Pięć powodów, by zaczytać się latem

Różne oblicza sztuki i dzieciństwa, historie utkane z faktów i fantazji. Z literackich opowieści ostatnich miesięcy wybraliśmy kilka, z którymi warto spędzić letnie wieczory.

1. Dwuaktówka Chmielewskiej i Kowalskiego

Okładka otulona owijką imitującą kurtynę. W środku spektakl słów i obrazów. "Taki teatr" to dwa spojrzenia na sztukę sceniczną: aktora i widzki, tekściarza i ilustratorki, początkującego literata i wielokrotnie nagradzanej autorki. W tym dialogu rozpisanym na kartce papieru Iwona Chmielewska i Paweł Kowalski wspierają się i spierają, oddalają i synchronizują. Ich picturebook to prezent na setne urodziny Teatru im. Wilama Horzycy w Toruniu, ale taki, który przypadnie do gustu wszystkim miłośnikom sztuki aktorskiej. I nie tylko im.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka i ilustracja z książki "Taki teatr", ilustracje: Iwona Chmielewska, tekst: Paweł Kowalski, fot. Copyright © text by Paweł Kowalski, 2020. Copyright © illustrations by Iwona Chmielewska, 2020. Copyright © by Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu, 2020

Obrazek

taki_teatr_okladka_i_ilust.jpg

Chmielewskiej nie trzeba przedstawiać czytelnikom książek obrazowych. Pełen metafor i subtelnych dwuznaczności styl jest rozpoznawalny na całym świecie. W jej pracach warstwa symboliczna wyprzedza dosłowność, realizm ubiera płaszcz utkany z emocji, prostota skrywa zagadkę. I tym razem też tak jest. W kolażowych obrazach artystka oszczędnie dobiera barwy; dominują dwie – czerwień i zieleń – a reszta je dopełnia. Pożółkły papier rymuje się ze stuletnią historią polskiej sceny dramatycznej. Emocje wypisane na twarzach aktorów zmieniają się na skutek interwencji odbiorcy przekładającego kartki z portretowymi rysunkami, gdyż zostały one przecięte w poziomie na trzy części. Dzięki temu czytelnik będący zarazem widzem może samodzielnie dopasować spojrzenie do wykrzywionych ust i "zagrać" smutkiem bądź radością.

Kowalski debiutuje w roli literata, choć ma na swoim koncie teksty kabaretowe i bardziej poetyckie, a z toruńską sceną związany jest od 1993 roku. W popełnionym do książki tekście łączy aktorską dojrzałość z osobistą historią wysnutą z pragnień, pasji i determinacji. "Kto obudził we mnie teatr? […] A skąd się wzięły lęki? Trema?" – pyta. Nawet jeśli jego tekst jest jakąś grą, to nie rozpatrujmy go w kategoriach prawdy i fałszu, lecz na poziomie napięć i wzruszeń. Nie o udawanie tutaj chodzi, a o wyzwolenie, wyszeptaną skargę i wdzięczność.

Tak jak Chmielewska w symbolicznych ilustracjach, Kowalski w poetyckich zdaniach koresponduje z wielkimi postaciami teatru. Mimo że na książkowej scenie występuje dwoje aktorów, to w rzeczywistości spektakl rozpisany został na trzy role. Tą niewidzialną, ale kluczową postacią jest czytelnik, który musi przetłumaczyć sekwencję obrazów i tekstowe wyznanie na swój własny język.

"Taki teatr"

Ilustracje: Iwona Chmielewska

Tekst: Paweł Kowalski

Wyd. Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu

Toruń 2020

2. Sztu(cz)ka Zientek na Montparnassie

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka książki "Polki na Montparnassie" Sylwii Zientek, 2021, fot. wydawnictwo Agora. Sylwia Zientek, fot. Jacek Lagowski/Forum

Obrazek

sylwia_zientek_polski_na_mont_kol_psd.jpg

"Lubię uchwycić moment z życia jakiejś grupy, panujące w niej reguły, arabeski gestów i odpowiadające temu kolory" – oznajmiła w jednym z wywiadów Alicja Halicka, malarka związana ze środowiskiem École de Paris. Pewnie mogłaby to powtórzyć Sylwia Zientek, autorka biograficznej opowieści o polskich artystkach na Montparnassie. Spośród długiej listy nieznanych bądź zapomnianych, utalentowanych kobiet znad Wisły, kształcących się we Francji, wybiera kilka bohaterek i stawia je w blasku fleszy. Jednak Anna Bilińska, Olga Boznańska, Mela Muter czy Aniela Pająkówna występują w książce bez makijażu, niewystylizowane, nieupozowane. Zientek tworzy niewyretuszowany portret zbiorowy artystek, ukazując ich ambicje, determinację, zmagania z chorobami ciała lub duszy, śledząc ich wyboistą drogę do spełnienia marzeń. Przygląda się ich życiu i w mniejszym stopniu twórczości w zbliżeniu, dzięki czemu możemy dostrzec wszystkie odcienie ich egzystencji. Autorka sprytnie splata losy bohaterek, wskazując na tożsame adresy, znajomości, inspiracje. Te wspólne ścieżki często są nieznane samym artystkom.

Poza ściśle biograficznymi szkicami książka "Polki na Montparnassie" prezentuje barwne tło epoki. Początek XX wieku to czas, gdy sztuka w wykonaniu pań uważana jest za doskonały "dodatek do prawdziwego życia", czyli małżeństwa i macierzyństwa. Trzeba pamiętać, że ówcześnie – według niektórych akademików – karą za rysowanie nagiego modela przez kobiety jest bezpłodność, a więź łącząca matkę i córkę jest w patriarchalnym świecie marginalizowana. Wszystkie nierówności związane z płcią, zamożnością czy pochodzeniem Zientek pokazuje na konkretnych przykładach, przez co unika uogólnień.

"Polki na Montparnassie" to nie tylko opowieść o mistrzyniach pędzla, lecz również o możliwości wyboru. W czasach, kiedy tworzyły Łempicka czy Reno, można było zostać albo artystką, albo kobietą. Bohaterki Zientek próbują unieważnić tę decyzję i udowodniają, że spełnienie nie zawsze wiąże się z wyrzeczeniami.

"Polki na Montparnassie"

Sylwia Zientek

Wyd. Agora, Warszawa 2021

Liczba stron: 450

3. Kryminalne zagadki Olgi Hund

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka książki Olgi Hund "Łyski liczą do trzech", 2021, fot. wydawnictwo Czarne. Olga Hund, fot. Anna Rezulak/KFP/Reporter/East News

Obrazek

_nz_olga_hund_en_lyski_licza_do_trzech_kol_.jpg

Raz – ożywcza fraza zapakowana w gorzką ironię. Dwa – problemy współczesności pod przykrywką groteskowych wydarzeń. Trzy – baśń dla dorosłych, którzy jeszcze nie stracili młodzieńczych ideałów. "Łyski liczą do trzech" to druga książka laureatki Nagrody Literackiej im. Witolda Gombrowicza i Nagrody im. Josepha Conrada. Kolejna o jednostkach marginalizowanych, o sprawach zamiatanych pod dywan, o tym, co na co dzień uwiera i ogranicza. O ile jednak "Psy ras drobnych" wypływały bardziej z wnętrza, tym razem otrzymaliśmy empiryczny komentarz do rzeczywistości.

W "Łyskach" mamy nagromadzenie problemów społecznych, począwszy od łamania praw mniejszości narodowych, na alkoholizmie skończywszy. Taka mieszanka raczej nie sprawdziłaby się w klasycznej powieści, dlatego też Olga Hund migruje między gatunkami. Reanimuje okrzepłe uproszenia, posiłkując się konwencją opowieści fantasy. Jednak pierwiastki magiczne, absurd sytuacyjny i językowa lekkość są tylko zasłoną dymną przed bagażem niesprawiedliwości i nietolerancji, który autorka przemyca. Ładunek ten wybucha podczas festynu zorganizowanego przez Stowarzyszenie Przyjaźni Czesko-Caaakańskiej w Zlinie. Słowo "przyjaźń" w kontekście późniejszych wydarzeń powinno być ujęte w cudzysłów, gdyż wychodzą na wierzch wszystkie stereotypy podszyte niewiedzą i strachem przed innością.

Konstrukcją historia przypomina rasowy kryminał: jest zbrodnia (na pozór przypadkowa), quasi-śledztwo i zagadka natury moralnej, której rozwiązanie obnaża słabości systemu i człowieczeństwa. Bohaterowie prozy Hund niczym trzej muszkieterowie sami wymierzają karę i przy okazji rozprawiają się z własnymi demonami. Zastosowana w celu nakreślenia portretu psychologiczno-społecznego retrospekcja momentami zbija czytelnika z tropu. Jednak z biegiem narracji wszystkie te otwarte okna zostają domknięte. Wydarzenia na festynie prowadzące do zamieszek są tylko kroplą, która przelewa czarę goryczy. Rewolucja w "Łyskach" ma dwa wymiary: ogólnospołeczny, ideowy oraz prywatny, gdzie każdy czytelnik sam musi odpowiedzieć sobie szczerze na parę pytań.

"Łyski liczą do trzech"

Olga Hund

Wyd. Czarne, Wołowiec 2021

Liczba stron: 184

4. Stasiuk powraca

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka książki "Przewóz" Andrzeja Stasiuka, fot. wydawnictwo Czarne. Andrzej Stasiuk, fot. Dariusz Zarod/East News

Obrazek

przewoz_a_stasiuk_.jpg

"Rano, jeszcze przez sen pomyślałem, że jestem jak ten kraj: wciąż powracam do dzieciństwa" – oznajmia Andrzej Stasiuk w długo oczekiwanej powieści "Przewóz". Pisarz staje się współczesnym Charonem, który przeprawia czytelników przez "dziką, sobiepańską rzekę", rzekę pamięci. Woda staje się granicą nie tylko w sensie geograficznym, oddzielającą niebezpieczny świat od obietnicy swobody, lecz także symbolizuje barierę wewnętrzną: człowieczeństwa, wolności sumienia. Stasiuk pokazuje z bliska niewinność i zwierzęcość, konfrontuje moralność z instynktem przetrwania, pod znakiem zapytania stawia obowiązek służbowy w obliczu zagrożenia życia.

"Czy zdarzenia przepalają pamięć jak iskry papier?" – zastanawia się autor, utrzymując swoją opowieść w refleksyjnym, niespiesznym tonie. Jego historia nie płynie głównym nurtem. Rozwidla się, zakręca, by później wpaść do koryta zwanego wojną. Narrator przekonuje, że "nie ma ważniejszej rzeczy w życiu niż wojna". W tej powieści losy żydowskiego rodzeństwa i chłopców z partyzantki biegną równolegle względem siebie, tak jak paralelnie czas wydeptuje ścieżki w czerwcu 1941 roku i 79 lat później. Narrator ze współczesności próbuje zrekonstruować tamto wojenne lato z zasłyszanych strzępów opowieści i okruchów pamięci. Jednym z kluczy interpretacyjnych "Przewozu" jest gawęda. Czasem ważniejszy wydaje się sam akt opowiadania, odkurzania przeszłości niż warstwa fabularna, porządek zdarzeń:

Cały ten kraj, który grzebie w zgliszczach. Wyciąga nadpalone rzeczy, metal, szkło, cokolwiek, i próbuje poskładać, zlepić jakąkolwiek opowieść. Historię, którą można opowiedzieć innym. Przeciera, obmywa szczątki i skleja je niczym jakiś doktor Frankenstein od tożsamości.

"Przewóz" jest również utkany z zapachów, smaków, dźwięków, wrażeń wzrokowych i dotyku. Najbardziej zapadają w pamięć fragmenty, w których Stasiuk wykorzystuje techniki spowalniające ruch, wyzwalające wyobraźnię. Intensywna zmysłowość ujarzmiona przez sugestywny język wciąga bardziej niż wątki fabularne.

"Przewóz"

Andrzej Stasiuk

Wyd. Czarne, Wołowiec 2021

Liczba stron: 400

5. Grzebałkowska idzie na wojnę…

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka książki "Wojenka" Magdaleny Grzebałkowskiej, 2021, fot. wydawnictwo Agora. Magdalena Grzebałkowska, 2016, fot. Renata Dąbrowska/Agencja Gazeta

Obrazek

wojenka_m_grzebalkowska_.jpg

…z amnezją, poszarpanymi życiorysami, sfałszowanymi faktami. Już raz na niej była, gdy w reportażu "1945. Wojna i pokój" opisywała losy przesiedleńców, szabrowników, ostatnich żyjących świadków II wojny światowej. Tym razem pochyliła się nad losem jej najmłodszych uczestników, którzy dorośli w jednej chwili: dzieci ofiar i oprawców. Sprawdza, jak wojna wygląda z ich perspektywy, jak głęboki ślad zostawia w psychice i pamięci. Zastanawia się, na ile traumatyczne wspomnienia tworzą alternatywną wersję zdarzeń. Mimochodem stawia ważne pytanie o rolę reportera:

Czy wolno mi unieważnić jakąś część jego życia, wytrącić go z równowagi tylko dlatego, że pewne rzeczy nie były takimi, jakimi mu się wydają? Co mam z tym zrobić? […] Co jest ważniejsze: jego godność czy bezduszność faktów?

"Wojenka. O dzieciach, które dorosły bez ostrzeżenia" prowokuje do refleksji nad relacją dziecko – rodzic. Jeden z bohaterów wyznaje autorce: "Ale nie tęskniłem za rodzicami. Chyba utraciłem synowskie uczucia". Grzebałkowska taktownie opisuje emocje, nie epatuje tragizmem, ale też nie przemilcza strachu czy wstydu. Jest raczej dyskretnym listonoszem, który doręcza czytelnikowi opowieści bohaterów. A są to historie o niespłaconych długach, spokoju sumienia, rekonstruowaniu tożsamości i zerwanych więzach niemożliwych do naprawienia.

Ciężki kaliber wojennych wspomnień reporterka tłumi brawurową narracją. Udaje nam się zapomnieć, że mamy do czynienia ze świadectwem historycznym, a zdaje się, że bierzemy udział w detektywistycznym, wciągającym śledztwie, z nagłymi zwrotami akcji, aurą tajemniczości. To wrażenie potęguje forma reportażu, a raczej kilka zmyślnych foremek, w które Grzebałkowska wkłada poszczególne historie. Mamy tu stylizację baśniową, wiele wersji curriculum vitae czy też utwór dramatyczny w wersji mini. "Wojenka" jest książką z nienachalnym morałem: pytajmy, słuchajmy, nagrywajmy opowieści naszych bliskich, póki możemy.

"Wojenka. O dzieciach, które dorosły bez ostrzeżenia"

Magdalena Grzebałkowska

Wyd. Agora, Warszawa 2021

Liczba stron: 480

Język Polish

magdalena grzebałkowska

sylwia zientek

olga hund