Koncept białogłowski, czyli zapomniane pisarki baroku

portret_mlodej_kobiety_z_ksiazka_na_tle_parku1.jpg, default, Portret młodej kobiety z książką na tle parku, 1834, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

#literatura

Pisały wbrew ówczesnym obyczajom. Mówiły o tym, o czym powinny milczeć. Na wielu polach były prekursorkami. Odczarujmy czysto męskie oblicze polskiej literatury baroku.

Pierwsza według krytyków: Anna Stanisławska (1651/1654 – 1701)

Lubiła się wyróżniać, a w kilku dziedzinach była liderką.
W literaturze: przez badaczy została okrzyknięta pierwszą poetką polską. To nic, że niezbyt utalentowaną. Odkrywca jej rękopisu Aleksander Brückner pisał: "Wiersze marne, ale ten »koncept białogłowski« […]. Język sam, z dosadnymi przysłowiowymi zwrotami, stawia ją obok Potockiego i Kochowskiego".

W małżeństwie: trzykrotnie zamężna, dwukrotnie szczęśliwie. Pierwszego męża wybrał jej ojciec – ograniczonego umysłowo kasztelana krakowskiego o wyglądzie Ezopa. Stanisławska nigdy nie ukrywała, że przy wyborze mężczyzn istotne są dla niej walory estetyczne. Jako jedna z nielicznych kobiet XVII-wiecznej Polski sama doprowadziła do rozwiązania umowy ślubnej, mając zaledwie 19 lat.

W sprawach światopoglądowych: bez skrępowania opisywała intymne szczegóły z życia małżeńskiego. Po śmierci trzeciego wybranka sama zarządzała majątkiem. Jej autobiograficzna "Transakcyja albo opisanie całego życia jednej sieroty przez żałosne treny od tejże samej pisane roku 1685" była prekursorskim dziełem przedstawiającym tyranię ojcowską i małżeńską.

Thumbnail — Anna Stanisławska, obraz z XVII w., fot. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie

Urodzona nie wcześniej niż w 1651 i nie później niż w 1654 roku Anna Stanisławska, primo voto Warszycka, secundo voto Oleśnicka, tertio voto Zbąska, była kobietą pewną siebie (o czym świadczy chociażby charakter pisma) oraz świadomą swoich zalet i wad. We wstępie do jedynego znanego jej dzieła uczciwie ostrzega czytelnika:

Jeśli zaś książka nie do gustu twego,

ta jej jest wada, że białogłowskiego

Konceptu, a zaś sama rzecz pisana,

to niech nie będzie od ciebie czytana.

["Transakcyja albo opisanie całego życia…"]

Wierszowaną autobiografię sponsoruje ósemka: treny tworzą ośmiowersowe strofy, każdy wers liczy osiem sylab. Autorka zazwyczaj stosuje proste rymy gramatyczne, czasem powtórzone kilka razy z rzędu. Lekturę może utrudnić zawiłość myśli Stanisławskiej, co ta przewidziała i poczyniła odpowiednie notatki na marginesie. Jednak krytycy literaccy zgodnie przyznają, że nie o formę tutaj chodzi, a o przesłanie jedynego znanego utworu poetki. Ze względu na śmiałość poglądów na sprawy damsko-męskie i odwagę w ich wyrażaniu "Transakcyję" można uznać za dzieło przełomowe, zalążek emancypacyjnej postawy. Po raz pierwszy w literaturze polskiej kobieta mówi własnym głosem o niezaspokojeniu seksualnym i przedmiotowym traktowaniu kobiet. Tworzy udany szkic psychologiczny, a także panoramę ówczesnych obyczajów.

Pierwsza według chronologii: Magdalena Mortęska (1554 – 1631)

O ile ojciec Stanisławskiej oddał córkę na wychowanie do klasztoru sióstr dominikanek, o tyle Magdalena Mortęska wstąpiła do klasztoru benedyktynek wbrew woli rodzica. Zrewolucjonizowała życie zakonne. Jako przełożona klasztoru dbała o edukację mniszek, które musiały uczyć się m.in. pisania i czytania po polsku i łacinie. Zdobywszy te umiejętności samodzielnie, benedyktynka stała się matką chrzestną wielu literackich talentów, a jej pisma o tematyce religijnej oraz listy są cennym dokumentem epoki. Literaturoznawca Antoni Czyż uważa Mortęską za "pierwszą chronologicznie pisarkę polską" i zarazem za "najwybitniejszą pisarkę mistyczną polskiego baroku".

Sarmacka muza: Elżbieta Drużbacka (ok. 1695 – 1765)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Fotografia portretu Elżbiety Drużbackiej autorstwa Charles'a Camino, nie po 1977, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

elzbieta_druzbackas_polona.jpg

Niejeden mógłby jej pozazdrościć. Wykształcenia: znała język francuski, zgłębiała wiedzę z zakresu historii i kultury antycznej, interesowała się literaturą i muzyką. Znajomości: wychowała się na dworze wpływowej i bogatej Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, w życiu dorosłym bawiła na dworach Czartoryskich, Krasickich, Branickich, Sanguszków. Przyjazne relacje z braćmi Załuskimi zaowocowały wydaniem tomiku jej poezji "Zbiór rymów duchownych, panegirycznych, moralnych i światowych". Jako nietuzinkowa postać (wykrzykująca na rohatyńskiej ulicy pytanie: "Ktoś tu mówi po polsku?") i przyjaciółka księdza Benedykta Chmielowskiego (autora pierwszej polskiej encyklopedii) wystąpiła na kartach "Ksiąg Jakubowych" Olgi Tokarczuk. Ponadto była praprababką Aleksandra Fredry. Jednak najbardziej można jej pozazdrościć talentu.

Elżbieta Drużbacka urodziła się ok. 1695 roku, więc jeszcze w epoce baroku, lecz bliska była myśli oświeceniowej. Jej twórczość cenił Ignacy Krasicki, a Hugo Kołłątaj stwierdził: "Utrzymała honor poezji polskiej i dzieła jej w późne wieki należeć będą do dobrej literatury w mowie naszej". Powszechne wówczas makaronizmy poetka zastąpiła prostotą, choć nie brakowało jej finezji i wyobraźni. Ze swobodą przebierała w środkach stylistycznych (co widać w barwnych opisach przyrody) i gatunkach. Współcześni krytycy nazywają ją "sarmacką muzą" lub "słowiańską Safoną".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Strona tytułowa tomiku poezji Elżbiety Drużbackiej "Poezye... t.1", wyd.: u Breitkopf et Haertel, 1837, Lipsk, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

elzbieta_druzbacka_poezja_polona.jpg

Ciężko pracowała na to miano. Dziś znamy ok. 100 utworów Drużbackiej, ale jej rękopisy spłonęły podczas powstania warszawskiego, więc trudno oszacować ich rzeczywistą liczbę. Znana była już za życia. Odpisy jej wierszy krążyły po dworach jeszcze przed debiutem książkowym. W swoim dorobku najwięcej ma liryków religijnych, choć nawet w nich przemyca aktualne kwestie obyczajowe, chociażby dygresje na temat rozwodów. Drużbacka kontynuuje więc motyw podjęty już przez Stanisławską. Choć jako katoliczka jest przeciwna unieważnieniu małżeństwa, dopuszcza separację i nie uznaje związków zaaranżowanych. Sama była szczęśliwą żoną (do śmierci męża) oraz matką i babką (aż do śmierci starszej córki i sześciorga wnucząt).

W poezji nie unikała kontrastów, a obok żałobnych tonów pojawiają się w jej twórczości wiersze satyryczne i rubaszne fraszki. Erotykę czasem ubiera w mitologiczne szaty lub łączy ze sferą religijną:

Jeszcze taka forteca w naturze nie była,

Której by miłość swoją sztuką nie dobyła.

Architekt za nic

Uchodzi z granic.

W głuchych jaskiniach znajdzie miłość Eremitę,

Zapuści w zimny krzemień, w iskrze ognie skryte,

I ten, co go dopiero trącano krzesiwem,

Staje się rozgorzałem w płomieniu łuczywem.

Aż kości święte

W popiół rozdęte.

["Na pysznego narcyza uciekającego od miłości nimfy Echo nazwanej"]

Niektórzy w barokowej poetce dostrzegają symbol walki o prawa kobiet. W jednym z utworów Drużbacka apeluje:

W Polszczem zrodzona, w Polszcze wychowana,

W wolnym narodzie mnie też wolność dana

Mieć głos i ja na to nie pozwala,

Co mi się nie zda…

Virgo Polona: Anna Memorata (1612/1615 – ok. 1645)

Pisała po łacinie, miała czeskie korzenie, uważała się za Polkę. Swoje wiersze podpisywała "Virgo Polona", czyli "dziewica polska". Grzeszyła skromnością. Poetom, którzy pisali na jej cześć wiersze, odpowiadała lirycznie:

Mnie nie poiły aońskie nimfy,

więc talent się spala w pustej pieśni.

Dlaczegom więc nazwana dziesiątą albo pierwszą muzą?

Niech mi daruje Apollo te wiersze, błagam.

[utwór dedykowany Samuelowi Spechtowi]

Anna Memorata wychowała się w Wielkopolsce. Ojciec zadbał o jej wykształcenie, więc posługiwała się kilkoma językami, poznała reguły poetyki i klasyków literatury. Jako jedyna kobieta należała do kółka poetyckiego w Lesznie. Nie znamy szczegółów z jej życia, niewiele utworów się zachowało – wiersze okolicznościowe i panegiryki. Wiemy jednak – sądząc po laudacjach kolegów po fachu – że była utalentowaną, pracowitą, inteligentną i pełną uroku osobą.

Rokoko metafizyczne: Antonina Niemiryczowa (ok. 1702 – 1780)

Posiadała kilka ukrytych talentów. Pisała, najpierw potajemnie, więc mało kto o niej słyszał. Z francuskiego też tłumaczyła pod pseudonimem A.Z.I.N.L.O., czyli Antonina Z Iełowickich (Jełowickich) Niemiryczowa Litewska Oboźna. Podobno sama komponowała utwory muzyczne i malowała. Ślad zainteresowań sztukami plastycznymi odnajdujemy w jej wierszach – wiele z nich nawiązuje do obrazów i rzeźb znajdujących się w jej domu w Złotyjowie pod Równem, gdzie zamieszkała z mężem po ślubie.

Antonina Niemiryczowa wkrótce wyszła z cienia. W 1743 roku ukazał się jej tom wierszy "Krótkie ze świata zebranie różnych koniektur". Pieśni w nim zawarte krytycy porównują do ód francuskiego poety i dramaturga Jean-Baptiste’a Rousseau. Debiutancki zbiór autorki, łączącej metafizyczne oblicze baroku z finezyjnym rokokiem, został odnaleziony we Lwowie. Dlatego też częściej mówi się o drugiej książce poetki, datowanym na 1753 rok "Zbiorze wierszów polskich". Utwory emblematyczne przeplatają się tu ze wspomnianymi wyżej poetyckimi opisami dzieł sztuki oraz z dialogami miłosnymi i salonowymi. Właśnie dworski salon, ogród lub las stają się scenerią niewinnego flirtu:

Dama: Widzę w tej kniei wielkie są upały.

Kawaler: Dam ci wineczka kieliszeczek mały

["Dyskurs damy z kawalerem na łowach będących"]

a nawet erotycznej gry kochanków:

Nie chcę rwać kwiatu – wolę frukt dojrzały;

Frukt wielki profit – z kwiatu bardzo mały.

Niech się, kto chce, rwie; ja o kwiat nie stoję,

W frukcie ja swoje gusta zaspokoję.

["Pod figurą panny i pani, i kawalera, kwiatu i fruktu "]

W wierszach autorki odczytujemy aluzje do literatury antycznej, pobrzmiewa w nich echo wczesnorenesansowego Francesca Petrarki, a nad wszystkim czuwa (choć nie osobiście) popularny w baroku, rokoku i sentymentalizmie – Kupidyn. Jeśli więc nazwać Niemiryczową poetką baroku, to z zastrzeżeniem, że jej utwory – może nie najwybitniejsze, ale na pewno przekraczające dopuszczalną w XVIII-wiecznej obyczajowości granicę intymną – zapowiadają ewolucję stylu poetyckiego na bardziej śmiały, wysublimowany i osobisty.

Dramatopisarka w koronie: Franciszka Urszula Radziwiłłowa (1705 – 1753)

Większość utworów Niemiryczowej funkcjonuje w formie rękopisów, niektóre zapisała na odwrocie listów od Franciszki Urszuli Radziwiłłowej. Księżna była pierwszą polską dramatopisarką, utworzyła teatr w Nieświeżu na Litwie. Jej najwcześniejszy znany utwór to wierszowany list do męża z 1725 roku. W swoim repertuarze posiadała również: wiersze na dobranoc, przestrogi córce i nagrobki synom, bajki, powiastki, komedie i żywoty świętych, a nawet libretta operowe. W swoich utworach wykorzystywała motywy baśniowe, groteskę i choć momentami nawiązywała do średniowiecznej kultury, dostosowała ją do stylistyki barokowej. Jako pierwsza w kraju przełożyła też Moliera, po czym go kilkakrotnie sparafrazowała.

Mistyczna zarządczyni: Konstancja Benisławska (1747 – 1806)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Konstancja Benisławska, drzeworyt J. Łoskoczyńskiego na podstawie zaginionego dziś obrazu olejnego nieznanego autora z "Tygodnika Ilustrowanego" 7 (1893), 177, s. 308, fot. IBL. Strona tytułowa tomiku poezji Konstancji Benisławskiej "Piesni sobie spiewane od Konstancyi z Rykow Benisławskiey [...] za naleganiem przyjaciół z cienia wiejskiego na jaśnią wydane", wyd. w Drukarni J.K.Mci Akademickiey, 1776, Wilno, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

konstancja_benislawska_piesni_polona_.jpg

Jej twórczość budziła skrajne emocje. "Ubożuchna, tępa staroświecka treść" – pisał Stefan Żółkiewski na łamach "Kuźnicy". "[…] w zbiorku jej mieszczą się najwznioślejsze wiersze, jakie w wieku XVIII po polsku napisano" – przekonywał Wacław Borowy, który przywrócił autorkę historii literatury. "Odkryto mistyczną bigotkę Benisławską" – donosił Jan Kott. Z kolei językoznawca Tadeusz Brajerski uważał poetkę za "zabłąkanego w XVIII wieku barokowego wirtuoza słowa".

Choć metrykalnie Konstancja Benisławska należała już do oświecenia, mentalnie i stylistycznie pozostawała w poprzedniej epoce. Przedstawiano ją jako wykształconą, piękną, stanowczą i energiczną kobietę. Sprawnie zarządzała majątkiem męża i prowadziła działalność dobroczynną. Uchodziła za erudytkę. W jej utworach znajdziemy liczne cytaty i aluzje do innych dzieł, chociażby do liryki czarnoleskiej, mistyki hiszpańskiej czy najczęściej przez nią przytaczanej Biblii. Bliska jest jej zwłaszcza poetyka modlitwy, a jej "Pieśni sobie śpiewane" można potraktować jako lirykę wyznania, dziennik intymny:

Jeszcze na dal ode mnie starość jest garbata,

jeszcze się w czarne włosy siwizna nie wplata,

jeszcze twarz mam pogodną, nie siedzą na czele

mierzłe marszczele,

a już śmierć kosą grozi i fuka nad głową.

["Pieśni sobie śpiewane"]

Benisławska pisze od serca: nie udziwnia, nie sięga po łacińską składnię, nie stosuje powszechnych w baroku makaronizmów. Co nie oznacza, że jej twórczość pozbawiona jest walorów artystycznych. Wręcz przeciwnie – bawi się (z umiarem) oksymoronami, paradoksami, homonimami i rymami wewnętrznymi, stosuje enumeracje czy aliteracje. Jej miłość do Boga nie jest podszyta strachem, lecz zmysłowością. Poetka traktuje Stwórcę jako oblubieńca, realnego kochanka, z którym pragnie się zjednoczyć co najmniej duchowo. Właśnie ta głębia, wręcz obsesyjna, przeżycia mistycznego wyróżnia ją na tle współczesnych sobie poetów.

Pierwsza o sobie: Marianna Marchocka (1603 – 1652)

"Świadectwo wkraczania kobiecości w sferę sacrum" – napisze o jej dziele Aleksandra Bobrowska. Wcześniej Marianna Marchocka wstąpi do karmelitanek bosych. Przyjmie imię Teresa od Jezusa na cześć hiszpańskiej świętej Teresy z Ávili (tej, która była literacką inspiracją dla Benisławskiej). Tam z rozkazu swojego spowiednika zacznie spisywać swoje życie i będzie to pierwsza autobiografia kobieca w dziejach polskiej literatury. Relacja Marchockiej jest spontaniczna, autorka opisuje walkę z pokusami, np. chęcią podpalenia klasztoru. Jest to zarazem bardzo udana próba oddania doświadczenia mistycznego i szkic psychologii kobiecej. Autobiografię przetłumaczono na język francuski.

***

"Prototypem dziewiętnastowiecznej emancypantki" nazywano z kolei Reginę Salomeę Pilsztynową (1718 – 1763) – podróżniczkę i pierwszą polską lekarkę. Była kobietą o silnym charakterze i upartą, bez problemu odnalazła się więc w męskim świecie. Jej pamiętniki spisane w Stambule są źródłem wiedzy na temat obyczajów panujących w krajach muzułmańskich, a uwagi na temat nierówności płci mogą być traktowane jako preludium myśli feministycznej. Podobnie twórczość wszystkich wymienionych (i tych jeszcze nieodkrytych) kobiet są cenne nie tyle pod względem literackim, ile w kontekście wolności i praw kobiet.

Źródła: "Pisarki polskie epok dawnych" pod red. Krystyny Stasiewicz, Olsztyn 1998; Sylwia Kawska, "Dialogi damy z kawalerem. Uwagi o poezji miłosnej Antoniny Niemiryczowej" [w:] "Prace literaturoznawcze" V/2017; Ida Kotowa, "Anna Stanisławska: pierwsza autorka polska" [w:] "Pamiętnik Literacki" 31/1/4; Dariusz Rott, "Kobieta z przemalowanego portretu", Katowice 2004; "Wizja małżeństwa w twórczości Elżbiety Drużbackiej i Anny Stanisławskiej-Zbąskiej", kobietawliteraturze.blogspot.com [dostęp online: 24.01.2022]

Język Polish