Przegląd mody tenisowej

Od gorsetu do białej sukienki – przegląd mody tenisowej

turniej_tenisowy_na_kortach_wimbledonu_1937.jpg, default, Stoją od lewej: Donald Budge, A. M. Yorke, Simone Passemard Mathieu, Jadwiga Jędrzejowska, Anita Lizana, Alice Marble, Gottfried von Cramm. Turniej te, Od gorsetu do białej sukienki– przegląd mody tenisowej

#design

#dziedzictwo

Tennis core należał do najgorętszych trendów lata 2024, jednak moda z kortów była widoczna na ulicach już pod koniec XIX wieku. Gdyby nie emancypacja, kilkoro projektantów i odważnych zawodniczek, Iga Świątek musiałaby dziś grać w gorsecie i spódnicy do ziemi.

Choć na ścianach egipskich świątyń odkryto malowidła przedstawiające czynność odbijania piłki dłonią, jeu de paume ("grę dłonią") upodobali sobie francuscy mnisi, a kilka kortów wybudował na swoim dworze król Henryk VIII, to początek historii współczesnego tenisa datuje się na rok 1873 lub 1874. Wtedy to oficer brytyjskiej armii, Walter Clopton Wingfield, opatentował grę zwaną sphairistike (gr. "sztuka gry w piłkę"). Pierwszy turniej tenisowy – dla mężczyzn – rozegrano w londyńskiej dzielnicy Wimbledon już w 1877 roku. Kobiety oficjalnie wpuszczono na angielski kort siedem lat później (pierwszego w historii singla wygrała Maud Watson w 1884 roku). Panie nie miały lekko i nie chodzi tu jedynie o równouprawnienie płci, lecz przede wszystkim o strój do gry. Zarówno na ulicach, jak i w sporcie obowiązywały te same zasady: gorset i suknia do ziemi. W dodatku ubranie musiało być koniecznie białe, ponieważ odbija światło słoneczne, a na materiale nie widać śladów potu. Biel do dziś króluje na Wimbledonie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja z czasopisma "Nové pařížské mody. List paní a dívek českých", 1895-1916, fot. Digitální knihovna Kramerius

Obrazek

tenis_kobiety.jpg

To właśnie z angielskich kortów na ziemie polskie przywędrowała moda na lawn tennis, czyli tenis na trawie. Pod koniec XIX stulecia w gazetach można było znaleźć artykuły zachęcające społeczeństwo do aktywnego spędzania czasu wolnego na świeżym powietrzu. Czasopismo "Nowe Mody" ogłosiło koniec ery kobiet "trawiących swe życie w półmrokach buduarów". Redaktorzy przekonywali, że gimnastyka, pływanie, wiosłowanie, jazda konna, powożenie, bicykl oraz lawn tennis nadają "kobiecie XIX stulecia gibkość i gracyę". Biały sport zalecano szczególnie paniom, gdyż nie wymagał sił fizycznych, ale zręczności przy użyciu rakietki oraz odgadywania ruchów przeciwnika.

Flanela lub wełna i czapka żokiejska

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja z czasopisma "Tygodnik Mód i Powieści" z dodatkiem ilustrowanym ubrań i robót kobiecych. 1887, nr 31 (30 lipca), fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

tygodnik_mod_i_powiesci_polona.jpg

Jeszcze w czerwcu 1887 roku "Kurier Codzienny" pisał o "nie znanej u nas zupełnie grze towarzyskiej «lawn tennis»" jako o zajmującej i pod względem higienicznym pożytecznej rozrywce dla młodego pokolenia. A już pod koniec lipca "Tygodnik Mód i Powieści" zamieścił wykroje dla pań w każdym wieku grających amatorsko w tenisa. Na ilustracji pierwsza z kobiet prezentuje dość zachowawcze ubranie z kołnierzem marynarskim: spódnicę z perkalu ułożoną w kontrafałdy, bluzkę z baskinką, dopełnioną z przodu marszczonym plastronem oraz przemarszczonym garnirunkiem dochodzącym od wykroju szyi do tasiemki ściągającej bluzkę w pasie, do tego podwójnie przyfilcowany kapelusz oraz buciki pikowe sznurowane. Jednak uwagę przyciąga wytworna dama z rakietą w dłoni – motyw ten został powtórzony na sukni z krótką draperią:

Do ułożonej w podwójne kontrafałdy spódnicy z flanelki szafirowej w deseń białych rakiet, krótka draperya jest z flanelki gładkiej szafirowej, a stanik z białej, haftowanej w szafirowe rakiety. Baskina plecków ma rozporek 13 cent. długi, a przody w fałdę na wierzch wywinięte, dopełnia plastron 13 c. szeroki. Marynarski kołnierz oszyty plisą szafirową. Przedni bryt draperyi podany w połowie na fig. 80 a, fałduje się w górze i wszywa w pasek, z boków podpina do 38 cent. długości, a przy liczbie 43 jeszcze raz podpina w fałdy. Tylny bryt "b" składa się w pukiel przy rozporku, a brzeg górny w części sfałdowany w części zmarszczony wszywa się w pasek. Czapka i buciki z białej flaneli.

Kobieta w takim stroju musiała robić piorunujące wrażenie, chociaż niekoniecznie stylem gry. O wiele swobodniej mogła poruszać się na korcie młoda tenisistka, dla której przewidziano sukienkę z bluzkowym stanikiem (delikatnie plisowana spódniczka połączona z karczkiem za pomocą 5-centymetrowego paska z tyłu upiętego w kokardę) czy nawet wełnianą spódniczkę z dżersejowym, kamizelkowym stanikiem bez rękawów oraz skórzane trzewiki.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rodzina Mycielskich i Cela Sikorska (?) w Berlinie podczas gry w tenisa, 1914, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

rodzina_mycielskich_polona.jpg

Nowa dyscyplina sportowa szybko zdobyła popularność, więc konieczne było wydanie poradników do gry. W Warszawie, w 1896 roku, nakładem redakcji "Cyklisty", ukazała się książka "Lawn tennis i jego zasady, spolszczone według podręczników angielskich i niemieckich". Publikacja zawierała także cenne wskazówki odnośnie ubioru:

Najodpowiedniejszym kostjumem dla pań jest garnitur, złożony z jasnej bluzki, lub koszulki, krojem męzkim z kołnierzykiem i krawatem, paska skórzanego, przylegającej obszernej sukni i lekkiego nakrycia głowy. Trzewiki skórzane, lub z innego materjału, na gumowych zwykle podeszwach, powinny być bez obcasów.

Podobne zalecenia były wciąż aktualne na początku XX wieku, choć w podręczniku z 1902 roku jeszcze bardziej zwracano uwagę na wygodę i bezpieczeństwo zawodniczek:

Najpraktyczniejszy i hygieniczny ubiór dla grających stanowi flanela lub wełna. Kolor materyału powinien być jasny, biały lub kolorowy, co przyjemne czyni wrażenie na grających i na widzach.

Ponieważ korpus cały powinien mieć swobodę ruchów, przeto panie najlepiej uczynią, gdy wkładać będą na siebie spódnice skromne, proste, lekko fałdowane, bluzki z paskiem i małe kapelusze słomiane, lub też czapeczki żokiejskie. [...] Jako obuwie używane są buty (trzewiki) z gumowemi i białemi skórzanemi podeszwami, zastępującemi odporność gumy. Jest to nowość, nader praktyczna, chroniąca przed poślizgnięciami, ułatwiająca podskoki i nie psująca toru, co się zdarza zazwyczaj przy bucikach z wysokiemi obcasami.

Modelka w sportowej sukience z crepe-de-chine z paskiem i aplikacjami oraz rakietą tenisową, 1931, fot. Adam Jankowski/Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Tenis jako stały element życia towarzyskiego pojawiał się także w literaturze pięknej. Bohaterka powieści Julii Terpiłowskiej "Przystań", drukowanej na łamach "Bluszczu", organizowała dla goszczącej u niej hrabiny z córkami "garden-party z lawn-tennisem". Gra ta uchodziła nie tylko za elegancką, lecz także drogą rozrywkę dla arystokracji. Wbrew tej powszechnej opinii "Tygodnik Mód i Powieści" w 1904 roku zamieścił artykuł pod wiele mówiącym tytułem "Lawn-tennis na wsi". Przekonywano w nim, że tenis poprawia oddychanie, przyspiesza przemianę materii, pobudza apetyt, wzmacnia mięśnie, wyrabia zręczność i wpływa na szybkość podejmowania decyzji. Co najważniejsze, obiecywano stosunkowo niewielkie koszty tego wielosezonowego sportu. Siatka to wydatek 5-7 rubli wraz z kołkami. Za piłkę obciągniętą białym lub czerwonym suknem trzeba było zapłacić 30 kopiejek. Zalecano kupić od razu tuzin za 4 ruble, co starczyłoby na dwa lub trzy sezony. Najdroższe były rakiety: z reguły kosztowały 10 rubli, ale już sześcio- czy nawet pięciorublowe zapewniały odpowiedni komfort gry.

Nie inaczej było z kostiumem. Lekka spódniczka sięgała kostek, a pod bluzką próżno było wypatrywać niewygodnego gorsetu. Niemałe poruszenie wywołała rok później Mat Sutton Bundy na zawodowych kortach Anglii. Sensacją nie była wcale jej wygrana w Wimbledonie, lecz to, że wystąpiła w stroju z podwiniętymi rękawami odsłaniającymi nadgarstki. Jednak prawdziwa rewolucja w modzie tenisowej miała dopiero nadejść – znad Sekwany.

Boska!

Francja, która zwycięsko wyszła z I wojny światowej, królowała także na kortach i na wybiegach. W zapomnienie odeszły gorsety nazywane "nowożytnym pancerzem przypominającym średniowieczne tortury". Zgorszenie w środowiskach konserwatywnych wywoływał widok damskiej łydki. Jednak postępującej emancypacji nie dało się zatrzymać.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Suzanne Lenglen, 1933, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

suzanne_lenglen_narodowe_archiwum_cyfrowe_nac.jpg

Kobiety, uwolnione od przedwojennych długich spódnic i bluzek ze stójkowym kołnierzem, nosiły w latach dwudziestych lansowane przez francuskiego projektanta Jeana Patou luźne bluzki kasaki z plisowanymi lub poszerzonymi kontrafałdami spódniczkami za kolana (taki strój zaprojektował Patou dla słynnej tenisistki francuskiej, Susanne Lenglen), a w końcu lat trzydziestych nawet szorty – zawsze w białym kolorze. Zezwalano też paniom na grę w sportowych, białych sukienkach

– czytamy w książce Anny Sieradzkiej "Moda w przedwojennej Polsce". Lenglen była ikoną, francuska prasa okrzyknęła ją "La Divine" ("boska"). Jako jedna z pierwszych sportowczyń zyskała międzynarodową sławę przypieczętowaną nie tylko świetnymi wynikami, lecz także ekstrawaganckim zachowaniem i wyglądem. Między setami podobno popijała brandy dla ukojenia nerwów. Podczas rywalizacji nie kryła łez ani ramion. Będąc muzą prekursora damskich strojów sportowych łączących prostotę z elegancją, wylansowała niekrępującą ruchów spódnicę oraz szeroką opaskę na włosy, którą zaczęto nosić również poza kortem.

Patou nie był jedynym francuskim kreatorem mody rewolucjonizującym kobiecy sport. Jeszcze w trakcie wojny Coco Chanel namawiała do noszenia sportowych fasonów do pracy i na co dzień. Często zasiadała na trybunach podczas meczów tenisowych. Ponadczasowym hitem okazał się kostium, który zaprojektowała do sztuki teatralnej. W 1924 roku na deskach Théâtre des Champs-Élysées w Paryżu aktorki wystąpiły w białych, sięgających kolan sukienkach i opaskach na czoło.

Zagraniczne trendy wkrótce zawitały nad Wisłę. Dom Mody Herse, specjalizujący się w sukniach, okryciach wierzchnich i kapeluszach szytych na miarę, nie pozostawał w tyle. Magdalena Idem w książce "Manekin w peniuarze" relacjonuje:

Herse zwężał, kiedy trzeba było zwężać, i skracał, kiedy trzeba było skracać. A gdy przyszła na dobre moda sportowa, jako pierwszy odprawiał z kwitkiem te klientki, które chciały, by specjalnie dla nich szyto długie spódnice do tenisa na trawie. Sprzedawał wtedy tylko "jupe-culottes", spódnico-spodnie do kolan.

Kopciuszek

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tenisistka Jadwiga Jędrzejowska na kortach Legii w Warszawie, 1935, Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC. Tenisistka Jadwiga Jędrzejowska zakwalifikowana do wyjazdu na Międzynarodowy Turniej Tenisa Ziemnego w Rumunii 1927, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

jadwiga_jedrzejowska_nac.jpg

Odzyskanie przez Polskę niepodległości okazało się wyzwaniem również w dziedzinie sportu. Trzeba było ujednolicić różniące się pod zaborami przepisy wielu dyscyplin, stworzyć od zera związki i organizacje. Udział polskiej reprezentacji w zbliżających się w 1920 roku VII igrzyskach olimpijskich miał być symbolem odrodzonej Rzeczpospolitej. Powołano Polski Komitet Olimpijski (od 1919 do 1924 roku nosił nazwę Polskiego Komitetu Igrzysk Olimpijskich) oraz utworzono osiem wydziałów odpowiedzialnych za przygotowanie zawodników do startu: gimnastyczny, hippiczny, kolarski, lekkoatletyczny, piłki nożnej, strzelecki, tenisowy i wioślarski.

Jako dyscyplina olimpijska tenis ziemny zadebiutował już na pierwszych nowożytnych rozgrywkach w Atenach w 1896 roku (kobiety dopuszczono do gry w 1900 roku). Wówczas Polski nie było na mapie. Gdy po odzyskaniu niepodległości otrzymała zaproszenie do udziału w zawodach w Antwerpii, reprezentację ostatecznie wycofano ze względu na wkroczenie Armii Czerwonej i wojnę polsko-bolszewicką. W 1924 roku na igrzyskach w Paryżu wystartowało 66 polskich sportowców, jednak wśród nich nie było żadnego tenisisty ani tenisistki. Cztery lata później dyscyplina ta zniknęła z programu na kilkanaście turniejów (powróciła oficjalnie dopiero w Seulu w 1988 roku). Szkoda, bo pierwszy olimpijski medal na korcie dla Polski miała szansę wywalczyć Jadwiga Jędrzejowska.

Dża-dża – jak nazywali ją zagraniczni dziennikarze i kibice, używając inicjałów – urodziła się na korcie tenisowym. Tak zresztą zatytułowała spisane po latach wspomnienia, podkreślając bliskość rodzinnego domu w Krakowie i boisk tenisowych Akademickiego Związku Sportowego. Od dziecka podpatrywała doświadczonych zawodników. Lubiła się uczyć, ale za przynależność do klubu sportowego wyrzucono ją ze szkoły. Dopiero po wstawiennictwie Polskiego Związku Tenisowego u władz oświatowych uczyniono dla niej wyjątek. Na zawody jeździła więc z książkami i rakietą – tę pierwszą wystrugał dla niej ojciec. W 1927 roku wzięła udział w mistrzostwach Polski. W grze pojedynczej piętnastolatka szybko uległa starszym zawodniczkom, podobnie w mikście. Za to w grze podwójnej kobiet Jędrzejowska i Godlewska pokonały w finale siostry Richterówny. Mało brakowało i na turniej w ogóle by nie pojechała, a wszystko przez brak odpowiedniego stroju.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tenisistka Wanda Dubieńska (z prawej) gratuluje zwycięstwa w grze Jadwidze Jędrzejowskiej. Tenisowe mistrzostwa Polski w Krakowie, 1932, fotografia dla "Raz Dwa Trzy", nr 40/77 z 1932, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

tenisowe_mistrzostwa_polski_w_krakowie_nac.jpg

Dowiedziałam się, że warunkiem udziału w mistrzostwach jest biała bluzeczka i śnieżna spódniczka z falbankami oraz długie, białe pończochy, bowiem wyjście na kort bez pończoch uważane było wówczas za wielkie wykroczenie przeciw dobrym obyczajom towarzyskim…
Co teraz pocznę? Nie miałam białej sukienki, a kupno tenisowego kostiumu było oczywiście niedoścignionym marzeniem

– zapisała w autobiografii. Marzenie spełnił klub, kupując obiecującej tenisistce kostium. Jędrzejowska ćwiczyła tylko z mężczyznami, bo damy kortu nie chciały grać z dziewczyną do niedawna podającą piłki. Nie miała trenera, więc w wolnym czasie studiowała książkę o tenisie René Lacoste’a (to on pierwszy zagrał w koszulce polo). W 1929 roku sięgnęła po mistrzostwo kraju. Na zawodach kilkakrotnie mierzyła się ze znakomitą Wandą Dubieńską, doskonale radzącą sobie także w szermierce (w tej dyscyplinie reprezentowała Polskę na olimpiadzie w Paryżu) i biegach narciarskich. W turnieju w Wiedniu zagrała część meczu w samych skarpetkach, bo jej pantofle ślizgały się na mokrej od deszczu nawierzchni. Przyjaźniła się z Charliem Chaplinem. Na swoim koncie ma między innymi finały Wimbledonu (sukces ten powtórzyła Agnieszka Radwańska w 2012 roku) i mistrzostw USA (Iga Świątek zwyciężyła w 2022 roku) – oba w 1937 roku. Dwa lata później wywalczyła drugie miejsce na kortach Rolanda Garrosa w grze pojedynczej (gdzie Świątek triumfowała już czterokrotnie) oraz pierwsze w deblu. Gdy Jędrzejowska była u szczytu kariery, wybuchła II wojna światowa. Po jej zakończeniu tenisistka zamieszkała w Bydgoszczy. Tak wspominała tamten czas:

Byliśmy naprawdę szczęśliwi, gdy pierwszy kort był wreszcie gotów. Lecz wtedy wyłoniła się nowa trudność: musiałam "skombinować" jakiś kostium sportowy. Kilka wieczorów poświęciłam na uszycie szortów tenisowych, zesztukowanych z różnych małych gałganków. I znów stanął mi przed oczami moment, kiedy za dziecinnych lat klub ofiarował mi białą sukienkę, abym mogła po raz pierwszy startować w mistrzostwach Polski. Byłam wówczas dzieckiem, nie zdawałam sobie sprawy, że sukienka, która wtedy sprawiła mi tyle radości, była tylko darowizną z łaski dla biednej dziewczyny, której start był potrzebny dla zaspokojenia ambicji klubowych kierowników.
O ileż cenniejszy jest ten mój dzisiejszy kostium sportowy, zrobiony własnymi rękami z łachów!

Dża-dża wygrywała nadal w kraju i za granicą, choć już nie odnosiła takich spektakularnych sukcesów, jak wcześniej. Co jakiś czas odzywała się także dawna kontuzja nogi. Zawodniczka spełniała się za to jako trenerka w Katowicach, a w 1968 roku zakończyła karierę.

Koronki i kwiatki

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Agnieszka Radwańska na korcie w Rzymie podczas meczu z Argentynką Paulą Ormaechea, 2014, fot. Julian Finney/Getty Images

Obrazek

radwanska_gettyimages-490781435.jpg

Fotografie Jędrzejowskiej pozwalają prześledzić tenisową modę: od grubych pończoch do krótkich skarpet, od sukienki do szortów, coraz krótsze rękawki i spódnice, opaska na czoło lub fantazyjna fryzura. W przerwach między setami i poza kortem często wkładała lekki sweterek. Zwracała na to uwagę Jadwiga Suchodolska w poradniku "Sztuka ubierania się" wydanym w 1937 roku:

Ponieważ przy tenisie łatwo można się zgrzać, należy mieć zawsze w pogotowiu wełniany sweter, kamizelkę lub żakiecik, np. czerwony, szafirowy itp., aby go po grze narzucić. Panie, którym się włosy łatwo rozwiewają, mogą je przewiązać wstążką, dobraną kolorem do żakiecika.

Nie zobaczymy zdjęć Dża-Dży w tak krótkiej spódniczce, jaką Amerykanka Gussie Moran miała na sobie podczas turnieju na kortach Wimbledonu w 1949 roku. Projekt Teda Tinlinga, byłego tenisisty i sędziego, wywołał kontrowersje, gdyż w trakcie gry można było zobaczyć koronkową bieliznę zawodniczki. Od tego czasu w modzie tenisowej zapanowała większa swoboda, jednak wciąż biały sport uważany jest za najbardziej elegancką dyscyplinę.

W momencie przejścia Jędrzejowskiej na zawodową emeryturę w tenisie tak naprawdę zaczęła się era pełnego zawodowstwa. W Polsce Ludowej sport zawodowy formalnie nie istniał. W latach 80. na rodzimych kortach królowała wrocławianka Iwona Kuczyńska. Gdy wprowadzano stan wojenny, przebywała za granicą i zdecydowała się zamieszkać w Stanach Zjednoczonych. Została pierwszą Polką w czołowej setce rankingu WTA (Women’s Tennis Association). Warto wspomnieć, że przed wojną podobną listę tworzył angielski dziennikarz Wallis Myers, który kilka lat z rzędu widział Dża-Dżę w pierwszej piątce.

Do najlepszej pięćdziesiątki tenisistek trafiła łodzianka Katarzyna Nowak, która jako pierwsza reprezentowała Polskę na igrzyskach olimpijskich w Barcelonie w 1992 roku. Nadzieje pokładano także w Aleksandrze Olszy z Katowic i jej deblowej partnerce Magdalenie Grzybowskiej z Poznania, lecz karierę triumfatorek juniorskich turniejów wielkoszlemowych przekreśliły kontuzje.

W XXI wiek pewnie wkroczyła warszawianka Marta Domachowska – jej najwyższe miejsce w rankingu to 37. lokata. Jednak to krakowianka Agnieszka Radwańska osiągała największe sukcesy, wygrywając 20 turniejów WTA w grze pojedynczej i dwa w podwójnej. Drugiej rakiecie świata na drodze stawały Maria Szarapowa czy Serena Williams. Świat mody z pewnością zapamięta Rosjankę podczas występu w czarnej sukience zdobionej kryształkami Swarovskiego, z kolei barwne stroje Amerykanki ustępują tylko jej czarnemu, obcisłemu kombinezonowi kobiety-kota. Radwańska zachwycała fanów dziewczęcymi stylizacjami, między innymi sukienką w motyle czy w kwiaty.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Iga Świątek i Zendaya, BNP Paribas Open, 2024, fot. Clive Brunskill/Getty Images

Obrazek

zendaya_swiatek_gettyimages-2092186342.jpg

Liderka światowego rankingu Iga Świątek imponuje grą i stonowanymi, klasycznymi strojami na korcie. Królowa paryskich kortów stawia przede wszystkim na komfort. Jej zespół trenerski ujawnia, że raszynianka jest zaangażowana na każdym etapie powstawania nowych projektów. W serwisie sport.pl czytamy:

To, co jest tu kluczowe, a nie jest powszechną wiedzą – to, że ma ona bardzo szczegółowe, własne preferencje dotyczące wycięcia i kroju topów, spódnic, co pozwala jej czuć się w stu procentach wygodnie na korcie [...]. Krój jej strojów meczowych w pełni odwzorowuje jej oczekiwania, to jak czuje się w trakcie testowania ich i to, jakie ma potrzeby na korcie. Rozgrywanie zwłaszcza długich i intensywnych meczów wymaga wygody, ubrania muszą być jak "druga skóra" [...].

Nieprzemijającą modę na tenis możemy obserwować także na ulicach. Zendaya, która w filmie "Challengers" z 2024 roku wciela się w rolę byłej tenisistki, pojawia się na branżowych imprezach w stylizacjach rodem z kortów. Chociaż mało prawdopodobne, by obecnie najpopularniejsza amerykańska aktorka młodego pokolenia i najlepsza polska tenisistka rozegrały kiedyś mecz, to chętnie pozowały razem do zdjęć w podobnych, tenisowych stylizacjach.

Źródła: Idem Magdalena,"Manekin w peniuarze. Moda w II RP", Wołowiec 2022; Jackowska Magda, "Krótka historia mody na korcie", https://tenismagazyn.pl/krotka-historia-mody-na-korcie/, [dostęp: 15.07.2024]; Jędrzejowska Jadwiga, "Urodziłam się na korcie", Warszawa 1955; Kienzler Iwona, "Dwudziestolecie międzywojenne. Moda", t. 27, Warszawa 2014; Łozińska Maja, Łoziński Jan, "Design i moda w przedwojennej Polsce", Lesko 2022; "Modowy wyścig zbrojeń", https://portaltenisowy.info/modowy-wyscig-zbrojen-cz-2/, [dostęp: 15.07.2024]; Sadaj Witold, "Historia tenisa", https://naukatenisa.org/product/historia-tenisa/, [dostęp: 15.07.2024]; Sieradzka Anna, "Moda w przedwojennej Polsce", Warszawa 2013; Szujecki Krzysztof, "Dwudziestolecie międzywojenne. Sport", t. 13, Warszawa 2013; Trela Michał, "Od Jadwigi aż do Igi. Najlepsze polskie tenisistki – poczet bohaterek", https://pl.canalplus.com/blog/artykuly/sport/od-jadwigi-az-do-igi-najlepsze-polskie-tenisistki-poczet-bohaterek, [dostęp: 15.07.2024]; czasemancypantek.pl, historiapolskiegotenisa.pl, sport.pl

Język Polish