Krindżowe filmy lat 90.

mlode_wilki_1037367.1.jpg, default, “Młode wilki”, reż. Jarosław Żamojda, 1996, fot. DaVinci Film

Drzewa biorące odwet na ludzkości i nadwiślańscy hakerzy paraliżujący kraj z użyciem dyskietki. Chłop przebrany za babę, erotyczna fanfaronada przebrana za psychologiczny dramat, reklama udająca film i polscy gogusie udający amerykańskich gangusów. Oto krótka wycieczka po krindżowym kinie lat 90.

Choć wydawać by się mogło, że cringe comedy jest w polskiej popkulturze zjawiskiem świeżym, zadekretowanym wraz z narodzinami polskiego "The Office" czy serialowego "1678", jego praprzodków znajdziemy także w głębokiej przeszłości polskiego kina. Nie tylko w latach 80. z "Wilczycą" i osławioną "Klątwą doliny węży" Marka Piestraka, ale przede wszystkim w ostatniej dekadzie XX wieku, czasach filmowego bezwstydu, żenujących żartów, łatwej erotyki, głupawych fabuł i filmowych flopów dokonywanych przez najważniejszych tuzów kina. Zapraszamy na wycieczkę po krindżowych perełkach lat 90.

"Młode wilki" – fura, skóra i matura

Video embed

Varius Manx - Pocaluj noc (Do ciebie)

Zacznijmy od szczecińskiego klasyku. Zrealizowane w 1995 roku przez Jarosława Żamojdę "Młode wilki" są bowiem wzorcowym przykładem krindżu lat 90. Jest tu wszystko, co charakteryzowało niedobre polskie kino tamtej dekady: niepotrzebne sceny nagości, bezsensowna przemoc, amerykańskie kalki z kina klasy C oraz doprowadzona do granic karykatury opowieść o naszych społecznych aspiracjach.

U Żamojdy ich symbolami były fura, skóra i komóra. Szybkie motocykle, ostre kobiety, efektowne samochody (przymiotniki można dowolnie wymieniać) – to uniwersum bohaterów filmu Żamojdy, młodych ludzi wchodzących na przestępczą ścieżkę, by jak najszybciej dorobić się wielkich fortun.

W 1995 roku, gdy zbiorowe marzenia o nowej postkomunistycznej idylli zdążyły się już zderzyć z rzeczywistością dzikiego kapitalizmu, a publiczność zmęczona była biedą, bezrobociem i inflacją, "Młode wilki" miały być ucieczką od rzeczywistości. Tu "Biedrona", "Cichy" i "Cobra" szybko dorabiali się dużych pieniędzy, pokazując widzom, że awans społeczny jest możliwy. Dość powiedzieć, że scenerią tej opowieści były z jednej strony najbardziej znane i spektakularne zabytki Szczecina (z zamkowym dziedzińcem na czele) oraz nowe pałace lat 90., czyli wielkie wille ówczesnych milionerów (np. podwarszawska Villa Riccona).

Oglądane po latach "Młode wilki" okazują się niemal wzorcową komedią żenady. Niemal, bo element zażenowania pojawia się tu wbrew oczekiwaniom twórców. W "Młodych…" po prostu niewiele się zgadza, a bezsensowna fabuła, drewniane aktorstwo i inscenizacyjna przaśność zestarzały się jeszcze gorzej niż powtarzane w tym samym okresie neoliberalne banały o pucybutach, milionerach i kowalach swojego losu.

"Chłopaki nie płaczą" – żenada w służbie komedii

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Chłopaki nie płaczą", reż. Olaf Lubaszenko, nz. Cezary Pazura, Bohdan Łazuka, Andrzej Zieliński, 2000, fot. Best Film

Obrazek

chlopaki_nie_placza_1044188.1.jpg

W latach 90, gdy polskie filmy próbowało udawać rozrywkowe kino amerykańskie, wielu nadwiślańskich filmowców szukało swojego miejsca, naśladując hollywoodzkie sławy. I tak Maciej Ślesicki stał się gwiazdą, tworząc polskie wersje amerykańskich hitów ("Sara" była hołdem dla VHS-owych sensacyjniaków, a "Tato" polską "Sprawą Kramerów"), Łukasz Wylężałek w "Bilboardzie" próbował udawać Davida Lyncha (bezskutecznie), a Olaf Lubaszenko postanowił pójść w ślady Quentina Tarantino i stworzyć sensacyjną komedię na miarę "Pulp Fiction".

Nie udało się. Co nie znaczy, że jego "Chłopaki…" nie byli gigantycznym sukcesem. Tekstami Lubaszenki mówiło pół Polski, a licealna impreza A.D. 2000 nie mogła się odbyć bez choćby krótkiego wspomnienia o jarającym trawkę Lasce czy sweterku Gruchy granego przez Mirosława Zbrojewicza. Lubaszenko stworzył kultową komedię żenady, ale w przeciwieństwie do większości swoich kolegów z lat 90. doskonale zaplanował zawstydzenie swojego widza. Wystarczy posłuchać dialogów o "Jarku, który jest rekinem i obrotny też jest", "zaje… twardej psychice", przyjrzeć się przerysowanym postaciom Michała Milowicza, Pawła Deląga i Cezarego Pazury, by zobaczyć, że komediowa żenada "Chłopaków…" nie była dziełem przypadku.

Lubaszenko bawił się schematem gangsterskiej komedii, mając świadomość, że to jedynie zmyślony świat, a nie polska rzeczywistość. Komediowe suchary przeplatał udanymi dowcipami, a "Chłopaki…" bardzo szybko dorobili się statusu dzieła kultowego. Czy oznacza to, że są dobrym filmem? Zapewne nie, ale wśród krindżowej produkcji ostatniej dekady XX wieku wyróżniają się samoświadomością i uczciwością wobec widza

"Operacja Samum" – czyli piwo na pustyni

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

“Operacja Samum”, reż. Władysław Pasikowski, 1999, fot. APF / HBO

Obrazek

operacja_samum_pasikowski_fot_apf_hbo_941088.1.jpg

Nie ma w polskim kinie drugiego reżysera, który w latach 90-tych wzleciałby tak wysoko, aby zaledwie kilka lat później w swoich następnych filmach zbliżyć się do poziomu autoparodii. Władysław Pasikowski, bo o nim mowa, najpierw zachwycił polską krytykę i publiczność "Krollem", brutalną opowieścią o wojsku i panującej w nim instytucjonalnej przemocy, by w 1992 roku nakręcić jeden z najważniejszych filmów polskiego kina po 1989 roku, czyli "Psy". Owszem, już wtedy zarzucano mu mizoginię, wulgarność i przedmiotowe traktowanie kobiet, a scena z pijanym esbekiem i parodią piosenki o Janku Wiśniewskim oburzała samego Andrzeja Wajdę, ale filmowe mistrzostwo Pasikowskiego wygrywało z tymi zarzutami. Młody reżyser świetnie chwytał bowiem ducha czasów, aktorów prowadził tak, że tworzyli u niego niezapomniane kreacje, a na polskie ekrany wpuszczał powiew iście amerykańskiego filmowego rzemiosła.

Triumf "Psów" sprawił, że przed Pasikowskim otworzyły się drzwi wszystkich producentów. W najtrudniejszym czasie polskiego kina (państwowe finansowanie właśnie zlikwidowano, a PISF miał się dopiero narodzić), znany reżyser gwarantował dochody. Gorzej bywało z jakością. Zwłaszcza ostatnie lata XX wieku przyniosły w twórczości Pasikowskiego filmy, które raz po raz wystawiały na próbę miłość jego fanów (ból, który znam z autopsji)

W "Demonach wojny według Goi" z 1998 roku raziła chęć szokowania widza połączona z jednoczesnym spłycaniem psychologii postaci, a gumowe głowy podnoszone przez Artura Żmijewskiego po latach stały się internetowym memem. W "Reichu" (2001) Pasikowski niezamierzenie śmieszył widzów pokracznym wątkiem miłosnym, a postaci w niczym nie przypominały skomplikowanych bohaterów "Psów". Ale filmem, który stał się obiektem szczególnych drwin, była "Operacja Samum" z 1999 roku. Nie dlatego, że filmowi brakowało jakości, bo z nią było – jak na tę dekadę – więcej niż przyzwoicie, ale ze względu na nachalny product placement. W pogoni za dochodem lub spięciem budżetu twórcy filmu podpisali bowiem sponsorskie umowy wymuszające na twórcach umieszczenie kilku niezbyt subtelnych reklam. I tak w scenie spotkania bohaterów na pustyni zamiast dwójki witających się gierojów widzowie oglądali piwa Warka Strong pozostawione na tylnym fotelu terenówki, a alkoholowe i tytoniowe reklamy raz za razem wypełniały filmowe kadry. Wszystko to sprawiło, że "Operacja…" stała się symbolem nachalnej reklamowości kina lat 90., bodaj najsłynniejszym obok „Strasznego snu Dzidziusia Górkiewicza” Kutza z Coca-Colą w jednej z głównych ról.

"Wirus" – hakerzy na miarę naszych możliwości

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

“Wirus”, reż. Jan Kidawa-Błoński, 1996, fot. Gambit Productions

Obrazek

wirus_kidawa_blonski_fot_gambit_productions_1996_1028375.1.jpg

Prawdziwą perłą filmowego cringe’u lat 90. był natomiast "Wirus" Jana Kidawy Błońskiego, zrealizowana w 1996 roku sensacyjno-erotyczna opowieść o hakerze terroryzującym Polskę z użyciem komputerowej dyskietki.

Największe gwiazdy dekady na czele z Cezarym Pazurą, Janem Englertem i Olafem Lubaszenką, już doświadczony, a wciąż zapowiadający się reżyser i operatorskie oko Andrzeja J. Jaroszewicza osławionego współpracą z A. Żuławskim nie uratowały "Wirusa" przed samozniszczeniem. Trudno bowiem znaleźć obraz, który na tak niewielkiej przestrzeni zdołałby pomieścić niemal wszystkie grzechy krindżowego kina lat 90., a nawet sporo więcej.

U Kidawy-Błońskiego Cezary Pazura nosił karykaturalnie bujne, rude bokobrody, a Tomasz Sapryk – długie czarne włosy (na gorszą perukę musiał czekać aż do "Święta ognia"). Kobiety były tu ozdobami i seksualną atrakcją, w łóżku kochankom towarzyszył kilkumetrowy wąż boa (który – co chyba ważne – nie lubił słuchać Chopina), a w jednej z erotycznych scen rytmicznie unoszący się tyłek Tomasza Sapryka tworzył osobliwą… figurę inscenizacyjno-operatorską. Nie mogło zabraknąć eksplozji (a wybuchało tu wszystko – od komputera po pociąg), mizoginicznej przemocy, bezsensownych strzelanin i mięsistych, męskich dialogów ("Policja, jesteście aresztowani! – A wy jesteście martwi!").

Wszystko to w duchu amerykańskiego kina popularnego: Paulina Młynarska zakładała nogę na nogę niczym Sharon Stone w "Nagim instynkcie", śnieżny pług niczym w Spielbergowskim "Pojedynku na szosie" taranował poloneza prowadzonego przez dyrektora jednego z banków, a Cezary Pazura i Jan Englert tworzyli duet godny c-klasowej podróbki "Ściganego". Nonsens gonił nonsens, inscenizacja wołała o pomstę do bogów X muzy, a jedynym zabawnym elementem była animacja wykonana przez filmowego hakera, w której animowany Lech Wałęsa ostrzegał, że jeśli skasujemy wirusa, powrócą komuniści.

O tym, jak dziwacznym i złym projektem był "Wirus", świadczyć mogą słowa Cezarego Pazury, który pytany niedawno o moment, gdy naprawdę poczuł, że jego kariera może być zagrożona, wymieniał właśnie film Kidawy-Błońskiego. I choćby dlatego warto powrócić do tego zaskakująco przyjemnego filmowego koszmaru.

"Operacja koza" czyli zamiana płci

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

“Operacja Koza”, reż. Konrad Szołajski, fot. Canal+ / ITI Cinema

Obrazek

operacja_koza_fot_canal_plus_iti_cinema_1037959.1.jpg

Jedną z podstawowych przyczyn, przez które nadwiślańskie kino końca XX wieku staczało się w stronę żenującej rozrywki, były pieniądze. A raczej ich brak. Likwidacja publicznego systemu finansowania produkcji sprawiła, że twórcy musieli sięgać po historie dające choć cień szansy na zdobycie masowej publiczności. A że Polska wciąż pogrążona była w fascynacji amerykańską popkulturą, rodzimi filmowcy próbowali ją naśladować. Jan Kidawa-Błoński z jego hakerskim thrillerem czy Pasikowski z mocnym kinem sensacyjnym nie byli jedyni. Po sprawdzone amerykańskie schematy sięgał także Konrad Szołajski w innej krindżowej perełce – "Operacji koza".

Punkt wyjścia był banalnie prosty, a zarazem wielokrotnie sprawdzony. Oto młody naukowiec badający możliwość zamiany ludzkich osobowości pewnego dnia zamienia się rolami z agentką KGB wysłaną przez Rosjan, by przejąć jego technologię. Po wspólnie spędzonej nocy (jesteśmy w kinie lat 90., więc ilość niepotrzebnych scen seksu musi się zgadzać) bohater Olafa Lubaszenki i bohaterka Ewy Gawryluk budzą się ze świadomością "wypożyczoną" od tego drugiego. Mógłby to być początek ciągu dowcipnych – nawet jeśli wtórnych – gagów, ale w "Operacji…" to wszystko za nic nie chce zadziałać. Wprawdzie twórcy chwytają się seksistowskich dowcipów, nie lękają się nawet slapstickowego wiadra spadającego na głowę bohatera i Olafa Lubaszenki, który w tureckim sweterku próbuje tańczyć "Jezioro łabędzie"… Na nic zdaje się nachalnie krotochwilna muzyka Piotra Rubika i groteskowy amerykański instruktor wyglądający jak parodia Michaela Dudikoffa – "Operacja…" ani na chwilę nie przestaje być krindżową komedią. Szkoda, że nieświadomie.

"Szamanka" – mózg jedzony łyżeczką

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Szamanka", reż. Andrzej Żuławski, foto: YBCA

Obrazek

szamanka-ybca.jpg

Nieudane wariacje na temat amerykańskiego kina gatunków bynajmniej nie wyczerpują listy żenujących produkcji lat 90-tych. Krindż, zwłaszcza ten uprawiany nieświadomie, stał się też udziałem wielu artystów z obiegu festiwalowo-salonowego. Czołowym jego przykładem była "Szamanka" Andrzeja Żuławskiego zrealizowana w 1996 roku na podstawie scenariusza Manueli Gretkowskiej, przyszłej skandalistki nadwiślańskiej prozy obyczajowo-intelektualnej.

Żuławski, jeden z największych erudytów polskiego kina, artysta wyrafinowany i niekłaniający się plebejskim gustom, stworzył film idealnie wpisujący się w przaśny pejzaż rodzimego kina tamtej epoki. W opowieści o romansie antropologa (Bogusław Linda) i młodej studentki (Iwona Petry) pomieścił mizoginię (nienową u niego) i wulgarne uprzedmiotowienie kobiecej bohaterki, thriller erotyczny mieszał z filmem psychologicznym, a samoświadome kino campowe łączyło się tu z zupełnie nieuświadomionym kiczem i bufonadą. Żuławski wrzucił do kociołka opowieść o zwłokach szamana sprzed trzech tysięcy lat, historię magicznych rytuałów, seksualnego wykorzystywania, opowiastkę o radioaktywnym uranie, ruskiej mafii i… kanibalizmie. Zabrakło jedynie sensu i szacunku dla widza. I choć Żuławski po latach opowiadał, że film był niedoskonały ze względu na budżetowe niedostatki spowodowane wysoką gażą popijającego Bogusława Lindy (pochłaniającą rzekomo 2/3 budżetu produkcji), a mówiąc o jego przesłaniu, nawiązywał do św. Augustyna, Szestowa, Bierdiajewa, Dostojewskiego, Bertolucciego i Passoliniego, konia z rzędem temu, kto w bełkotliwej, zrodzonej z intelektualnej bufonady "Szamance" naprawdę dostrzeże tę filozoficzną głębię, a nie żenujący, autotematyczny spektakl.

"Drzewa" – roślinne kino zemsty

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Drzewa", reż. Grzegorz Królikiewicz, 1996, fot. TVP

Obrazek

drzewa_krolikiewicz_fot_tvp.jpg

Spektakularny reżyserski kiks w latach 90. zaliczył także inny z wielkich artystów rodzimego kina. Grzegorz Królikiewicz, niepokorny autor takich arcydzieł jak "Tańczący jastrząb", "Na wylot" czy "Przypadek Pekosińskiego", w 1995 roku stworzył jeden z najbardziej kuriozalnych filmów w swoim dorobku.

"Drzewa" łączyły historię wybitnej biolożki (jednym z fetyszów kina lat 90-tych była nauka i wysoka technologia – nasze okno na Zachód) prowadzącej badania nad odczuwaniem roślin z opowieścią o miasteczku, w którym spadające drzewa zabijają przypadkowe ofiary i osobliwej wojnie wypowiedzianej naturze przez człowieka.

Czego to w filmie Królikiewicza nie było? Ewa Kasprzyk z krzykiem wgryzała się w kawałek arbuza i monitorowała jego neurologiczne reakcje, Paweł Wawrzecki "mistycznie" tulił się do sadzonki dębu, drzewa podejmowały walkę z ludźmi, a nad grobem bohaterowie toczyli wojnę na kwietne bukiety. Na ekranie odbywały się pełne emfazy, ale niezbyt głębokie dyskusje o życiu i jego sensach, a miejsce klasycznych ujęć, planów amerykańskich czy zbliżeń zajmowały obrazy filmowane z perspektywy żabiej i operatorskie udziwnienia mających zdynamizować tę od początku do końca martwą opowieść.

Królikiewicz skreślił bowiem eko-horror zupełnie pozbawiony napięcia. Zrealizowane za niewielkie pieniądze "Drzewa" to jeden z najbardziej kuriozalnych polskich filmów lat 90., film, który moglibyśmy wybaczyć egzaltowanemu studentowi szkoły filmowej, ale nie jednemu z mistrzów i najdogłębniejszych analityków kina.

Język Polish