę. I niech na łące zabeczą owce – to z ich wełny zrobiono kołdrę. Jest już ciepło, coraz cieplej i senniej…

Dobranoc? Dzień dobry!

Przez stulecia kołysanka uległa przeobrażeniom nie tylko formalnym, lecz także pod względem treści. Dotychczasowy dziecięcy odbiorca ludowych pieśni nagle w literaturze dorasta. Autorką słów nie jest już zatroskana matka, lecz spragniona miłości kobieta tudzież mężczyzna. Kołysanka zbliża się więc do erotyku (co ciekawe, oba te gatunki w historii literatury są marginalizowane). Emocje ujęte w rytmiczną frazę z powtórzeniami i rymami mogą przybrać bardziej subtelną postać:

Oczy twe ciche są jeszcze, oczy twe ciche są jeszcze,

kiedy mnie bierzesz w ramiona –

spokojnych gwiazd płyną deszcze, łagodnych gwiazd płyną deszcze

i śnieg na śniegu gdzieś kona…

["Berceuse" Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej]

Bywają też wiersze-kołysanki otoczone równie oniryczną aurą, choć o wiele bardziej dynamiczne:

W miłosnych pieśni wieczornych lęku,

W srebrnym lamencie słowiczych skarg

Brakuje jeszcze jednego dźwięku:

Cichego jęku złączonych warg.

["Semiramidy wonne ogrody…" Antoniego Słonimskiego]

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Seweryn Bieszczad, "Będzie lanie", 1885, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

bedzie_lanie.jpg

Przyglądając się rozwojowi gatunku, Stefaniak przekonuje, że o ile kobiety odwołują się do własnych doświadczeń oraz poruszają tematykę społeczną, o tyle mężczyźni skupiają się na codzienności, drobiazgach, ulotnych chwilach związanych ze stratą. Mowa tu niekoniecznie o śmierci, ale o minionym dzieciństwie, idealizowanej krainie beztroski. Ów mit rozkwitł w pełni w epoce romantyzmu, gdy kołysanka stała się nośnikiem pamięci o domu nie tyle rodzinnym, ile ojczystym. Usypianka o wymowie patriotycznej przeobraziła się w lirykę apelu, stając się właściwie rozbudzanką. Mistrzem tej ostatniej był bajkopisarz Stanisław Jachowicz, autor doskonale znanego każdemu dziecku wierszyka zaczynającego się od słów: "Pan kotek był chory i leżał w łóżeczku…". To, co w klasycznych kołysankach zapadało w sen (głównie przyroda), u niego budziło się do życia, wieczór zamieniał się w poranek, monotonny rytm zanikał w energicznych czynnościach.

Antyusypiające działanie mają również wiersze zbudowane na kształt kołysanki, lecz traktujące o samotności, cierpieniu, śmierci. W romantyzmie nazywano je "pieśniami drzew gnijących", współcześnie mówi się o "niekołysance" lub "czarnej kołysance". Posługując się tym ostatnim mianem, Dariusz Pawelec analizuje postromantyczny utwór Adama Zagajewskiego (sam poeta w jednym z wierszy tomu "Pragnienie" użył tego określenia). Formalnie wszystko się zgadza: przetworzony motyw snu, paralelizmy, wyliczenia, powtórzenia, na pozór stłumione emocje, instrumentacja głoskowa nadająca dziełu odpowiednie brzmienie… Jednak poprzez zsumowanie tych elementów otrzymujemy efekt odwrotny. Zagajewski neguje i przekodowuje wyznaczniki gatunku, zamiast ukojenia wnosi niepokój, buduje nastrój katastroficzny. Pawelec pisze: "»Kołysanka«, już w etymologicznym znaczeniu tytułowego wyrazu, wskazująca na ruch wahadłowy – kołysanie się, rozchwianie, brak stabilności, bycie pomiędzy, zwraca uwagę na »ciemne miejsca« poezji Zagajewskiego". I ten powracający kilkakrotnie refren "Nie zaśniesz…":

Nie zaśniesz dzisiaj. Tyle blasku w oknie.

Sztuczne ognie rosną nad miastem.

Nie zaśniesz, za dużo się zdarzyło.

Książki czuwają nad tobą, ustawione w rzędy. [...]

Zbuntują się twoje różowe powieki,

będziesz miał oczy czerwone, piekące,

i serce spuchnięte od wspomnień. [...]

Białe noce płyną cicho po niebie

i wiosła szeleszczą, jedwabne pończochy. [...]

Coraz więcej światła

gromadzi się w pokoju. Nie zaśniesz dzisiaj.

["Kołysanka" Adama Zagajewskiego]

Źródła: Chrobak Katarzyna, "Kołysanka jako gatunek literacki – inspiracje, realizacje, modyfikacje (na wybranych przykładach z literatury czeskiej)" [w:] "Bohemistyka", 2013, 3; Michałowski Piotr, "Kołysanka budząca genologię" [w:] "Teksty Drugie", 2017, 5; Pawelec Dariusz, "»Czarna kołysanka«: możliwości znaczenia gatunku na przykładzie wiersza Adama Zagajewskiego »Kołysanka«" [w:] A. Węgrzyniak, T. Stępień (red.), "Tkanina: studia, szkice, interpretacje", Katowice 2003; Stefaniak Beata, "Od lipowej kolebeczki do »kołyski na srebrnych nowiach« – uwagi o języku kołysanki" [w:] "Pamiętnik Literacki" 2011, 1; Stefaniak Beata, "Spór nad kołyską" [w:] "Teksty Drugie", 2011, 4; Stefaniak-Maślanka Beata, "Kołysanka jako komunikat o świecie (na przykładzie kołysanek użytkowych i poetyckich o tematyce społecznej)" [w:] "Linguarum Silva 2", 2013; Stefaniak-Maślanka Beata, "Romantyczne metamorfozy kołysanki" [w:] D. Skiba, A. Rej, M. Ursel (red.), "Noce romantyków", Kraków 2015; Wądolny-Tatar Katarzyna, "Kołysanka w liryce XX i XXI wieku. Emergencja gatunku literackiego", Kraków 2014.

Język Polish