Murem podzieleni – polskie filmy o uchodźcach | Artykuł

Murem podzieleni – polskie filmy o uchodźcach

06.jpg, default, Kadr z filmu "Zielona granica" w reżyserii Agnieszki Holland, fot. Agata Kubis/Kino Świat

Feministyczny dokument o kurdyjskiej nastolatce i historia utraconego raju zbudowanego w Puszczy Białowieskiej. Głośny, skandalizujący film Agnieszki Holland, stylizowana na dziecięce rysunki studencka animacja, wreszcie – krótkometrażowe opowieści o spotkaniu z Innym. Oto najlepsze polskie filmy o kryzysie na polsko-białoruskiej granicy.

"Las", reż. Lidia Duda (2024)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Las" w reżyserii Lidii Dudy, 2024, fot. materiał prasowe LUMISENTA

Obrazek

forest_promo_stills-1.jpg

Nikomu dotąd nie udało się pokazać kryzysu migracyjnego z taką dojrzałością i czułością. Opowiadając o dramacie uchodźców, Lidia Duda stworzyła najlepszy polski dokument 2024 roku. Pełen czułości, przenikliwy, poruszający, a jednocześnie pozbawiony elementów moralnego szantażu. Jej film boli i zachwyca, a przede wszystkim – zmusza do szczerego spojrzenia w lustro.

W "Lesie" próżno szukać śladów reporterskiej gorączki. Nie zobaczymy tu złych strażników granicznych, cynicznych polityków, zwolenników i przeciwników imigracji. Lidii Dudy nie interesuje tłumaczenie politycznych czy społecznych kontekstów, lecz ludzie. W centrum kadru stawia rodzinę – dwójkę młodych rodziców, którzy wyjechali do Puszczy Białowieskiej, by tu stworzyć idealne miejsce dla trójki swoich dzieci. Dzięki wrażliwości Dudy i pięknym zdjęciom Zuzanny Zachary-Hassairi możemy na kilkadziesiąt minut stać się mieszkańcami ich prywatnego raju. Reżyserka w ujmujący sposób pokazuje bowiem szczęście prostego życia: drzemkę z dzieckiem, wspólne zabawy w plenerze, pracę w pasiece…

Ale nad tą Arkadią zbierają się czarne chmury – na zastawionej fotopułapce oprócz żubrów i łosi uwieczniony zostaje przechodzący człowiek. Kilka dni później ojciec z dziećmi znajdują w lesie porzucone śpiwory, czapkę zgubioną przez ukrywającego się tu uchodźcę… Świat zewnętrzny zaczyna przenikać do prywatnej przestrzeni filmowych bohaterów. Nie da się zamknąć oczu na to, co dzieje się w lesie opodal. Asia i Marek ruszają więc z pomocą…

"Las" staje się opowieścią o triumfującym człowieczeństwie, o bezinteresowności, odruchu szczerego serca. Opowiedziana półszeptem historia rodziny porusza mocniej niż wszystkie telewizyjne reportaże tłumaczące źródła uchodźczego kryzysu. Dudę interesuje bowiem świat widziany oczami zwykłych ludzi. Scena, w której kilkuletnie dzieci siedzą z klockami Lego, bawiąc się w wywożenie uchodźców, jest jedną z tych, których po seansie nie da się wyrzucić z głowy. Bo Lidia Duda stworzyła film mądry i piękny, przesycony humanizmem, a zarazem bardzo świadomie korzystający z filmowej formy.

"Zielona granica", reż. Agnieszka Holland (2023)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Zielona granica" w reżyserii Agnieszki Holland, fot. Agata Kubis/Kino Świat

Obrazek

zielona_granica_23.jpg

Żaden inny film w ostatnich latach nie podzielił polskiej publiczności tak mocno jak "Zielona granica". Wyreżyserowany przez Agnieszkę Holland dramat o uchodźcach z polsko-białoruskiej granicy, ratujących ich aktywistach i okrucieństwach straży granicznej spolaryzował zarówno krytyków, jak i widzów. Jedni widzieli w nim humanistyczne arcydzieło, co potwierdzały liczne prestiżowe nagrody, inni uznali reżyserkę za wroga publicznego, doprowadzając do sytuacji, w której artystka bała się wychodzić z domu. Wszystko to sprawiło, że przez długie miesiące od premiery racjonalna dyskusja o filmie Holland była niemal niemożliwa.

A przecież film autorki "Gorączki" otwiera wiele pól do dyskusji. Podzielona na cztery części "Zielona granica" jest bowiem filmem nierównym. Podczas gdy opowieść o rodzinie uchodźców trafiających na polsko-białoruską granicę wzrusza i uczula na uchodźczy dramat, o tyle kolejne części opowieści pełne są naiwności i publicystycznych uproszczeń. Widać je zwłaszcza w sekwencji poświęconej pracy Straży Granicznej, które przeciwnicy filmu wykorzystywali jako przykład szczucia na "polski mundur".

W dokumencie Lidii Dudy człowieczy los okazuje się ważniejszy od polityki, u Holland wyraźny jest podział na dobrych i złych, winowajców i ofiary. "Zielona granica" momentami razi emfazą i poczuciem politycznej słuszności. I choć nagrodzony w Wenecji film Agnieszki Holland broni się jako mowa obrończa wygłaszana w imieniu bezbronnych i słabych, kiedy przychodzi do stawiania aktu oskarżenia, traci on całą swoją subtelność i emocjonalną prawdę. I jeśli film Agnieszki Holland przejdzie do historii polskiego kina, to raczej ze względu na "moczarowskie" z ducha polityczne ataki i zbiorową histerię, którą wywołał, niż ze względu na filmową klasę.

"Drzewa milczą", reż. Agnieszka Zwiefka (2024)

Video embed

Drzewa milczą | Silent Trees | Sirens

Runa ma szesnaście lat, trzech młodszych braci oraz ojca, który nie potrafi odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Przybyli z Kurdystanu przez Białoruś, a w Polsce wystąpili o azyl i prawo pobytu. Nie wszystkim udało się przetrwać: mama dziewczynki zamarzła w lesie na polsko-białoruskiej granicy. Teraz to nastoletnia Runa musi stać się głową rodziny i spróbować odbudować życie swoje i swoich najbliższych.

Opowiadając jej historię, Agnieszka Zwiefka tworzy film piękny i okrutny zarazem. Zabiera nas w sam środek uchodźczego dramatu, ale nie chce włączać się do plemiennych bitew i skutecznie wymyka się z tożsamościowej pułapki. W świecie, o którym opowiada, nie ma czerni i bieli, która tak mocno naznaczyła "Zieloną granicę" Agnieszki Holland. Jest dramat o różnych odcieniach szarości, proza życia ludzi skazanych na wegetowanie w ośrodkach dla uchodźców. U Zwiefki los imigrantów naznaczony jest okrucieństwem, ale nie brak tutaj także światełek nadziei – ludzi niosących pomoc, bezinteresownie cierpliwych i oddanych drugiemu człowiekowi.

Zwiefka mówi cicho, czasem jakby szeptem. Od polityki bardziej interesują ją ludzie. Poruszająca bezradność czterdziestoletniego ojca, który bez znajomości języka nie może znaleźć pracy w Polsce. Ból dzieci, które na cmentarzu w Kruszynianach odwiedzają grób matki. I zawstydzony kilkuletni chłopiec, który nie chce się przyznać, że właśnie niedawno poznał swoją pierwszą dziewczynę. W "Drzewach…" reżyserka znów (jak kiedyś w "Królowej ciszy" i "Vice") oddaje głos silnej kobiecie, tworząc nieoczywistą feministyczną opowieść. Film dedykowany 55 zidentyfikowanym ofiarom, które zmarły z wychłodzenia na polsko-białoruskiej granicy, to piękny hołd dla zapomnianych, bezimiennych ludzi.

"Mur", reż. Kasia Smutniak (2023)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Mur" Kasi Smutniak, 2023, fot. materiały prasowe producenta

Obrazek

mur-still-08-copia_copy.jpg

"Tematem filmu są mury namacalne i nienamacalne. Bariery, które budujemy, by się od kogoś oddzielić. Ale też te bariery emocjonalne w nas, które chronią nas przed tym, by nie zobaczyć za dużo. Bo jeśli zobaczymy za dużo, zobojętniejemy" – mówiła w rozmowie z "Vogue" Kasia Smutniak, wybitna aktorka, która "Murem" zadebiutowała jako dokumentalistka.

Była zima 2022 roku, gdy po raz pierwszy przyjechała z kamerą na polsko-białoruskie pogranicze. Niedługo później wybuchła pełnoskalowa wojna na Ukrainie, a setki tysięcy ukraińskich uchodźców znalazło schronienie w Polsce. W dokumentalnym "Murze" Smutniak odnotowywała ten paradoks, ale skupiała się na losie tych, którzy zamarzając w lasach Białowieży, zostali ofiarami politycznej rozgrywki Łukaszenki i Putina.

Ze 180 godzin nagrań reżyserka stworzyła dwugodzinny film. Zrezygnowała z najbardziej okrutnych obrazów pokazujących umierających, wycieńczonych zimnem ludzi, ale mimo to jej film ma ogromną siłę. Zamiast tego Smutniak pokazywała ludzi niosących pomoc: polskiego tłumacza przez długie miesiące pomagającego uchodźcom, aktywistów koordynujących prace różnych grup i miejscowego budowlańca, który nocami nosi uchodźcom ciepłe ubrania, leki i gorącą herbatę. Opowiadając ich historię, Smutniak pokazywała, że nie da się odwrócić oczu od cierpienia niewinnych ludzi, a w sytuacji trwającego od lat kryzysu bierność okazuje się niewybaczalnym grzechem.

"W lesie są ludzie", reż. Szymon Ruczyński (2023)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "W lesie są ludzie" w reżyserii Szymona Ruczyńskiego, 2023, fot. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna

Obrazek

w_lesie_sa_ludzie_szymona_ruczynskiego.jpg

Kryzys rozgrywający na polsko-białoruskiej granic, którym tak chętnie karmi się dokument i kino fabularne, bywa też tematem dla animacji, czego dowodem jest studencki, dziesięciominutowy film Szymona Ruczyńskiego. Urodzony w Hajnówce, a wychowany w Białowieży młody reżyser opowiada tu o uchodźcach i mieszkańcach pogranicza, którzy stają się mimowolnymi świadkami uchodźczych tragedii, ratownikami, a czasem bezsilnymi obserwatorami wydarzających się "za płotem" tragedii.

Ruczyński zna ten świat – nie opowiada więc z wyższością, nie wręcza dyplomów ani nagan, ale stara się pokazać ludzkie dramaty. Reżyser, który w 2021 i 2022 roku sam angażował się w pomoc dla imigrantów w Puszczy Białowieskiej, łączy plastyczną "naiwność" z okrutną świadomością opisywanego dramatu. Korzysta z prostej kreski, która przywodzić może skojarzenie ze świątecznymi rysunkami kreślonymi dziecięcymi dłońmi, ale opowiadana historia daleka jest od naiwności. Filmowi uchodźcy przedzierają się przez las, by po pochwyceniu przez Straż Graniczną zostać odwiezionymi "na start" – jak w okrutnej grze komputerowej, gdzie szanse zwycięstwa są niewielkie, a końcem rozgrywki jest śmierć z wyziębienia. "W lesie są ludzie" prezentowane m.in. na Krakowskim Festiwalu Filmowym i Warszawskim Festiwalu Filmowym to poruszająca opowieść o nadziei i ludziach, którzy próbują ją ocalić.

"Do raju", reż. Marta Szymanek (2023)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Do raju" w reżyserii Marty Szymanek, 2023, fot. Warszawska Szkoła Filmowa

Obrazek

do_raju_kadr.jpg

Mila (Natalia Jędruś) ma 17 lat i dość życia. Mieszka tuż przy wschodniej granicy Polski, a jej rodzina utrzymuje się z przemytu. Pogrążona w depresji dziewczyna postanawia skończyć ze sobą. W zaparkowanym na leśnej drodze samochodzie próbuje udusić się spalinami. Jej plan krzyżuje pojawienie się młodego syryjskiego uchodźcy (w tej roli Nadim Suleiman znany z "Chleba i soli" Damiana Kocura), który postanawia przeszkodzić nastolatce w realizacji jej samobójczego planu.

Tak zaczyna się historia, którą w krótkometrażowym "Do raju" opowiada Marta Szymanek, scenarzystka znana z serialowej "Watahy" i "Odwilży", która filmowym "Do raju" stawia pierwsze reżyserskie kroki. W rozmowie z Martą Ossowską z WP reżyserka mówiła:

"Bardzo lubię, gdy kino opowiada historię zderzenia dwóch odległych biegunów. Czułam, że dla dziewczyny, która nie widzi sensu swojego życia i jest na etapie poddania się, spotkanie osoby za wszelką cenę walczącej o przetrwanie, obudzi w niej coś wyjątkowego i być może obudzi też podobne odczucia u widowni".

W debiutanckim filmie Szymanek łączy opowieść o przyspieszonym dojrzewaniu i uchodźcach. I choć połączenie obu tych tematów nie zawsze się udaje, "Do raju" uwodzi empatią i powagą, z jaką reżyserka traktuje swoją nastoletnią bohaterkę, snując opowieść o tym, że "raj jest tam, gdzie dwoje ludzi widzi się ze wszystkimi słabościami".

Krótkometrażowy film Szymanek (prezentowany m.in. na Festiwalu Filmowym w Gdyni) to pokłosie osobistych doświadczeń reżyserki i jej męża – producenta i scenarzysty Piotra Szymanka, który po wybuchu migracyjnego kryzysu zaangażował się w pomoc dla uchodźców na polsko-białoruskiej granicy.

"Dalej jest dzień", reż. Damian Kocur (2020)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Dalej jest dzień" w reżyserii Damiana Kocura, 2020, fot. materiały prasowe producenta: Damian Kocur, Michał Sadowski

Obrazek

dalej_jest_dzien_damiana_kocura.jpg

Mimo że film Damiana Kocura powstał jeszcze przed zaognieniem się kryzysu na polsko-białoruskiej granicy, nie mogło go zabraknąć w naszym zestawieniu. Młody reżyser stworzył bowiem jedną z najpiękniejszych opowieści o uchodźctwie i ocalonym człowieczeństwie.

Jej bohaterem jest sześćdziesięcioletni Paweł (Paweł Bloch, naturszczyk od lat grający w filmach Kocura) pracujący przy obsłudze rzecznego promu gdzieś na skraju niewielkiej wioski. Pewnego dnia, gdy kończy już swoją zmianę, w wodzie znajduje człowieka – uchodźcę z Bliskiego Wschodu ukrywającego się przed pogranicznikami. W odruchu solidarności daje mu schronienie i ciepły posiłek.

Tak zaczyna się historia mężczyzn, z których jeden nie mówi po polsku, drugi zaś nie rozumie ani słowa w obcym języku. Mimo to rozmawiają ze sobą – opowiadają barwne anegdoty, wspólnie śmieją się z nierozumianych przez siebie żartów. Rozumieją się. A właściwie – chcą rozumieć. Zupełnie sobie obcy, kompletnie różni, na chwilę tworzą piękną, dwuosobową wspólnotę.

Bo Kocura nie interesuje migracja jako geopolityczny czy społeczny problem – patrzy na dwójkę ludzi z ich własnymi dramatami, samotnością, którą próbują ukoić, i serdecznością, która w jego filmie potrafi ratować świat. Słodko-gorzki, nie pozbawiony komediowych tonów film Kocura to nie tylko próbka jego niezwykłej wrażliwości, ale też dowód (nie pierwszy i nie ostatni w filmografii młodego twórcy), że reżyser "Chleba i soli" jest rasowym opowiadaczem, który świetnie panuje nad rytmem tworzonych przez siebie obrazów, małą historię potrafi przekuć w wielką filmową opowieść, a intymny portret zmienić w historię o kondycji współczesnego człowieka.

"Gość", reż. Zuzanna Solakiewicz, Zvika Gregory Portnoy

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Gościa" w reżyserii Zuzanny Solakiewicz, 2024, fot. materiały prasowe producenta

Obrazek

goscia_solakiewicz_123.jpg

W ostatnich miesiącach 2024 roku do grona filmowców, którzy na kinowym ekranie opowiedzieli o dramacie toczącym się na polsko-białoruskiej granicy, dołączyli Zuzanna Solakiewicz i Zvika Gregory Portnoy ze swoim "Gościem".
Nagrodzony na festiwali IDFA w Amsterdamie, jednej z najbardziej prestiżowych imprez światowego dokumentu, film Solakiewicz i Portnoya to opowieść o kryzysie uchodźczym opowiedziana z nieoczywistej perspektywy. Jej głównymi bohaterami są dwaj mężczyźni – Maciek, około czterdziestoletni Polak mieszkający na obrzeżach Puszczy Białowieskiej oraz Alhyder, młodszy o niemal piętnaście lat Syryjczyk, który z Białorusi próbował przedostać się do Unii Europejskiej. Spotkali się w Puszczy, a całkowicie przemoczony i niemal śmiertelnie wychłodzony uchodźca, trafił pod dach swojego nowego polskiego przyjaciela. Od tego czasu obaj znajdują się w potrzasku – dopóki Alhyder przebywa w domu Maćka, jest bezpieczny. Jeśli jednak któregoś dnia spróbuje go opuścić – będzie musiał uniknąć wojskowych patroli i pograniczników, którzy takich jak on odsyłają na drugą stronę polsko-białoruskiego płotu. Tak oto tytułowy "Gość" jest zarazem więźniem sytuacji, w której się znalazł i o której wie, że nie może przecież trwać wiecznie. Maciek i Alhyder mierzą się zatem z pytaniem – co dalej, jak wybrnąć z zaistniałej sytuacji, nie narażając życia syryjskiego uchodźcy ani nie nadużywając gościnności Maćka i jego rodziny.
Dokumentalny film Solakiewicz i Portnoya (zrealizowany we współpracy z Michałem Bielawskim) znakomicie pokazuje ten konflikt. Gdyby tylko dało się zapomnieć, że oglądamy historię tragicznie prawdziwą, można by pomyśleć, że to kolejny z "teatralnych" filmów Romana Polańskiego, "Rzeź" albo "Wenus w futrze" rozpisane na role uchodźcy i polskiego czterdziestolatka. Autorzy tworzą bowiem film, który dogłębnie porusza i pokazuje tragizm uchodźczego kryzysu, a zarazem bywa przewrotny i bardzo dowcipny. Bo "Gość" to dokumentalna perełka, opowieść o ludziach, którzy nie zgadzają się na bezduszne reguły wielkiej polityki i niepozorna historia o triumfującym człowieczeństwie. Nagrodzony za najlepsze zdjęcia (ich autorem jest Zvika Gregory Portnoy), intymny portret dwóch bohaterów do to jeden z najlepszych dokumentalnych filmów 2024 roku.

Język Polish