Leopold Zborowski. Polski marszand na Montparnassie

rotunda-leopold-zborowski-1920-forum-0167096530-2.jpg, default, Polscy artyści w Café La Rotonde w dzielnicy Montparnasse w Paryżu w 1925 roku. Stoją: Jacek Puget, Elkulen, Leopold Zborowski, Wacław Zawadowski, Wit

#sztuki wizualne

Będzie to opowieść o szczurach, pieniądzach, drzwiach, księciu i dziewczynie Bonda, a przede wszystkim o poecie, który nie miał głowy do interesów, a serce oddał sztuce.

Występują:

Leopold Zborowski – główny bohater, długo bronił się przed obsadzeniem go w tej roli (zapewne przez wrodzoną skromność). Nie dostał za nią ani złotówki.

Amedeo Modigliani – to on miał grać pierwsze skrzypce. Jednak jak na prawdziwego Włocha przystało, lubił się zabawić. Istniało więc ryzyko, że będzie fałszował.

Anna Sierzpowska – partnerka życiowa i biznesowa Zborowskiego. Wychowywana przez wujka, wyzwolona, gotowa na podbój Paryża. (Paryż nie był gotowy na nią).

Mojżesz Kisling – przyjaciel Leopolda, gwiazda paryskiej bohemy. Mówią, że jako jedyny na Montparnassie nigdy nie zaznał biedy.

Maurice Utrillo – utalentowany pejzażysta i alkoholik. Już od dzieciństwa był częstowany trunkami przez adoratorów swojej matki.

Chaim Soutine – geniusz pod płaszczykiem gbura. Podobno głównie zajmował się czekaniem na Zborowskiego, a w zasadzie na jego pieniądze.

Paulette Jourdain – domniemana kochanka Leopolda. Sojuszniczka Soutine’a.

Kazimierz Czechowski – cukiernik, anarchista, posiadacz broni palnej. Przyjaciel Leopolda.

Lunia Czechowska – żona swojego męża. Kazimierz Wierzyński napisał, że "wygląda bardzo po polsku".

James Bond, Lenin, Chaplin i inni występują tu tylko po to, aby zwiększyć klikalność artykułu.

Broda jak futro bobra

Thumbnail — Amedeo Modigliani, "Portret Leopolda Zborowskiego", fot. Wikimedia Commons i Leopold Zborowski około roku 1919, fot. Choumoff / Roger Viollet / Getty Images

Dwie walizki, koc, poduszka i marzenia – tyle zabrał ze sobą Leopold Zborowski w podróż z Krakowa do Paryża. Co do jego żydowskiego pochodzenia nie ma pewności, choć urodę rzeczywiście miał semicką. Pierre Sichel w biografii Modiglianiego napisał, że Polaka mylono z Leninem. Tadeusz Wittlin był ostrożniejszy w porównaniach: "Miał brodę jak futro bobra i dobre oczy o zmęczonym spojrzeniu". Podobno zmienił nazwisko.

Mówiono też, że był ziemianinem spod Lwowa – wówczas legenda krążąca w rodzinie Adama Zagajewskiego, jakoby Leopold był kuzynem jego babki, mogłaby okazać się prawdziwa. Natomiast partnerka Zborowskiego uparcie twierdziła, że w żyłach ukochanego płynie francuska krew – właściwie kropla, bo po babce lub prababce (z domu Rimbaud). Więcej spekulacji oraz zweryfikowanych faktów znajdziecie w książce Lili Dmochowskiej "Leopold Zborowski. Główny bohater historii o Modiglianim i artystach paryskiej cyganerii". Tymczasem wsiądźmy do pociągu pędzącego nad Sekwanę.

Na szczycie wolności i na skraju ubóstwa

Na dworzec w stolicy Francji dotarł wiosną 1913. Miał zostać rok, ale raczej nie przywiązywał wagi do dat. Lekkoduch? Skądże. Artysta! Zborowski nie był na tyle naiwny, by sądzić, że utrzyma się z pisania wierszy. Postanowił więc zostać krytykiem sztuki. Dzięki pomocy finansowej rodziców wynajął pokój z widokiem na Panteon. Luwr mógłby zwiedzać z zamkniętymi oczami. Na Sorbonie chłonął wiedzę z zakresu historii sztuki, a w ramach ćwiczeń praktycznych integrował się ze środowiskiem paryskiej cyganerii. Od teraz to malarze z Montparnasse’u stali się jego rodziną.

Dlaczego nie Montmartre? Za drogi. Początkujący artyści zmuszeni byli wybrać tańszą opcję, czyli dzielnicę zlokalizowaną na lewym brzegu Sekwany. W pierwszych dekadach XX wieku Montparnasse stał się przystanią dla twórców różnych narodowości (głównie pochodzenia żydowskiego) i odmiennych stylów. André Warnod określił ten zbiór indywidualności mianem École de Paris. Scenerią dla ich ubogiego, lecz szalonego życia były zrujnowane kamienice, czyhający za rogiem złodzieje, pijacy i prostytutki oraz – jeśli wierzyć rosyjskiemu pisarzowi Ilji Erenburgowi – spasione szczury. W dzielnicy usianej lokalami gastronomicznymi gryzonie miały zapewniony pobyt all inclusive.

Ulubioną kawiarnią polskich artystów była Café La Rotonde. To tutaj na początku sierpnia 1914 roku Zborowski poznał lubliniankę Annę Sierzpowską. Następnego dnia urodzony w Galicji poeta został uznany za wroga narodu francuskiego (pamiętajmy, że trwała wojna) i internowany w cywilnym obozie jenieckim w Argenton-sur-Creuse. Jednak los mu sprzyjał. Po kilku miesiącach Polaków i Żydów polskiego pochodzenia uwolniono, a zimą 1915 na Montparnassie Leopold znów spotkał Annę. Szlachcianka zaopiekowała się wycieńczonym mężczyzną i wkrótce zostali parą. Ich znajomość rozwijała się listownie, gdyż za namową swojego przyjaciela, malarza Kislinga, Zborowski kurował się w Saint-Tropez. Wrócił zdrowszy i z bukietem czerwonych róż.

Anna, Ańcia, Hanka

Była kobietą jego życia, choć podobno nie jedyną. Jej miejsce miałaby zająć Paulette Jourdain – pomoc domowa, następnie sekretarka Zborowskiego i modelka Modiglianiego. W 1924 roku młoda Bretonka urodziła córkę. Czy Jacqueline rzeczywiście była owocem romansu Leopolda i Paulette? Informacje o tym, że mężczyzna rozstał się z Anną okazały się fałszywe. Wszyscy mieszkali pod jednym dachem i strzegli swojej prywatności. Biografka Zborowskiego zauważa, że mężczyzna równie dobrze mógł tylko dać nazwisko nieślubnemu dziecku kobiety, którą sam traktował jak córkę.

Anna Sierzpowska przedstawiała się jako Zborowska, jednak dokumentów zawarcia małżeństwa nigdy nie odnaleziono. Bliscy nazywali ją Ańcią lub Hanką. Przekonywali, że była elegancką damą o nienagannych manierach, wykształconą patriotką. Jej uczennice wskazywały na inne cechy: piękno i surowość. Arystokratyczne wychowanie nie przeszkodziło jej w pozowaniu do malarskich aktów protegowanego swojego niby-męża. Zanim jednak Zborowski – dla przyjaciół Zbo tudzież Zboro – został marszandem, skupywał białe kruki. Zapewne tak jak inni bukiniści przeczesywał antykwariaty w poszukiwaniu rzadkich wydań książek, rycin lub bezcennych miniatur, które sprzedawał z zyskiem. Po Paryżu rozniosła się plotka, potwierdzona przez Edwarda Ligockiego, że Zborowski wzbogacił się na miniaturze męskiej Bouchera. Za okaz wart trzy tysiące zapłacił jedynie 20 franków (pożyczonych od Ligockiego). Potem zwrócił się do zaprzyjaźnionych artystów: oni oddawali mu swoje płótna, on znajdował nabywców i dzielił się zyskiem.

Miał nosa do interesów, ale głowy już nie. Obrazy wyceniał zbyt nisko, a wysokość prowizji ustalał wedle zasady: aby przeżyć. Klienci też nie ustawiali się w kolejkach. Mimo to miłośnik sztuki zaryzykował i wkrótce został marszandem z prawdziwego zdarzenia: z własną galerią, podpisanymi kontraktami i wieloma zerami na koncie. Najczęściej jednak tylko z jednym zerem. Być może nawet nie posiadał konta. Za to zaciągał kredyty lub sprzedawał ostatnie drzwi. Zresztą nie byle jakie! (O tym za chwilę).

Sukces ma wielu ojców, a Zborowski zawdzięcza go dwóm: Kazimierz Czechowski sprowadził go do Francji, a "książę Montparnasse’u" pomógł mu przetrwać. Mojżesz Kisling, bo to o nim mowa, chętnie pomagał polskim emigrantom i wprowadził przyjaciela w świat paryskiej cyganerii. Mogli znać się z Krakowa – tak twierdziła Anna – gdzie malarz studiował pod okiem Józefa Pankiewicza. Na Montparnassie zostali sąsiadami. Artysta dzierżawił przestronne lokum na piątym piętrze kamienicy przy ulicy Joseph Bara numer 3, Zborowscy zaś zajęli dwa ciemne pokoje z kuchnią piętro niżej. Leopold został marszandem Kislinga, a Anna jego modelką. W atelier malarza wisiały podobno portrety Rubinsteina, Hemingwaya oraz Chaplina.

Jak Kisling został "księciem"? Był honorowy (w imię honoru toczył pojedynki, o których rozpisywały się francuskie bulwarówki), dorobił się majątku (podobno odziedziczył spadek, ożenił się z córką oficera) i osiągnął sukces (talent mu w tym nie przeszkodził). Mimo to pozostał życzliwym człowiekiem. Pozostali artyści École de Paris też życzyliby sobie takiej kariery.

Modi & Zbo

Najbliżej celu był Amedeo Modigliani. Przystojny Włoch miał jednak dwie słabości – do używek i pięknych kobiet – oraz obsesję na punkcie łabędzich szyi. W dodatku zmarł za wcześnie. Jego znakiem rozpoznawczym były uproszczone sylwetki i pozbawione rysów twarzy postaci o wydłużonych szyjach. Nie zdążyłby zabłysnąć na Montparnassie, gdyby nie Zborowski. Jak w 1916 roku doszło do współpracy? Istnieją trzy wersje zdarzeń.

Pierwsza: Anna nawiązała kontakt z obiecującym malarzem, gdy Leopold leczył się w Saint-Tropez. Pozowała mu, zaprzyjaźnili się, po czym skłoniła partnera do otoczenia artysty opieką.

Druga: wściekły na dotychczasowego marszanda Amedeo ostentacyjnie zerwał z nim stosunki w kawiarni La Rotonde. Akurat w tym czasie przebywali tam Zborowscy, więc Modi spontanicznie zaproponował Zbo współpracę. Widocznie brak doświadczenia studenta historii sztuki nie miał znaczenia.

Trzecią, zbliżoną do poprzedniej wersję znamy z poematu Zborowskiego:

Jakiś młodzieniec podnosi się z krzesła, to mój sąsiad, robi kilka kroków i zatrzymuje się na środku bulwaru.

[…]

Przyprowadźcie mi, proszę, tego pana do domu.

Agent,

Przyjaciele.

Drzwi zamykają się jak powieki w nocy.

Oto jak pewnego lipcowego wieczoru moje życie związało się z życiem Modiglianiego

Na papierze było tak: marszand wypłaca malarzowi 15 franków dziennie, dostarcza materiałów, wynagradza modela, organizuje wystawy i zjednuje krytyków sztuki, w zamian otrzymuje wszystkie dzieła artysty powstałe w okresie trwania kontraktu. Rzeczywistość wyglądała nieco inaczej.

Przede wszystkim połączyła ich przyjaźń. Anna i Leopold urządzili Modiemu pracownię w swoim największym pokoju – pewnie dlatego jego obrazy są takie mroczne. Często sami mu pozowali, dzięki temu Zbo był najczęściej uwiecznianym na płótnie marszandem, a Anna została wziętą modelką (ach, te akty). Gdy włoski malarz malował nagą szlachciankę, rolę przyzwoitki odgrywała przyjaciółka domu Lunia Czechowska. Urodę warszawianki również możemy podziwiać na płótnach Modiego.

Pojedyncze portrety Zborowskich znajdziemy wśród prac Maurice’a Utrillo. Z uzależnionym od alkoholu paryżaninem Zbo podpisał kontrakt w 1918 roku. Podobizna jego i Anny to unikaty, gdyż malarz samouk słynął z pejzaży.

Tymczasem lista potrzeb Modiglianiego z każdym dniem rosła: farby, pędzle, zaliczki, trunki, haszysz… W czasie wojny i tuż po nikt nie chciał inwestować w sztukę. By zdobyć pieniądze, Zborowski ponoć zaczął grać w kasynie. Dzieła Modiego można było kupić za 50-100 franków. Tanio, zwłaszcza jeśli porównać je do aktualnych cen: w 2018 roku "Akt leżący" sprzedano za 157 mln dolarów, trzy lata wcześniej inny obraz (odważniejszy akt) wart był przeszło 170 mln dolarów. Skomentujmy to słowami francuskiego poety i krytyka sztuki André Salmona: "Kochany Zbo, taki fajtłapa od interesów, ale tak skwapliwie dzielący się ze swoimi malarzami, kiedy przypadkiem temu wściekłemu graczowi udało się wygrać w karty w jakiejś szulerni na Montparnassie".

Jeśli nie Paryż, to Londyn. W 1919 roku marszand zapakował obrazy: Modiego, kilku swoich podopiecznych oraz – w porozumieniu z konkurencją – innych artystów tworzących wówczas we Francji (m.in. Picassa) i pokazał je na Wyspach Brytyjskich. Opinie były podzielone: jedni docenili francuską awangardę, inni byli zniesmaczeni nagością i łabędzimi szyjami pędzla Modiglianiego. Koniec końców Zborowski trochę zarobił, a swojemu ulubieńcowi przywiózł z Londynu buty. Ten długo się nimi nie nacieszył – zmarł 24 stycznia 1920 roku.

Drewno na pokaz

Gdy tylko marszandowi zaczęło się powodzić, otworzył własną galerię przy ulicy de Seine. Na prowincji Le Blanc urządził dom pracy twórczej dla artystów. Wśród nich wyróżniał się Chaim Soutine. "Brudny, cuchnący, dziwaczny" – wspominał Chagall. Francuscy kronikarze nadali mu przydomek Quasimodo. Nic dziwnego, że w Annie budził wstręt. Zboro też za nim nie przepadał (z wzajemnością), ale uległ namowom Modiego i ekspresyjnego plastyka przygarnął pod swoje skrzydła. Ten nie odwdzięczył się żadnym portretem marszanda ani jego partnerki.

Pamiątkę po nim pozostawił za to Modigliani. Naszkicował podobiznę Soutine’a na wewnętrznych drzwiach mieszkania Zborowskiego. Nietrudno wyobrazić sobie minę gospodarza. Do końca nie wiadomo, czy ze strony Amedea była to tylko złośliwość, czy też chęć naprawienia relacji między mężczyznami. Może włoski malarz sądził, że po jego śmierci artystyczny kawał drewna będzie wart fortunę i tym sposobem podaruje przyjacielowi prezent zza grobu? Zborowski kokosów na drzwiach nie zrobił, lecz rzeczywiście je sprzedał, gdy już nie posiadał żadnych obrazów Modiego.

"To czysta poezja"

Wśród rodaków Zborowski uchodził za hojnego przyjaciela – pożyczał pieniądze, nawet gdy sam miał ich niewiele. Listę dłużników otwierał Julian Tuwim, którego niespełniony poeta uwielbiał. Francuski grafik Gabriel Fournier przekonywał, że "Zbo nigdy nie postępował jak handlarz. Był poetą i zawsze nim pozostał". Jeśli spodobał mu się jakiś obraz, mówił: "To czysta poezja".

Wiersze i recenzje wystaw zamieszczał w paryskim czasopiśmie "Polonia". Trochę skłaniał się ku romantyzmowi ("Ogród Oliwny"), doskonale wyczuł futurystyczne brzmienie miasta. Tak opisał Londyn:

Tamiza czarna

Tańczą czerwone same czerwone myśli świata

Dwoje pijaków kochanków biednych

Ręką obejmij szyję moją dziecko

Bełkot ścieków w oddali".

"Wieczorem" zaś:

"Ladies

Czerwone pończochy, sentymentalną miłość

I usta całujące bez szmeru, jak gumowe

Koła prywatnych automobili asfalt

Piersi opadające

Sprzedają się w cieniu uliczek

Tworzył po polsku i po francusku. Zbierając materiały do jego biografii, Dmochowska odnalazła cytowany już poemat "Modigliani", napisany po śmierci przyjaciela. Okazuje się, że marszand cenił "cud proporcji", a "wybuch jego palety jest pełen zapału, ogień tryska z serca". I dalej: "Modigliani zakochany w linii dobrze zna jej zasięg, / Religijny dreszcz wprowadza jego wyobraźnię w harmonijne drżenie".

Cena sławy

Zborowskiemu pewnie zadrżała ręka, gdy podpisywał z amerykańskim multimiliarderem Alfredem J. Barnesem umowę sprzedaży dzieł paryskiej cyganerii. Wbrew pozorom nie był to intratny interes, ale pozwolił marszandowi przetrwać trudny okres. Już wydawało się, że wszystko zmierza we właściwym kierunku, gdy zza oceanu przybył Wielki Kryzys. "Galerie Zborowski" splajtowała w 1931, chorowity marszand zmarł rok później. Poinformowały o tym gazety: dziennik "Le Figaro" oraz magazyn o sztuce "Beaux-Arts", w którym podkreślono, że Zbo "wyrósł na prawdziwą sławę Montparnasse’u". O pogrzebie już nie wspomniano. Rachunek za skromny pochówek wyniósł 4797 franków.

A tak, miało być o dziewczynie Bonda (jak nazwała ją Dmochowska w książce o Zborowskim). Pamiętacie Lunię, modelkę Modiglianiego? Artysta uwiecznił ją w żółtej sukni z wachlarzem w dłoni. W 2010 roku obraz ten wraz z kilkoma znakomitymi dziełami sztuki nowoczesnej został skradziony z Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris. Jego reprodukcję można zobaczyć w jednej ze scen filmu o przygodach agenta 007 – "Skyfall".

Język Polish