Nihil i Dominik Gac: "Zaświat jest tematem otwartym" [WYWIAD]

sluchowisko-26.fot_.daria_bokowy.jpg, default, Premiera słuchowiska "Dziady", fot. Daria Bokowy

W swoim najnowszym słuchowisku "Dziady" Michał "Nihil" Kuźniak i Dominik Gac sięgnęli po zarejestrowane na przełomie lat 70. i 80. XX wieku nagrania pochodzące z archiwum legendarnego Ośrodka Praktyk Teatralnych "Gardzienice", a w projekcie "Pani. Diaporama" – po fotografie Zofii Rydet. O pracy z tradycyjną muzyką, rytuałach i kontakcie z duchami opowiadają w rozmowie z Janem Błaszczakiem.

Oba wasze wspólne dzieła: "Dziady" i "Pani. Diaporama" rozgrywają się w scenerii wiejskiej. Na początek chciałbym więc zapytać o wasze relacje z wsią. Czy się na niej wychowywaliście, spędzaliście tam wakacje, a może była to dla was zupełna terra incognita?

Dominik Gac: Wychowałem się na wsi, w Zalesiu – w pół drogi pomiędzy Warszawą a Lublinem. Dla mnie to jest więc pierwszy świat, który przez wiele lat był raczej źródłem kompleksów niż dumy czy fascynacji. Dopiero na studiach, w mieście, zacząłem na wieś patrzeć inaczej. Przede wszystkim za sprawą muzyki – takiej najprostszej, folkowej. Ważne było spotkanie z twórczością Kapeli ze Wsi Warszawa. Zrozumiałem wtedy, że tym, co wydawało mi się obciachowe, można się fascynować. I jak to już sobie uświadomiłem, to zacząłem widzieć swoją wieś inaczej: interesować się nią, słuchać języka, którym mówili mój tata, babcia i sąsiedzi, doceniać krajobraz i to, co w nim zakodowane. Potem, kiedy już muzykowałem z kolegami, zacząłem to artystycznie tematyzować. Mieliśmy zespół Koniec Pola, który wyrastał z opowieści o konkretnym miejscu w Zalesiu – o łące pod lasem, na osuszonych bagnach. Zagraliśmy tam koncert, który zresztą nagrywał Nihil. Teraz postrzegam tamte działania jako dość naiwne, ale pomogły mi one tę wieś zrozumieć i jednocześnie ją po swojemu przetworzyć. Z tego, co uznawałem za słabość, próbowałem uczynić źródło siły.

Nihil: Urodziłem się na Śląsku i całe życie mieszkam w Katowicach, ale odkąd pamiętam, każdą wolną chwilę spędzałem na wsi, w domu mojej ciotki. Odbywało się to jednak na takiej wakacyjnej zasadzie, codzienność była miejska. A jednak ta wieś była światem, do którego przez całe życie coś mnie przyciągało. I tak jest do dzisiaj.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Dominik Gac na premierze słuchowiska "Dziady", fot. Daria Bokowy

Obrazek

sluchowisko-20.fot_.daria_bokowy.jpg

Jak wy się w ogóle poznaliście?

DG: W liceum namiętnie słuchałem pierwszych dwóch płyt Furii. Potem poznałem się z Sarsem, basistą tego zespołu, który tworzył też projekt Duszę Wypuścił. Z tym projektem współpracował zespół Licho, do którego na pewnym etapie dołączyłem. Pierwszy koncert zagraliśmy jako support Furii w Bańskiej Bystrzycy. Wtedy spotkaliśmy się z Nihilem.

Czy od razu wyczuliście te wspólne fascynacje?

Nihil: W wypadku obu zespołów gołym okiem widać te ciągoty do wsi. Stąd w bardzo naturalny sposób zrozumieliśmy, że jesteśmy z tej samej bajki. Nie musieliśmy się o to wypytywać. Wyczuwaliśmy, że Licho i Furia czerpią ze wsi na trochę głębszym poziomie niż folk, że ona interesuje nas raczej z perspektywy antropologii kultury. I kiedy się zeszliśmy jako koledzy, to zaczęliśmy wspólnie iść tą drogą. Razem rozwijaliśmy się w tym kierunku, wspieraliśmy się w zdobywaniu wiedzy, rozumieniu tego wszystkiego, co stoi za kulturą tradycyjną w najgłębszym tego słowa znaczeniu.

Pamiętam, że kiedy spotkaliśmy się rok temu po warszawskim koncercie Furii, wspominaliście wspólny udział w Letniej Szkole Muzyki Tradycyjnej Jana Bernada.

Nihil: I to był właśnie jeden z tych wspólnych etapów. A także część naszej pracy, bo "Dziady", które pokazywaliśmy w listopadzie tego roku, dotyczą teatru Gardzienice, z którym Bernad był od początku związany. Udział w jego szkole był więc wyprawą nie tylko do kogoś, kto wie, czym jest śpiew tradycyjny, ale też do uczestnika interesujących nas wydarzeń.

Skoro pojawiły się Gardzienice, to porozmawiajmy o "Dziadach" – słuchowisku, na które składa się wasza autorska muzyka, nagrania terenowe i nagrania zrealizowane przez członków zespołu w latach 1977–1981 na polskich wsiach. Jak wy w ogóle trafiliście na to archiwum?

DG: To było, jakby to powiedział Nihil, "zdarzenie mistyczne". Trafiłem do Gardzienic zaraz po studiach. Zacząłem pracować w archiwum teatru, choć ukończyłem polonistykę. Nie miałem żadnego pojęcia o pracy w archiwum i – prawdę mówiąc – wcale się jej tam nie nauczyłem. Co nie zmienia faktu, że kontakt z Gardzienicami był dla mnie absolutnie formacyjnym doświadczeniem. To było jak wejście do zupełnie innego świata, fascynującego w każdym wymiarze: przedstawień, które w niezwykły sposób zajmowały się antyczną Grecją; nieprawdopodobnie charyzmatycznych postaci (Włodzimierz Staniewski, Mariusz Gołaj, Joanna Holcgreber, by wymienić tylko kilka nazwisk), i wreszcie samego archiwum, które od początku działało na mnie jak magnes. Czytałem teksty, oglądałem fotografie i materiały filmowe. Skłamałbym, mówiąc, że od razu zanurkowałem w nagrania audio. Zapamiętałem natomiast zaklęcie ze "Spektaklu wieczornego": "na ogień gorący, na kamienie gorące, na ludzkie ślipia". Wracało do mnie jak jakaś zagadka, rebus do rozwiązania, pojawia się też w słuchowisku.

Teatr okazał się, kolejnym po wsi, wspólnym wam tematem. Czy kiedy rozmawialiście o Gardzienicach, Furia była już po współpracy ze Starym Teatrem przy "Weselu" Klaty?

DG: To działo się mniej więcej równolegle. Teatr okazał się dla nas kolejną wspólną płaszczyzną. Zaproponowałem Nihilowi, żebyśmy razem pojechali do Gardzienic. Jeszcze nie do archiwum, ale żeby tam pomuzykować – a dokładniej w kaplicy gardzienickiego pałacu, gdzie przed laty grali "Gusła" i "Żywot protopopa Awwakuma". Spędziliśmy tam tydzień na codziennych improwizacjach. W pustym ośrodku, bo teatr wyjechał na gościnne występy. Wtedy nie dotykaliśmy jeszcze archiwum – pracowaliśmy nad własnymi nagraniami, ale doszliśmy też do wniosku, że będziemy musieli tu kiedyś wrócić. I tak zrobiliśmy, koncentrując się już na nagraniach terenowych z wypraw do wsi wschodniej Polski, które teatr organizował na przełomie lat 70. i 80.

Jak duże jest to archiwum dźwiękowe?

Nihil: Ustaliliśmy, że będziemy słuchać wyłącznie nagrań z okresu 1977–1981, to jest tych czterech lat, kiedy Gardzienice wystawiały swoje dwa pierwsze spektakle. Przesłuchaliśmy sto godzin taśm.

Czy jesteście w stanie wskazać jakieś pojedyncze nagranie, które sprawiło, że praca nad "Dziadami" nabrała dla was jeszcze większej wagi? Jakąś myśl, melodię, dźwięk, która jakoś szczególnie przyciągnęła was do Gardzienic?

Nihil: Powiedziałbym, że wszystko, co zostało w naszym materiale, jest właśnie takie. Bo nawet jeśli wykorzystaliśmy prawie dwie godziny tych gardzienickich nagrań, to wciąż oznacza, że odrzuciliśmy 98 godzin materiału. Siłą rzeczy to, co zostało, tak właśnie na nas działało. Gdybym miał doprecyzować, to pewnie powiedziałbym, że największe wrażenie robią na mnie opowieści starszych ludzi, w których oni wspominają swoją młodość.

DG: Jest jeden wyróżniający się fragment, kiedy Antoni Marciocha, zwany też Górzyńskim – jeden z wiejskich muzykantów, ważna postać dla Gardzienic – czyta fragment "Dziadów" Adama Mickiewicza. I to jest absolutnie porażające. Chociaż pracuję jako krytyk teatralny, nie wyobrażam sobie aktora, który byłby w stanie ten fragment tak przeczytać.

Założyciel Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice i reżyser przedstawienia, Włodzimierz Staniewski, fot. Marek Dusza — Założyciel Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice Włodzimierz Staniewski, fot. Marek Dusza

Słyszałem "Dziady" tylko raz, ale już to jedno spotkanie wystarcza, by wychwycić pewne elementy narracyjnej struktury. Zaczynacie od takiego klasycznego wprowadzenia nas w kontekst – głosami aktorów informujecie o tym, czego jesteśmy świadkami, w jakim celu prowadzone są te rozmowy, czemu towarzyszą. Później dostajemy wgląd w prozę polskiej wsi, w jej kulturę i każda z tych opowieści przybliża nas do historii mistycznych, fantastycznych wręcz, które pojawiają się w dalszej części słuchowiska. Jak wyglądała praca nad zbudowaniem tej struktury?

Nihil: Myślę, że dobrze odczytujesz nasze zamiary. Może zacznę od tego, że ten cały proces trwa już siedem lat. W tym czasie staraliśmy się skonstruować nasz własny obrzęd dziadów – zbudować go za pomocą wybranych fragmentów nagrań i towarzyszącej im muzyki. Opowieść, która zaczyna się niepozornie, w sferze profanum, ale ostatecznie wiedzie do sfery sacrum. Ten utwór ma więc bardzo precyzyjną konstrukcję, choć długo nie byliśmy pewni, że będzie można ją w ogóle odczytać. Skoro jednak to dostrzegasz, to znaczy, że być może się udało.

DG: Kluczowy był tu również wkład Jadwigi Rodowicz-Czechowskiej, którą na ostatnim etapie prac poprosiliśmy o pomoc w konstrukcji scenariusza. Ona brała udział w tamtych wyprawach, w nagraniach słyszymy jej głos, choć od wielu lat nie jest już związana z Gardzienicami.

Nihil: Doprecyzuję tylko, że selekcji dokonaliśmy sami. Pani Rodowicz-Czechowska pomogła nam je uporządkować, ułożyć, co oczywiście było wielką pomocą.

DG: Zaproponowała nam bardzo proste rozwiązanie, aby słuchowisko nawiązywało do wypraw Gardzienic, które miały swoją strukturę. Składały się na nią poszczególne etapy: rekonesans, czyli zwiad artystów, którzy szukają miejsc wartych odwiedzin; przyjazd teatru do wioski; zgromadzenie, czyli spotkanie z mieszkańcami; "Spektakl wieczorny"; drugie zgromadzenie; drugi spektakl, czyli "Gusła". I nasz utwór rzeczywiście nawiązuje do tego schematu. Dzięki temu ma w sobie coś z reportażu. Musimy się tej historii trochę nauczyć, wejść w nią, zanim przejdziemy do sfery obrzędów.

Nihil: Tak, i to się bardzo szczęśliwie złożyło, bo od początku myśleliśmy o "Dziadach" zarówno jako o naszym obrzędzie, jak i o mistycznym reportażu z wyprawy do Gardzienic. Tej naszej wyprawy.

Zatrzymajmy się jeszcze na moment przy tytule. Czy nazwaliście słuchowisko "Dziady" ze względu na to, że posługujecie się nagraniami zarejestrowanymi w tym okresie, kiedy Gardzienice wystawiały "Spektakl wieczorny" oraz "Gusła", czyli sztuki czerpiące z tego dramatu? Czy chodzi o to, że głosy, którym oddajecie przestrzeń, to w pewnym sensie przywoływane przez was dusze?

DG: Właściwie jedno i drugie, choć ten drugi powód wydaje mi się ważniejszy. Z naszej perspektywy to po prostu są dziady, rozumiane jako obrzęd, bo wywołujemy widma, które nigdy nie są pełne, skonkretyzowane, nie ma ich w całości. No i chyba na tym ostatecznie dziady polegają – ktoś wraca i coś mówi. Uznaliśmy, że warto tego posłuchać.

Nihil na premierze słuchowiska "Dziady", fot. Maciej Czerski

Jakie wrażenie zrobił na was sposób, w jaki aktorzy Gardzienic prowadzili rozmowy ze swoją wiejską publicznością? Czy myślicie, że coś z ich metody – opartej na otwartych, poziomych relacjach z publicznością – moglibyście wykorzystać w swojej współczesnej twórczości?

DG: Zacząłbym od tego, że sami aktorzy mieli różne podejście do wypraw, mimo że wszyscy respektowali ich strukturę. To właśnie te różnice sprawiły, że pierwszy zespół Gardzienic – ten, z którego nagrań korzystamy – rozpadł się. Odszedł chociażby Krzysztof Czyżewski, który założył Ośrodek "Pogranicze – sztuk, kultur, narodów" na Suwalszczyźnie. Czyżewski uważał, że samo spotkanie tych ludzi, nawiązanie z nimi trwałej relacji, przyjaźni, jest ogromną wartością. Inni traktowali ten proces jako sposób na pozyskiwanie materiału artystycznego, który później można przetworzyć i zrobić z niego teatr. Ostatecznie okazało się, że to dobra metoda, bo przecież teatr zyskał międzynarodową renomę i ogólnoświatową sławę.

Co do drugiej części pytania, to mam wrażenie, że samo spotkanie z kimś, kogo postrzega się jako mędrca czy mędrczynię, to jest uniwersalny, ważny dla nas schemat. Oni jeździli do wsi, my jeździliśmy do nich. Taka figura wciąż jest potrzebna, tak jak niesłabnące zainteresowanie światem sprzed naszej pamięci, bo czujemy, że tam są rzeczy ważne. W tym sensie działamy tak samo jak członkowie Gardzienic.

Nihil: Na pewno ważny dla mnie jest ten moment styku między nami a nagranymi ludźmi z tych wsi. Ta wielka mądrość, która jest w nich, mimo że oni – jak sami podkreślają – nie są uczeni. W ich opowieściach jest coś bardzo głębokiego, co pokazuje, że do mądrości niekoniecznie musi prowadzić droga poprzez uniwersytet. Może ona prowadzić na przykład przez kontakt z archiwami, bo czuję, że naprawdę bardzo dużo wynieśliśmy z obcowania z tymi nagraniami. W tym jest największa wartość "Dziadów". Traktuję ten materiał nie tyle jako zrealizowany cel, ale raczej pokłosie mojej nauki. To nagrania jest takim kolokwium z tego, czego się nauczyliśmy.

Wspomnieliśmy o latach, z których pochodzą te nagrania, ale warto podkreślić, że mało tu opowieści rodem z późnego PRL-u. Rozmówcy częściej wspominają czas II wojny światowej, a nawet lata wcześniejsze…

Nihil: Tak, nawet są tam wzmianki o I wojnie światowej.

DG: To wynikało z myślenia tych młodych wówczas aktorów, że trzeba dotrzeć do tych, którzy mogą sięgnąć pamięcią najdalej, bo tam znajduje się to, co jest najbardziej wartościowe. Jeśli sięgać, to jak najgłębiej.

Z drugiej strony tym wspomnieniom towarzyszą komentarze na temat telewizji, taksówek, a nawet lądowania na Księżycu. Łapiecie okres, który rozciąga się dalece ponad te cztery lata, a wraz z nim przemiany polskiej wsi, także te kulturowe.

DG: W "Dziadach" jest taki fragment, który zawsze robi na mnie duże wrażenie, bo pokazuje jak ta kultura wsi się transformowała. Mam na myśli pieśń o obozie koncentracyjnym na Majdanku, która posługuje się skryptem pieśni dziadowskiej – starym, przedwojennym, na który wgrano tę ważną dla współczesnych historię. Słuchanie tego powoduje u mnie zupełną dezorientację, bo ostatnie, czego się spodziewam po wiejskiej piosence, to tekstu o masowym, przemysłowym mordowaniu.

Nihil: Nie wszystko jednak transformowało. Dla mnie niesamowitym doświadczeniem był kontakt z pieśniami, o których wiemy, że są wytworami tradycji ustnej. Słuchasz tego i masz świadomość, że za tymi utworami stoją pokolenia uczące się tych pieśni z myślą o pewnej konkretnej funkcji, do której one były powołane. Te taśmy zawierają więc żywą kulturę podawaną dalej przez wieki. I jednym z celów naszej pracy była próba podłączenia się do tego łańcucha historii. Bo nasi rówieśnicy mieszkający na wsi nie są już podłączeni do tej kultury, są poza tym systemem. My poprzez nagrania Gardzienic chcemy przeskoczyć te kilkadziesiąt lat i się w ten system wpiąć.

DG: Próbujemy podpiąć się do tamtych czasów takim widmowym bypassem.

Nihil: Wydaje mi się, że Jan Bernad i jego uczniowie robią to samo, tylko nie poprzez nagrania, a przez naukę starych pieśni. Cel jest jednak jeden.

Do formatu spektaklu radiowego Furia zbliżyła się już na płycie "W Śnialni" – tutaj proponujecie jednak klasyczne słuchowisko. Czy poruszanie się w obrębie tej dość minimalistycznej formy było dla was wyzwaniem?

Nihil: Nie, nie czułem, żeby materiał stawiał opór – przeciwnie, tak bardzo nie stawiał oporu, że długo nie potrafiliśmy powiedzieć: "dość". Wiesz, sto godzin to jest studnia bez dna. Tego materiału było tyle, że nigdy nie musieliśmy myśleć, co by tu zrobić – przeciwnie, musieliśmy myśleć, czego nie robić.

DG: Jedyny lęk, jaki mi towarzyszył, dotyczył odbioru przez publiczność. Miałem obawę, że sytuacja, którą chcemy stworzyć – to znaczy zamknięcie odbiorców na dwie godziny w jakimś pomieszczeniu i zmuszenie ich do słuchania, a nie do oglądania filmu czy spektaklu – może okazać się zbyt wymagająca. Okazało się, że wcale taka nie jest. Nihil był o to znacznie bardziej spokojny.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Premiera słuchowiska "Dziady", fot. Maciej Czerski

Obrazek

it_sluchowisko_druk_09.fot_.maciej_czerski.jpg

Pracujecie nad tym słuchowiskiem już od siedmiu lat, w ubiegłym roku prezentowaliście je w innej wersji, tym razem też zaznaczacie, że to wcale nie musi być ostateczny montaż. Czy wy w ogóle planujecie kiedyś zamknąć ten projekt, czy chodzi o to, że by to było takie dzieło w nieustannym procesie?

Nihil: Z jednej strony chcielibyśmy to zamknąć, bo jesteśmy w pewnym sensie przytłoczeni tym materiałem, myśleniem i rozmawianiem o nim. Drążymy ten temat tak długo, że jest w nas potrzeba, żeby iść dalej. Z drugiej jednak strony, jak się otwiera otchłań, to trudno się dziwić, że ona nie ma dna. Zaświat jest tematem otwartym. Dlatego co jakiś czas pojawiają się nowe pomysły, otwieramy nowe wątki i nagle się okazuje, że wcale nie chcemy kończyć.

DG: Dzięki "Dziadom" wypracowaliśmy jakąś, oryginalną dla nas, metodę pracy. Widzimy już, że ona jest użyteczna także w innych naszych przedsięwzięciach. Jeśli więc spojrzeć na to w ten sposób, to "Dziady" nie skończą się nawet wtedy, kiedy będziemy się zajmować czymś innym. Jeżeli tylko ta metoda będzie nam służyć przy kolejnych współpracach, to będzie dalszy ciąg tej samej wyprawy.

Takim innym przedsięwzięciem jest "Pani. Diaporama". Diaporama, czyli w tym przypadku multimedialne dzieło, na które składają się muzyka Nihila, wiersze Dominika Gaca i zdjęcia Zofii Rydet z cyklu "Zapis socjologiczny". Z tego potężnego zbioru fotografii, wpisanego na Polską Krajową Listę Informacyjną Programu UNESCO Pamięć Świata, wybraliście te przedstawiające wiejskie kobiety w swoich domach lub na ich progu. Co było dla was impulsem, by sięgnąć do tych zdjęć?

DG: Kiedy zmarła moja babcia, w odruchu napisałem kilka wierszy. Zaczęło się więc od kontaktu z żywym człowiekiem, tak jak w przypadku Gardzienic. A właściwie od kontaktu ze zniknięciem tego człowieka, po którym zostaje wspomnienie oraz wspomnienie świata, jaki ze sobą niósł. Wspomnienie wsi, której już nie ma, bo się zmieniła, tak że wygląda i brzmi zupełnie inaczej. Zofia Rydet w ramach "Zapisu socjologicznego" zrobiła wiele portretów kobiet, które reprezentują dokładnie to, co widziałem w mojej babci i co pewnie każdy widział w swojej babci, jeśli tylko mieszkała na wsi. Każda z tych osób jest indywidualnością, ale wszystkie są w pewnym sensie do siebie podobne. Jakby to była jedna postać w różnych ciałach. Jeśli dojdziesz do takiego wniosku, to ta opowieść staje się uniwersalna, a tytuł "Pani" – jasny. To moje pisanie okazało się przydatne dla Nihila, który pracował nad muzyką i scenariuszem słuchowiska-diaporamy.

Nihil: Te zdjęcia idealnie obrazują to, co próbujemy powiedzieć w tym materiale. Zrodził się więc naturalny pomysł, żeby to wszystko połączyć.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zofia Rydet, fotografia z cyklu "Zapis socjologiczny", 1978–1990, fot. z kolekcji Fundacji im. Zofii Rydet

Obrazek

Zofia Rydet, fotografia z cyklu "Zapis socjologiczny", 1978-1990, fot. z kolekcji Fundacji im. Zofii Rydet

To znowu zapytam o format – w przypadku "Dziadów" posługiwaliście się tylko dźwiękiem, tym razem poezja i muzyka towarzyszą zdjęciom. Intuicyjnie myślałbym, że statyczny obraz to nie jest element do udźwiękowiania. Jak sobie z tym poradziliście?

DG: Zofia Rydet też tworzyła diaporamy ze swoich zdjęć. Robiła to inaczej, bo poprzez montaż szukała raczej surrealnych efektów. W "Pani" montaż jest bardzo surowy – te kadry zostają z widzem na długo. Rydet robiła zdjęcia w taki sposób, że gdy się na nich skoncentrujesz, to możesz wpaść do środka. Gdybym oglądał te zdjęcia jak fotki na Facebooku, nigdy bym tego nie poczuł. Dlatego próbujemy działać inaczej, iść pod prąd w stosunku do współczesnych trendów.

Muzyce towarzyszą nagrania terenowe – jaką rolę pełnią one w tej mozaice?

Nihil: Wydaje mi się, że "Pani" dobrze się tutaj łączy z "Dziadami" w tym sensie, że w obu przypadkach zależało nam na zbudowaniu dźwiękiem całego kontekstu, całego otoczenia. Żeby była w tym wszystkim proza wsi, stąd skrzypienie otwieranej furtki, szczęk widelców, szczekanie psa. Te dźwięki w skali mikro były dla nas nie mniej istotne niż pieśni. Bo bez tych sztućców one już tak nie pracują, robi się z nich niemal piosenka radiowa. Myślę, że to właśnie ten kontekst z porządku wiejskiej codzienności pozwala nam wprowadzić sferę sacrum, jakoś ją osadzić.

DG: Moim ulubionym dźwiękiem, który słyszymy w "Pani", jest powracające basowe dudnienie. To młynek, który służy do wietrzenia zboża, czyli oddzielania ziarna od plew. On z jednej strony jest symbolem tej nieustannej pracy, która dla kobiet z pokolenia mojej babci była sensem życia – nie było nic ponad pracę, myślę, że nawet kościół nie stał wyżej niż pole. Z drugiej strony on brzmi jak wspaniały instrument i może się kojarzyć – bo ja wiem? – z tybetańskim młynkiem modlitewnym. Oczywiście one nie mają ze sobą nic wspólnego, choć może właśnie za pomocą dźwięku możemy taki sens uruchomić? Praca, znój, zmęczenie – to wszystko jest w tych nagraniach terenowych robionych na współczesnej, rozwiniętej przecież i zmechanizowanej wsi.

Szczekające psy skojarzyły mi się z wyciem, którym kończycie "Dziady"…

Nihil: Tyle że tam to nie psy – to moja dusza się odezwała.

(śmiech) No proszę, a miałem taką dobrą klamrę, bo przecież wycie wiejskiego psa zwiastowało śmierć.

Nihil: No ale przecież na tym poziomie trafiłeś! Może to nie wyje pies, ale w gruncie rzeczy chodzi o to samo.

Język Polish