Między kryzysem a wolnością

elblag_stare_miasto_z_lotu_forum.jpg, default, Stare Miasto Elbląg, fot. Wojciech Wojcik/Forum

Choć pogrążona w kryzysie, polska architektura właśnie w latach 80. zaczęła przechodzić najważniejsze zmiany. To wtedy architekci zaczęli odzyskiwać swobodę twórczą i mogli zamanifestować swoją niechęć wobec modernizmu.

Od 15 do 21 czerwca 1981 roku w Warszawie odbywał się Kongres Międzynarodowej Unii Architektów (International Union of Architects, UIA). To wydarzenie miało znaczenie zdecydowanie większe niż tylko prestiżowe. Wśród prelegentów kongresu znaleźli się najbardziej wówczas cenieni badacze i krytycy architektury. Brytyjczyk polskiego pochodzenia, Joseph Rykwert zaprezentował przegląd architektonicznych realizacji ostatniej dekady, które w kontrze do wciąż wszechobecnego modernizmu przywracały architekturze treści symboliczne, ukryte znaczenia, a co za tym idzie większą rozmaitość form. Najważniejszym gościem okazał się Charles Jencks, amerykański historyk, badacz, teoretyk i krytyk architektury, wielki orędownik postmodernizmu. Wizyta Jencksa nie ograniczyła się do udziału w kongresie; krytyk udzielał wywiadów, wystąpił przed studentami Politechniki Warszawskiej, jego wizyta i głoszone poglądy odbiły się szerokim echem w polskich środowisku architektonicznym.

Architektura dobrych intencji

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Modernistyczna zabudowa mieszkaniowa, Osiedle Tysiąclecia, Katowice, fot. Robert Neumann/Forum

Obrazek

bloki_prl_forum.jpg

W wywiadzie udzielonym miesięcznikowi "Architektura" i opublikowanym na początku 1982 roku Charles Jencks mówił:

Modernizm nazwano »architekturą dobrych intencji«. Intencje były znakomite, ale ich realizacje – znacznie gorsze. Postmoderniści podchodzą do tych spraw z większą ironią. Oczywiście architektura nie zmieni świata i nie rozwiąże problemów biedy w krajach Trzeciego Świata. Lecz »architektura dobrych intencji« lansowana przez postmodernistów polega na zmienianiu świata w miejsce weselsze i szczęśliwsze, i zarazem nawiązujące do tradycji kulturowych danego społeczeństwa. Żyje się wtedy przyjemniej.

Te słowa padły w Polsce na niezwykle podatny grunt: i tu modernizm nie okazał się lekarstwem na wszystkie bolączki, a jego wynaturzone owoce, które zdominowały polski krajobraz, budziły już powszechną niechęć. Szukano nowych środków wyrazu, form odpowiadających panującym w kraju nastrojom. Do ich narodzin w dużym stopniu przyczynił się kryzys polityczny i ekonomiczny. To bowiem w jego obliczu mające dotąd monopol w dziedzinie produkcji architektonicznej państwo zaczęło poluzowywać rządzące tą branżą reguły.

Na początku lat 80. raczej było już jasne, że pożerający każdą dziedzinę życia kryzys zakończy także wielkie publiczne inwestycje budowlane. Nie było już perspektyw na wznoszenie kolejnych wielkich osiedli czy fabryk, niewydolne stawały się zakłady produkujące materiały budowlane. Żeby budynki mogły nadal powstawać potrzebne były zmiany w prawie, w przepisach, jakimi rządziła się twórczość architektoniczna. I te drobnymi krokami zaczęto wprowadzać. Choć od końca lat 40. to państwo było najważniejszym inwestorem i pod jego nadzorem pracowali architekci, w połowie lat 80. pojawiły się pierwsze prawne furtki dla autonomii projektantów i inwestorów. Architekci zyskali możliwość zakładania spółdzielni, a więc tworów prawnych uwalniających ich spod reżimu pracy z państwowych biurach projektowych (ostatecznie autonomię projektową zyskali oni w 1988 roku, wraz z dającą pełną swobodę działalności gospodarczej tzw. "ustawą Wilczka"). Spółdzielnie i spółki autorskie dały architektom szansę na większą swobodę tak pod względem proponowanych form, jak doboru inwestorów. Bo i oni w kryzysowych latach 80. mogli zacząć działać na własną rękę, poza państwowymi strukturami. Zakończyła się także dominacja prefabrykatów, które obowiązkowo należało stosować jeszcze chwilę wcześniej. Materiałów brakowało, ale jeśli udało się je zdobyć, można je było stosować w dowolny sposób. Po latach dominacji betonowych znormalizowanych i przemysłowo produkowanych elementów budowlanych mogły się znów w architekturze pojawić dawno nie widziane drewno, cegła, dachówki.

Oddać ducha epoki

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Osiedle nad Jamną, Mikołów, fot. Anna Cymer

Obrazek

osiedle_nad_jamna_mikolow_fot._anna_cymer_02.jpg

Stopniowe rozluźnianie reguł i rosnąca autonomia projektowa szły w parze ze zmianami formalnymi. Zmęczenie modernizmem, jednolitą zabudową z wielkich bloków, a także rysowaną od linijki urbanistyką musiało zaowocować powrotem ku formom bardziej dekoracyjnym, zróżnicowanym, zindywidualizowanym. Do architektury zaczął wracać detal (często nieporadny i skromny, czasem sprowadzony do formy drewnianego daszku doklejonego do wielkopłytowej elewacji), modne stały się odwołania do form historycznych lub regionalnych. To je właśnie promowali postmoderniści z Charlesem Jencksem na czele – bo trzeba pamiętać, że w tamtym czasie postmodernizm święcił triumfy w krajach Europy Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych, a polscy architekci doskonale znali założenia i dokonania tego nurtu. W Polsce postmodernistyczna pasja do mieszania stylów, żonglerki detalami, kształtami i kolorami zyskała swoją lokalną odmianę. Mieszały się w niej chęć dogonienia Zachodu z wywołanym karnawałem Solidarności patriotycznym wzmożeniem, poszukiwaniem na nowo polskiej tradycji i tożsamości, a ograniczały skromne możliwości finansowe czy materiałowe.

Poluzowanie reguł działalności architektów i inwestorów, możliwość sięgania po inne niż prefabrykowane materiały, zmęczenie modernizmem i popularność stylistyki postmodernistycznej – splot tych kilku nowych i ważnych zjawisk, jakie narodziły się w latach 80., w bardzo wyraźny sposób zmienił architekturę tamtego czasu. Ta dekada stała się preludium przemian, czasem odwrotu od kojarzącej się wówczas z reżimową władzą stylistyki modernistycznej, czasem poszukiwania nowych środków wyrazu, nowego języka architektury, który był wypadkową lat wielkiego kryzysu, ale i nadziei na lepsze życie. Wypracowana w latach 80. estetyka miała dość krótki żywot, bo po transformacji wyprała ją tworzona już na całkowicie wolnorynkowych zasadach skomercjalizowana architektura zglobalizowanego świata kapitalizmu, ale to tylko czyni ją bardziej ciekawą i wartościową. Była bowiem niezbędnym etapem przejściowym, owocem wyjątkowego czasu, kiedy na sposób budowania w dużym stopniu oddziaływały społeczne nastroje.

Nowoczesne kamienice

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stare Miasto w Głogowie, fot. Marek Bazak/East News

Obrazek

stare_miasto_w_glogow_en.jpg

Emblematycznymi reprezentantkami swojej epoki są tzw. nowe starówki. Po II wojnie światowej zniszczone w jej wyniku tereny staromiejskie spotkał rozmaity los. Starówki warszawska czy gdańska zostały odbudowane natychmiast, szybko dźwignięto z ruin, przywracając im pierwotny wygląd, wiele zabytków Wrocławia, Poznania, Krakowa. Po odwilży 1956 roku jednak zupełnie zmienił się kurs: w miejscu staromiejskich kamienic zaczęto budować osiedla, wychodząc z założenia, że bloki mieszkalne są społeczeństwu bardziej potrzebne. Takie rozwiązania zaistniały przede wszystkim w miastach o niemieckiej przeszłości, których zabytków nie ceniono, m.in. w Szczecinie, Słupsku, Legnicy. Istniały również miasta, których dawne starówki po wojennych zniszczeniach zostały rozebrane i nie powstało w ich miejsce nic. To właśnie tam w latach 80. mogła się ujawnić pasja do tworzenia architektury opartej o wzory z przeszłości.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stare Miasto Elbląg, fot. Henryk Sadura Travel Photo/GettyImages

Obrazek

elblag_gettyimages-1205373224.jpg

Najpełniejszą tego emanacją jest Stare Miasto w Elblągu, zaprojektowane przez zespół pod kierunkiem Szczepana Bauma i Ryszarda Semki. We współpracy z Marią Lubocką-Hoffmann, ówczesną wojewódzką konserwatorką zabytków, opracowali oni wyjątkową koncepcję nowej zabudowy. Na pieczołowicie odtworzonej siatce ulic, na zachowanych autentycznych fundamentach i piwnicach stanęły kamienice swobodnie i twórczo parafrazujące formy historyczne. Twórcy elbląskiej starówki nie chcieli kreować konserwatorskiego fałszu i kopiować dawnych domów, ich celem było stworzenie nastroju staromiejskiej zabudowy współczesnymi środkami. Ten niezwykły postmodernistyczny kwartał zaczął powstawać od 1983 roku; realizację projektu umożliwiło dopuszczenie tu do działania także prywatnych inwestorów. Mniej więcej w tym samym czasie podobne przedsięwzięcia zaczęto realizować m.in. w Kołobrzegu, Głogowie, na szczecińskim Podzamczu, w Trzebiatowie. Z lepszym czy gorszym estetycznym skutkiem przywracanie Starych Miast miało znaczenie nie tylko jako szansa na realizację postmodernistycznych architektonicznych fantazji, ale i próba przywrócenia tożsamości miastom, które los pozbawił historycznego centrum.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ratusz, Zielone Wzgórza, Murowana Goślina, projekt: Tomasz Durniewicz, fot. Tomasz Kamiński/AG

Obrazek

zielone_wzgorza_ag.jpg

W latach 80. skończyły się projekty wielkich osiedli mieszkaniowych – pogrążającego się w kryzysie państwa nie było już stać na takie przedsięwzięcia. Inwestycjami w budynki mieszkalne zajęły się małe spółdzielnie, zakłady pracy, drobniejsi inwestorzy – radykalnie zmieniła się więc ich skala. A w ślad za nią – forma. Bo skoro nie trzeba było się trzymać narzuconym przez państwo normatywów nastąpił odwrót od form modernistycznych. Mogło to przybierać różne formy. W latach 1983 - 1989 w Murowanej Goślinie pod Poznaniem dla pracowników Zakładów Przemysłu Metalowego H. Cegielski powstało osiedle, któremu projektant, Jerzy Buszkiewicz, nadał formę sielskiego miasteczka. Jest tu plac z "ratuszem" (to budynek mieszkalny wyposażany w przejazd bramny i wieżę zegarową), budynki mają arkadowe podcienia, a kolejne kwartały kameralnej zabudowy zgromadzono wokół zielonych skwerów.

Thumbnail — Budynek "Bolek", widok od strony ul. Piotrkowskiej, Łódź, fot. HuBar/Wikimedia.org

Osiedle Radogoszcz Wschód w Łodzi (projekt: Jakub Wujek i Zdzisław Lipski) – to jeszcze na modernistyczną modłę bloki rozrzucone luźno wśród zieleni, ale centrum osiedla stanowi plac otoczony pierzejami domów zdobnych w wieżyczki i rozbudowane portyki i wyposażonych w arkadowe podcienia ze sklepami. Antymodernistycznie nastawiony, a słynący z projektowania kościołów Stanisław Niemczyk w latach 80. zaprojektował osiedle Nad Jamną w Mikołowie. Tu domy, choć wykonane z prefabrykatów, nie mają nic wspólnego z blokami. Mają wysokie dachy, ceglany detal, liczne wykusze, podcienia, loggie i balkony, a ich posadowienie na pofałdowanym terenie architekt wykorzystał, kreując osiedle pełne zakamarków, podestów, przejść, placyków. Liczne wykusze, daszki, a także zróżnicowane materiały wykończeniowe (drewno, płytki ceramiczne) zacierają ślad wielkopłytowej technologii, w jakiej wzniesiono budynki mieszkalne u zbiegu ulicy Zamenhofa i Piotrkowskiej w Łodzi. Zwane potocznie Bolek i Lolek, zaprojektowane przez Bolesława Kardaszewskiego, swoimi rozczłonkowanymi formami stają w opozycji wobec modernistycznej prostoty, ale nie naśladują także form sąsiednich kamienic stanowiących pierzeje łódzkiej "Pietryny".

Kolorowe domy

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Osiedle Centrum E (widok z płn-zach), Nowa Huta, Kraków, fot. Zygmunt Put/Wikimedia.org

Obrazek

centrum_e_estate_view_from_nw_nowa_huta_krakow_poland.jpg

Spółdzielnia Mieszkaniowa Epoka w 1988 roku rozpoczęła realizację niewielkiego zespołu przy ulicy Limanowskiego w Warszawie. Architekci Paweł Kasprzycki, Marek Mierzejewski i Rafał M. Zagórowski zestawili ze sobą na kilku poziomach szereg zróżnicowanych brył; jest tu dominanta zwieńczona beczkowatym dachem, są frontowe pawilony usługowe przebite okrągłymi oknami, niektóre z elementów tej wieloczęściowej kompozycji brył przypominają tradycyjne kamienice z dwuspadowym dachem, inna część – to przeszklona hala z antykizującym naczółkiem i pilastrami, nakryta półokrągłym dachem. Skomplikowanie przenikających się różnorodnych kształtów podkreśla dodatkowo zestawienie różnych faktur (cegła, blacha, szkło, tynk) oraz bogata kolorystyka. Pastelowe kolory stanowią również środek wyrazu osiedla Centrum E, wzniesionego w latach 1988–1995 naprzeciwko monumentalnego założenia epoki socrealizmu, czyli Placu Centralnego w Nowej Hucie w Krakowie. Projektujący je Romuald Loegler nie odwołał się do kształtów zabudowy z lat 50. Stworzył zwarty zespół budynków mieszkalnych zgrupowanych wokół trzech dziedzińców, a od strony ulicy poprzedzonych niższym pawilonem mieszczącym bank. Same domy utrzymane w barwach błękitu i różu (kolory miały odróżniać go od szarego otoczenia) wyposażono w wiele nietypowych elementów; np. posadowiono je na "cokołach" (w wielu miejscach wykonanych z luksferów), niektóre uniesiono na słupach, wyposażono w liczne wnęki czy wykusze, przejścia i podcienia. Wejścia do klatek otoczono portkami, piony zamknięto trójkątnymi zwieńczeniami. Choć wiele z tych elementów architekt zaczerpnął z przeszłości, nadał im współczesne, zgeometryzowane i uproszczone formy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Dom Pomocy Społecznej im. św. Brata Alberta przy ulicy Kawęczyńskiej w Warszawie, fot. Marek Bazak/East News

Obrazek

dom_pomocy_spolecznej_im._sw._brata_alberta_przy_ulicy_kaweczynskiej_w_warszawie_en.jpg

Charakterystyczny dla lat 80. postmodernizm pojawiał się także w obiektach użyteczności publicznej. I przybierał bardzo różne formy. Jak zaprojektowany w 1981 roku masywny i surowy Dom Pomocy Społecznej im. św. Brata Alberta przy ulicy Kawęczyńskiej w Warszawie. Tu w pozornie monolitycznej, ceglanej bryle architekci Wojciech Hermanowicz, Tomasz Lechowski i Marek Żarski ukryli "niespodzianki" w postaci np. kurtynowej ściany, ażurowego narożnika, widocznej w wycięciach w murze cylindrycznej wieży czy głębokich nisz okazujących się elewacją części mieszkalnej z balkonami. Całkiem inny zestaw form zaproponował Klemens Mikuła projektując zabudowania towarzyszące torowi regatowemu nad poznańskim jeziorem Malta. Wielokolorowe, bogato rozczłonkowane bryły budynku z szatniami, trybun, stanowisk dla sędziego itp. są dynamiczne i pogodne, sprawiają wrażenie, jakby złożono je z kolorowych drobnych klocków i licznych murków, wieżyczek, słupków, chorągiewek.

Jeszcze inne formy wybrali Jurand Jarecki, Stanisław Kwaśniewicz i Marek Gierlotka projektując oddany do użytku w 1989 roku gmach Biblioteki Śląskiej w Katowicach. Założony na planie kwadratu budynek posadowiono na środku placu, na podwyższeniu. Już ten gest pokazuje, jaką rangę nadano tej bryle, która miała w przestrzeni miasta pełnić rolę "nowoczesnej świątyni wiedzy". Gmach poprzedzają szerokie schody, a jej wejście ujęto w rozbudowany portal, w którym nietrudno doszukać się echa form antycznych.

Postmodernizm w kościele

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrazek

wroclaw-kosc_nmp_krolowej_pokoju.jpg

Dekadę lat 80. wyróżnia jeszcze jeden rodzaj budynków – kościoły. Tych zbudowano wówczas najwięcej w historii: według danych Komisji Episkopatu do spraw Budowy Kościołów w latach 1984-1988 oddano do użytku ponad 460 kościołów i 590 kaplic, zaś pod koniec 1988 roku w budowie znajdowało się ok. 950 kolejnych. Ten sakralny boom miał związek z sytuacją polityczną i ekonomiczną: przez cały okres powojenny władze bardzo niechętnie przyznawały pozwolenia na budowę kościołów, robiły to najczęściej w obliczu konfliktów i kryzysów (co miało niejako odwrócić od nich uwagę ludzi); tych w latach 80. nie brakowało, to ta dekada więc była szczególnie obfita w tego typu projekty. Architektura o funkcjach sakralnych była w latach PRL wyjęta spod państwowych regulacji, co sprawiało kłopoty realizacyjne – inwestor kościelny nie miał dostępu do państwowych źródeł materiałów budowlanych czy maszyn. To wydłużało proces budowy, wpływało też na ostateczny kształt budowli, bo czasem już w trakcie realizacji trzeba było projekt modyfikować. Miało też jednak dobre strony, bo pozwalało na ogromną swobodę stosowanych form. I to właśnie niespotykane nigdzie indziej bogactwo koncepcji przestrzennych cechuje architekturę sakralną tamtych czasów. W tym samym mieście, we Wrocławiu, w pierwszej połowie lat 80. mogły narodzić się tak różne sakralne projekty, jak kameralny, minimalistyczny, zamknięty w kilku ceglanych prostopadłościanach kościół pw. św. Stanisława Kostki na Hubach (proj. Stefan i Maria Müllerowie, Barbara Jaworska) i potężny, ekspresyjny, jakby rozpychający się pomiędzy blokami osiedla Popowice kościół pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Pokoju (projekt zespołu pod kierunkiem Wojciecha Jarząbka). W 1989 roku zakończyła się budowa pełnej ukrytych znaczeń i postmodernistycznych gier z odbiorcą świątyni pw. Wniebowstąpienia NMP projektu Marka Budzyńskiego i Piotra Wichy na warszawskim Ursynowie Północnym. Kilka lat wcześniej powstał projekt świątyni dla zakonu dominikanów na warszawskim Służewie. Tej architekt Władysław Pieńkowski nadał niezwykłą formę: smukłą, ceglaną, jakby inspirowaną gotykiem bryłę wypełnił strukturą z surowego betonu, która mimo pozornego chłodu materiału tworzy w strzelistym wnętrzu niezwykłe rzeźbiarskie i światłocieniowe efekty.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrazek

kosciol_wniebowstapienia_panskiego_w_warszawie_ursynow_2021.jpg

Architektoniczny dorobek lat 80. nie daje się łatwo zaszufladkować, bo choć realizowany w kryzysowych czasach jest zaskakująco różnorodny i dość bogaty. Dziś często postrzegany jako nieporadny czy kiczowaty, doskonale oddawał ducha swoich czasów, bo te przecież cechowały tak samo niepewność i nadzieja, marzenia i zmagania z szarością dnia codziennego.

Język Polish

osiedle

architektura postmodernistyczna

postmodernizm

kościół

ursynów

transformacja ustrojowa