„Pasażerka” Wajnberga powraca do Opery Narodowej (i nie wiadomo, kiedy wróci)

pasazerka_bielinski_twon.jpg, default, „Pasażerka” Mieczysława Wajnberga w reżyserii Davida Pountneya w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w Warszawie, fot. Krzysztof Bieliński / TW-ON

#muzyka

Na kilka dni (8–12 marca) na scenę Teatru Wielkiego – Opery Narodowej powraca dzieło, którego jego twórca nigdy nie miał szansy usłyszeć. Dla Mieczysława Wajnberga Pasażerka była dziełem życia i sposobem na zmierzenie się z wojenną traumą (artysta po ucieczce z bombardowanej przez Niemców Warszawy nigdy nie dowiedział się, jak zginęli jego bliscy).

Historia pasażerki

W 1958 roku Zofia Posmysz pracowała w dziale literackim Polskiego Radia, pisała reportaże. Któregoś dnia dostała temat: lot na nowo otwartej trasie linii Warszawa–Paryż. Nigdy wcześniej nie leciała samolotem i zupełnie nie miała pomysłu, o czym mogłaby napisać – ale temat przyjęła. W Paryżu w tłumie turystów dominował język niemiecki. Nagle, w chórze obcych głosów, usłyszała donośny kobiecy głos. Momentalnie wróciło wspomnienie nadzorczyni strażniczek (SS-Oberaufseherin) w obozie Auschwitz-Birkenau. Posmysz nie miała pewności, czy to właśnie z nią minęła się w paryskim tłumie, ale wiedziała, że jej dawna oprawczyni nigdy nie stanęła przed wymiarem sprawiedliwości. To właśnie tamta chwila była inspiracją do napisania słuchowiska Pasażerka z kabiny 45 (1959).

Zofia Posmysz w latach 1942–1945 była więźniarką obozu Auschwitz. W styczniu 1945 roku przeniesiono ją do KL Ravensbrück, a następnie do podobozu w Neustadt-Glewe. Wolność odzyskała 2 maja 1945 roku – jako dwudziestodwulatka. Po wojnie podjęła pracę dziennikarską. Jako autorka zadebiutowała w „Trybunie Ludu” artykułem o procesie zbrodniarzy z załogi KL Auschwitz. Nie podpisała tego tekstu własnym nazwiskiem – użyła swojego numeru obozowego: 7566. To był jedyny raz, kiedy napisała o obozie. Aż do chwili pamiętnej paryskiej podróży.

Kadry z filmu "Pasażerka" Andrzeja Munka

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Pasażerkę z kabiny 45 usłyszał w radiu reżyser Andrzej Munk. Na jego zaproszenie Posmysz napisała najpierw tekst spektaklu dla Teatru Telewizji – niestety nagranie tej telewizyjnej inscenizacji w reżyserii Munka nie zachowało się do naszych czasów. Munk chciał przenieść również jej historię na wielki ekran i choć pisarka początkowo odmawiała, twierdząc, że nie zna się na kinie, ostatecznie stworzyła nowelę, którą Munk rozwinął w pełnoprawny scenariusz. Prace na planie przerwała nagła śmierć reżysera – we wrześniu 1961 roku, w trakcie realizacji zdjęć, Andrzej Munk zginął w wypadku samochodowym. Montażem nakręconego materiału zajął się jego bliski współpracownik, Witold Lesiewicz, a niedokończony, lecz niezwykle poruszający film miał swoją kinową premierę w 1963 roku. Rok wcześniej Zofia Posmysz opublikowała też Pasażerkę w formie powieści.

Dlaczego trzeba zobaczyć „Pasażerkę” w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej?

Książka spotkała się z zainteresowaniem międzynarodowych wydawców, została przetłumaczona na kilkanaście języków. Jednym z czytelników rosyjskiego przekładu był Dymitr Szostakowicz – bliski przyjaciel Mieczysława Wajnberga. Ten ostatni, urodzony w Warszawie kompozytor, był już twórcą cenionym w radzieckim środowisku muzycznym – chociaż w czasach stalinizmu zabroniono wykonywania jego kompozycji ze względu oskarżeń o formalizm, miał za sobą również dwumiesięczny pobyt w więzieniu na Łubiance, gdzie trafił za „żydowski nacjonalizm burżuazyjny”. Jego utwory wykonywali najwybitniejsi instrumentaliści Związku Radzieckiego, m.in. wiolonczelista Mstisław Rostropowicz i Kwartet Smyczkowy Borodina, znany z bliskiej współpracy z Szostakowiczem. Wajnberg tworzył też muzykę filmową, skomponował chociażby ścieżkę dźwiękową do nagrodzonego w Cannes dramatu wojennego Lecą żurawie Michaiła Kałatozowa czy do animowanego Kubusia Puchatka.

Szostakowicz podsunął powieść Aleksandrowi Miedwiedowi, który po napisaniu libretta przekazał je Wajnbergowi. Nie jest to dokładna adaptacja powieści Posmysz (zresztą scenariusz filmu Munka również zawierał wiele odstępstw do oryginału).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Pasażerka” Mieczysława Wajnberga w reżyserii Davida Pountneya w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w Warszawie, fot. Krzysztof Bieliński / TW-ON

Obrazek

pasazerka_bielinski_twon_1.jpg

W operowej wersji akcja rozpoczyna się na pokładzie płynącego do Brazylii transatlantyku, którym podróżują niemiecki dyplomata i jego żona Lisa. W tłumie poznaje pasażerkę, która przypomina jej jedną z więźniarek. Dopiero wtedy przyznaje się mężowi, że była strażniczką w obozie. Z pokładu statku przenosimy się do obozu – rozpoznaną byłą więźniarką okazuje się Marta. Koszmar obozu przeplata się z rzeczywistością płynącego po oceanie statku. W żeńskim baraku spotykają się kobiety z różnych części Europy – w libretcie Miedwiediewa użyte zostały języki: niemiecki, angielski, polski, jidysz, francuski, rosyjski i czeski.

Orkiestra gra na transatlantyckim balu do tańca, ale w obozach koncentracyjnych również rozbrzmiewały dźwięki muzyki klasycznej, wykonywanej przez więźniów na rozkaz swoich oprawców. Jednym z bohaterów opery jest Tadeusz, muzyk orkiestry obozowej, podobnie jak ojciec Wajnberga będący skrzypkiem.

Pasażerka Mieczysława Wajnberga była pierwszą operą w historii poruszającą temat obozów zagłady. Warszawski kompozytor ukończył swoje dzieło w 1968 roku, Szostakowicz zorganizował nawet przesłuchanie przed Związkiem Kompozytorów Radzieckich, ale żaden z teatrów nie był zainteresowany wystawieniem opery.

W wersji koncertowej zaprezentowano ją po raz pierwszy dopiero w 2006 roku w Moskwie, 10 lat po śmierci kompozytora. Pełną inscenizację przedstawił dopiero David Pountney – prapremiera odbyła się w lipcu 2010 roku na festiwalu w Bregencji, w październiku tego samego roku odbyła się polska premiera utworu w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w Warszawie. Spektakl powrócił do programu warszawskiej opery w 2016 roku, kolejne pokazy odbędą się w marcu 2026 roku.

Pasażerka na warszawskiej scenie: terminy, twórcy i obsada

Spektakle odbędą się w niedzielę (8 marca), wtorek (10 marca) i czwartek (12 marca). Bilety na przedstawienia są wciąż dostępne w sprzedaży.

Za reżyserię Pasażerki odpowiada David Pountney – twórca, który w 2010 roku na Festiwalu w Bregencji przygotował pierwszą w historii inscenizację operową dzieła Wajnberga. Trzy lata później wystawił tam Kupca weneckiego Andrzeja Czajkowskiego, kolejną polską operę, której premiera odbyła się wiele lat po śmierci kompozytora. Pountney chętnie sięgał również po utwory Krzysztofa Pendereckiego, Stanisława Moniuszki i Karola Szymanowskiego.

Brytyjczyk, urodzony w Oksfordzie i współpracujący z takimi potęgami jak English National Opera w Londynie czy wiedeńska i bawarska Staatsoper, w obliczu brexitu wystąpił o przyznanie polskiego obywatelstwa, które otrzymał w 2019 roku. Jak sam podkreślał: „To arcydzieła kultury polskiej zbliżyły mnie do obywatelstwa, które właśnie otrzymuję, ale pragnę jasno podkreślić moją wiarę i przynależność do wspólnotowych ideałów Europy”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Pasażerka” Mieczysława Wajnberga w reżyserii Davida Pountneya w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w Warszawie, fot. Krzysztof Bieliński / TW-ON

Obrazek

pasazerka_bielinski_twon2.jpg

W Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w głównych rolach wystąpią Nadja Stefanoff (Marta) oraz Agnieszka Rehlis (Lisa). Stefanoff jest niemiecką sopranistką, która regularnie gości na najważniejszych europejskich scenach, m.in. w Staatstheater Mainz, Oper Frankfurt czy Oper Graz. To właśnie w Grazu zadebiutowała w Pasażerce (reż. Nadji Loschky), co przyniosło jej nominację do prestiżowej nagrody Österreichischer Musiktheaterpreis. Sama inscenizacja doczekała się wydań na CD (2021) i DVD (2022) nakładem wytwórni Naxos. Z kolei mezzosopranistka Agnieszka Rehlis jest związana z dziełem Wajnberga od samej prapremiery na Bregenzer Festspiele. Jej głos, podziwiany choćby w La Scali czy Sydney Opera House, był również niezwykle ceniony przez Krzysztofa Pendereckiego – artystka przez blisko dwie dekady uczestniczyła w prawykonaniach wielu utworów mistrza.

Na scenie zobaczymy również m.in. Tomasza Raka (Tadeusz), Rafała Bartmińskiego (Walter), Adrianę Ferfecką (Katia) i Zuzannę Nalewajek (Krystyna). Chór i Orkiestrę Teatru Wielkiego – Opery Narodowej poprowadzi Michał Klauza, który od 2025 roku pełni funkcję dyrektora artystycznego Filharmonii Krakowskiej im. Karola Szymanowskiego, a w latach 2015–2025 szefował Orkiestrze Polskiego Radia. W latach 2016–2022 był też gościnnym dyrygentem moskiewskiego Teatru Bolszoj, gdzie przygotowywał m.in. premierę Idioty Mieczysława Wajnberga. Po wybuchu pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę w 2022 roku całkowicie zawiesił swoją działalność w tym kraju – jak deklaruje: „aż do momentu, kiedy nastanie pokój i kiedy winni tej agresji zostaną pociągnięci do odpowiedzialności”.

„Uniwersum Wajnberga”

Kamienica przy ulicy Żelaznej 66 (róg Krochmalnej) w Warszawie, w której w 1919 roku na świat przyszedł Mieczysław Wajnberg, to jeden z nielicznych ostańców – budynków, które przetrwały piekło powstania w getcie. To właśnie w stolicy kompozytor spędził pierwsze 20 lat swojego życia. Jego ojciec, Szmul, komponował dla żydowskich teatrów i rewii. Twórca operowej Pasażerki studiował w klasie fortepianu Konserwatorium Warszawskiego. Na utrzymanie rodziny zarabiał, grając w popularnych stołecznych kawiarniach, takich jak Adria czy Oaza.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Teatr Scala przy ulicy Dzielnej 1 w Warszawie. Zespół teatralny, 1932, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Obrazek

teatr_scala-arch-nac.jpg

Na początku września 1939 roku, podążając za radiowymi apelami, Mieczysław wraz ze swoją rodziną, ruszył na wschód. Podczas wyczerpującego marszu, w tłumie uchodźców, został rozdzielony z bliskimi. Jak miało się później okazać, jego rodzice i młodsza siostra Estera zginęli w czasie Zagłady (najprawdopodobniej w obozie w Trawnikach).

24 lutego 1996 roku, dwa dni przed swoją śmiercią, żalił się Aleksandrowi Miedwiediewowi z powodu tego niespełnionego marzenia. Pierwsze wykonanie utworu odbyło się dopiero dekadę po jego śmierci.

W 30. rocznicę śmierci kompozytora, 26 lutego 2026 roku opublikowano „Uniwersum Wajnberga” – interaktywną mapę przedstawiającą ciekawą, choć niełatwą, biografię urodzonego w Warszawie twórcy, pozwalającą nie tylko na wędrówkę śladami kompozytora (przez Mińsk i Taszkient do Moskwy), ale również w miejsca związane z dalszym życiem jego muzyki. To chociażby Bregencja, gdzie odbyła się prapremiera Pasażerki, czy Salzburg, gdzie w 2024 roku pokazano Idiotę w reżyserii Krzysztofa Warlikowskiego. Mapa uwzględnia też ośrodki badawcze i artystyczne – jak Ryga, siedziba orkiestry Kremerata Baltica prowadzonej przez Gidona Kremera (jednego z najwybitniejszych interpretatorów Wajnberga), czy szwedzki Göteborg. To właśnie z tym miastem związani byli pionierzy zachodnich badań nad twórczością kompozytora: sędzia Tommy Persson, który w latach 80. nawiązał korespondencję z artystą i z sukcesem skatalogował jego gigantyczny dorobek, oraz radiowiec Per Skåns, inicjator pierwszej zagranicznej monografii Wajnberga.

Autorką koncepcji „Uniwersum…” jest Maria Sławek, która razem z Aleksandrą Demowską-Madejską odpowiadała za wybór i opracowanie miejsc uwzględnionych na mapie. Autorką tekstów jest Magdalena Piotrowska-Grot, literaturoznawczyni zajmująca się polską poezją współczesną i literaturą żydowską.

Renesans muzyki Wajnberga. Dlaczego odkrywamy go na nowo?

Pasażerka w reżyserii Davida Pountneya to koprodukcja Bregenzer Festspiele, Teatru Wielkiego – Opery Narodowej w Warszawie, English National Opera i Teatro Real w Madrycie. Inscenizacja Polaka brytyjskiego pochodzenia dotarła również do wielu teatrów, chociażby w Nowym Jorku, Chicago i Houston w Teksasie, Detroit i Miami. Po sukcesie opery sięgali po nią również inni reżyserowie i reżyserki.

Mieczysław Wajnberg nie był jednak kompozytorem jednego utworu. W swoim dorobku miał ponad 150 utworów opusowanych, w tym 21 symfonii, 17 kwartetów smyczkowych i siedem oper. W roku, w którym po raz pierwszy pokazano Pasażerkę, ukazała się również monografia napisana przez brytyjskiego muzykologa David Fanning – Mieczysław Weinberg. In Search of Freedom. Utwory Wajnberga coraz częściej rozbrzmiewały w salach koncertowych, ukazywało się coraz więcej płyt poświęconych jego twórczości.

Jednym z najważniejszych interpretatorów muzyki Wajnberga jest skrzypek Gidon Kremer, łotewski skrzypek urodzony w 1947 roku, uczeń Dawida Ojstracha. Utwory polskiego poznał jeszcze w czasach studiów – jego nauczyciel zresztą był jednym z muzyków prawykonujących utwory autora Pasażerki – ale powrócił do nich dopiero w drugim dziesięcioleciu XXI wieku. Wraz z założoną przez siebie orkiestrą Kremerata Baltica, nagrał dwie płyty poświęcone twórczości Wajnberga dla ECM, jednego z najbardziej cenionych autorskich wydawnictw świata, sięgającego zarówno po muzykę współczesną, jak i jazz oraz kompozycje dawniejsze (innym ważnym Polakiem w katalogu ECM był Tomasz Stańko).

Od 2017 roku w przestrzeni miejskiej Warszawy odbywa się letni festiwal Warszemuzik skupiony na muzyce twórców polsko-żydowskich – koncerty odbywają się w podwórkach pamiętających czasy II wojny światowej, ale i przy pomniku Umschlagplatz, miejscu upamiętniającym plac, na którym znajdowała się rampa kolejowa transportująca mieszkańców getta do obozu zagłady w Treblince. W 2021 roku kompozytor został patronem ulicy na warszawskiej Woli – Komisja do spraw Nazewnictwa Miejskiego Rady m.st. Warszawy nazwała tak nowy fragment ul. Krochmalnej. Inicjatorem tego przedsięwzięcia są osoby skupione wokół Instytutu Mieczysława Wajnberga – fundacji upamiętniającej twórczość kompozytorów polsko-żydowskich. W rocznicę jego urodzin w kamienicy przy Żelaznej 66 organizują „Domówkę u Mietka Wajnberga”.

Język Polish