Eleonora Ziemięcka - Życie i twórczość | Artysta

Pierwsza polska filozofka, wybitna myślicielka religijna, niestrudzona redaktorka i publicystka, zapomniana prekursorka feminizmu katolickiego, do tego pisarka, tłumaczka i – co niektórym nie mieściło się w głowie – wzorowa matka i gospodyni. Postać w polskiej kulturze wyjątkowa, ciągle domagająca się właściwego upamiętnienia.

wt., 01/03/1815 - 12:00 - śr., 09/22/1869 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Portret Eleonory z Gagatkiewiczów Ziemięckiej, 1865, fot. Jan Mieczkowski/Biblioteka Narodowa Polona

Text positon (deprecated)

Center

Eleonora Felicjanna Gagatkiewicz urodziła się 3 stycznia 1815 roku w Warszawie ze związku Michała Gagatkiewicza i Izabelli z Łuszczewskich. Rodzice Eleonory już w 1817 roku, po trzech latach małżeństwa, wzięli rozwód. Dekadę później jej ojciec umarł, matka zaś dwa lata po rozstaniu wyszła ponownie za mąż, wychowanie córki powierzając dziadkom: Eleonorze z Grabskich i Ignacemu Łuszczewskiemu, właścicielom majątku w Jasieńcu (koło Grójca). Chorobliwa i delikatna dziewczynka dzięki opiekunom odebrała domowe wykształcenie. We wspomnieniach oddawała szacunek dziadkowi, który zapoznał ją z klasyką rodzimego piśmiennictwa: "czytał jasne poezje Karpińskiego, Krasickiego, Kochanowskiego i Naruszewicza, […] a » Pan Podstoli« największe budził jego zajęcie"; z kolei za rozkochanie w romantyzmie była wdzięczna babce: "czytała nam wieczorami ukochanych poetów naszych: Mickiewicza, Zaleskiego i innych. W oprawie więc głosu ukochanej i najdoskonalszej, jaką znałam w życiu istoty, usłyszałam arcydzieła nowożytnej polskiej poezji" ("Rys piśmiennictwa naszego od 1830 roku").

Edukację kontynuowała na niewielkiej pensji Anny Nowakowskiej w Warszawie, gdzie szczególnie wpłynął na nią Stanisław Jachowicz, bajkopisarz i redaktor pism dla dzieci, rozdmuchujący iskrę talentu u wielu kobiet, które z czasem stały się kariatydami polskiego pisarstwa, np. Marii Ilnickiej czy Seweryny Duchińskiej. W 1830 roku na łamach "Dziennika dla Dzieci" Jachowicza piętnastoletnia Eleonora zadebiutowała krótkim opowiadaniem pt. "Porównanie", a w następnych latach zasilała pisma podobnej orientacji kolejnymi powiastkami, obrazkami czy biogramami słynnych ludzi. Na pensji za sprawą zakonników, z których składała się znaczna część kadry, pogłębiło się też religijne zaangażowanie uczennicy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Eleonora Ziemięcka 1858, Zakład Litograficzny Adama Dzwonkowskiego (Warszawa), fot. Henryk Aschenbrenner/Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

aschenbrenner_henryk_fl._ca_1860_eleonora_ziemiecka_58e95f1a-36ed-46f6-85ff-4d17b1533a61.jpg

Zgodnie z obyczajem zaraz po pensji młoda kobieta trafiła na rynek matrymonialny i szybko została wydana za mąż. W 1834 roku Eleonora wyszła za Antoniego Ziemięckiego, kilka lat od niej starszego artystę malarza i dziedzica wsi Trzylatków, leżącej nieopodal Jasieńca. Wiemy o trójce dzieci pochodzących z tego związku: Eleonorze (ur. 1835), Franciszku (ur. 1840) i Mariannie (ur. 1841), przy czym tylko pierwsza córka przeżyła matkę, pozostała dwójka najpewniej zmarła niedługo po urodzeniu. Młode małżeństwo najpierw odbyło podróż do Drezna, a potem na lata osiadło w Warszawie, kilkukrotnie zmieniając adres.

Podczas pobytu w Dreźnie Ziemięcka zetknęła się z tamtejszą inteligencją, a za jej pośrednictwem z heglizmem i filozofią niemiecką, która – mimo rosnącej popularności w Europie – szybko zaczęła budzić jej opór. Niechęć do panteizmu i idealizmu zaowocowała pierwszym poważnym studium pt. "Myśli o filozofii" opublikowanym w prestiżowej "Bibliotece Warszawskiej" w 1841 roku. Jak wspominał Kazimierz Kaszewski, od tego momentu nazwisko młodej autorki stało się znane:

Text

Było to w obumarłej podówczas literaturze tutejszej zjawiskiem niesłychanym i wstrząsającym, żeby młoda, dwudziestokilkoletnia kobieta, uczestniczka eleganckiego świata, stanęła od razu w rzędzie szermierzy metafizycznych; którzy wówczas, wprawdzie bardzo niedołężnie, próbowali heglowskich floretów, i zamiast równo z innymi kadzić berlińskiemu augurowi, ośmielała się protestować przeciw wyroczni.

Autor cytatu

"Eleonora Ziemięcka", "Tygodnik Ilustrowany" 1869, nr 93

Ziemięcka pomimo dotkliwej krytyki w kolejnych latach podjęła się nie tylko zwalczania prądów uznawanych przez nią za szkodliwe, ale też promocji światopoglądu, któremu pozostała wierna przez całe życie. Już w 1842 roku założyła czasopismo "Pielgrzym", uznawane czasem za skrajnie konserwatywne i ultramontańskie, w istocie zaś – zgodnie z intencją samej redaktorki – nie tyle pismo kościelne, ile poważny periodyk naukowy o ambicjach filozoficznych, mający na celu pogłębienie katolicyzmu i rozwijanie "wiedzy chrześcijańskiej". Prężnie działającej publicystce udało się pozyskać znakomite grono autorek i autorów, m.in. członków tzw. koterii petersburskiej, a więc Józefa Ignacego Kraszewskiego, Michała Grabowskiego, ks. Ignacego Hołowińskiego, ks. Stanisława Chołoniewskego, ale też np. Wincentego Pola czy Narcyzę Żmichowską, do pewnego momentu zafascynowaną intelektem i urodą koleżanki po piórze.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Strona tytułowa książki "Myśli o wychowaniu kobiet", autorka: Eleonora Ziemięcka,1843, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

wychowanie_kobiet_polona.jpg

Ziemięcka sama żywo udzielała się w "Pielgrzymie", jako autorka studiów i tłumaczeń niekiedy zapełniała większą jego cześć, nieustająco i wytrwale zabiegała o nowych piszących i o rozszerzanie kręgów czytelniczych, a jednocześnie – prowadziła dom, opiekowała się malutkimi dziećmi, szukała nabywców na dzieła męża tracącego wzrok i zmagała się z własnymi problemami zdrowotnymi i chorobami swoich pociech. Wówczas też śmielej zainteresowała się pedagogiką kierowaną przede wszystkim do dziewcząt, a swoje przemyślenia podsumowała w traktacie "Myśli o wychowaniu kobiet" (1843). Jednak wszystkie te wysiłki nie przyniosły zamierzonego efektu: pismo zamknęło się w 1846 roku, po wydaniu 20 tomów, a jego zawiedziona, schorowana i tracąca dzieci redaktorka na kilka lat zamilkła.

Z nowymi siłami i imponującym rozmachem wróciła jednak do pisania. Od połowy lat 50. właściwie dokąd tylko pozwoliło jej słabe zdrowie, rozwijała swoje pomysły i działała na nowych dla siebie obszarach. Wówczas pojawiły się syntezy jej myśli: "Zarysy filozofii katolickiej" (1857), entuzjastycznie przyjęte np. przez Kraszewskiego, oraz "Studia" (1860), swoiste silva rerum, poza tekstami filozoficznymi, wspomnieniami, obrazkami i dialogami zawierające m.in. zarys historii literatury współczesnej czy dalsze rozważania nad kwestią kobiecą. Autorka podejmowała także prace translatorskie (przetłumaczyła kilka powieści i kursy przygotowujące do studiów naukowych), jak również wydawała własne utwory (np. dwie serie "Powiastek ludowych" z 1860 i 1861 roku).

Doświadczona literatka śledziła przemiany kulturowe zachodzące w okolicach powstania styczniowego i zaraz po jego upadku. Gdyby zebrać wszystkie rozproszone wypowiedzi Ziemięckiej z tego czasu (zarówno oryginalne, jak i firmowane przez nią jako tłumaczkę lub edytorkę), to okazałoby się, że proponowała ona spójny i całościowy program wychowania i edukacji, oryginalny projekt rozwoju kultury polskiej. Choć nadal wierna była swojemu katolickiemu światopoglądowi, to jej język i argumentacja zmieniły się, dostosowały do nowych czasów. W przenikliwych ocenach oraz w pełnych kultury polemikach umiejętnie łączyła tradycjonalizm z uniwersalizmem, religijną wizję świata z postępem.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Artur Grottger, cykl "Polonia", III, "Kucie kos", fot. domena publiczna

Obrazek

Cykl "Polonia", III, "Kucie kos", fot. domena publiczna

Ziemięcka umarła w Warszawie 22 września 1869 roku w wieku pięćdziesięciu czterech lat, a jej pogrzeb odbył się 3 dni później na cmentarzu Powązkowskim. Śmierci filozofki towarzyszyła fala nekrologów, wspomnień pośmiertnych i podsumowań. Choć już wtedy rozpoczął się proces stereotypowania i archaizowania jej dorobku, kreowania wizerunku rozmodlonej katolickiej matrony, to większość piszących i uczestniczących w pochówku zgodnie uznawała, że odeszła postać niezwykła, dowodząca, jak wiele osiągnąć może kobieta w XIX stuleciu. Z czasem zainteresowanie pisarką zaczęło słabnąć. W połowie lat 80. XIX wieku Piotr Chmielowski, przygotowujący serie tekstów o autorkach polskich, tak kiepsko znał biografię Ziemięckiej, że uznał ją za pannę, co sprostowała w liście otwartym żyjąca córka. Przez cały wiek XX twórczość redaktorki "Pielgrzyma", swego czasu niezwykle popularna, powracała incydentalnie i dopiero najnowsze badania potwierdzają jej pionierską wartość.

Poglądy filozoficzne

W całym dorobku Ziemięckiej widać potrzebę godzenia sprzeczności, próbę dialektycznego zniesienia aporii, które narastały w ówczesnej filozofii: wiary i uczucia z rozumem, tradycji z postępem, konieczności oraz wolności. Na początku swojej drogi intelektualnej myślicielka przeciwstawiła się heglizmowi, który jej zdaniem, gloryfikując rozum abstrakcyjny, tak naprawdę oddala ludzi od poznania świata, zamyka ich w arbitralnym, fałszywym systemacie, a dodatkowo nie daje żadnego oparcia moralnego, promuje panteizm niezgodny z religią, ale też ignoruje wolę jednostki i prowadzi do biernego fatalizmu. W swoich pierwszych pracach autorka krytykuje więc pozorną moc rozumu – tak jak inni filozofowie narodowi, np. Bronisław Trentowski i Karol Libelt, wobec których też zachowuje dystans, gdyż zbyt mocno naśladowali oni niemieckiego mistrza. Korzystając z ustaleń Kartezjusza i Kanta, uwyraźniała ograniczenia poznania racjonalnego i domagała się dowartościowania sfery praktyki, poznania bezpośredniego, intuicji czy wreszcie objawienia. Rozwój człowieka oraz ludzkości wymagał jej zdaniem uzupełnienia ambicji rozumu o siłę uczucia (najmocniej rozwiniętego u kobiet) czy o potęgę wiary (i jej instytucjonalnych odpowiedników – religię i Kościół). Z czasem dzięki pismom św. Tomasza i Leibniza oraz lekturom teologów francuskich, prekursorów socjalizmu chrześcijańskiego, zaczęła dowartościowywać i sam rozum, przekonana, że odkrycia racjonalistów mogą potwierdzić chrześcijańską wizję świata.

Ziemięcką należy uznać za zwolenniczkę oświecenia rozumianego jako wzrost samoświadomości, jako pracę nad sobą i światem oraz celowy postęp. Kierunek tego ostatniego pokrywa się z prawdami objawionymi chrześcijaństwa, co nie znaczy jednak, że cały namysł autorki daje się sprowadzić do apologetyki czy teologii, że najważniejsze dla niej są dogmaty, obrządek i ortodoksja. Poznanie religijne jest dla Ziemięckiej spontaniczne, jego zalążek immanentnie tkwi w każdym człowieku, ale też wymaga nieustającego wysiłku. Człowiek, społeczeństwo i sam Kościół rozwijają się w historii dzięki pracy jednostek obdarzonych wolną wolą. Postęp ma swoje oblicze boskie i ludzkie, zależy zarówno od Boga, od jego obecności w historii, jak i od samego człowieka. Nawet jeśli podmiot intuicyjnie odczuwa przykazania, to dopiero samodzielne poszukiwanie "wewnętrznej prawdy" jest warunkiem prawdziwego poznania i samostanowienia, zgodnie z przekonaniem, że: "Zawsze i wszędzie pragnąć trzeba, aby istota ludzka miała pewne oparcie na sobie" ("Słówko o kobiecie").

Fideizm spotykał się u Ziemięckiej z ustaleniami logiki i psychologii, chrystianizm okazywał się programem społecznym bliskim organicyzmowi, a tradycja i religia uzupełniały wady modernizacji. Finalnie dzieje przedstawiały się pisarce jako

Text

ciągłe rozwijanie się ludzkości, nie mistyczne i konieczne, ale dowolne i bardzo naturalne, wskutek pracy rozumu na łonie wieków, wskutek potęgowania się tych prac jednych przez drugie, wskutek pojawiania się ludzi genialnych, przez których ogół od razu olbrzymie czyni kroki, na koniec wskutek dobrej woli i tego ideału moralnego, który rozwinął w społeczeństwie chrystianizm.

Autor cytatu

"Zarysy filozofii katolickiej"

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Artur Grottger, cykl "Polonia", II, "Branka", fot. domena publiczna

Obrazek

Cykl "Polonia", II, "Branka", fot. domena publiczna

Katolicyzm Ziemięckiej wzbogacony był spotkaniami ze współczesną myślą filozoficzną i społeczną, w wielu punktach wyprzedzał ustalenia soboru watykańskiego I (1869/1870). Z całą pewnością nie można zamknąć jej światopoglądu w formule reakcyjnego tradycjonalizmu czy ultramontanizmu.

Wokół literatury

Od połowy lat 50. XIX wieku Ziemięcka zwróciła się w kierunku twórczości artystycznej. Działalność na tym polu rozpoczęła od tłumaczeń: "Magdaleny" Julii Kavanagh (wyd. książkowe 1855), "Kalisty" Johna Henry’ego Newmana (1858), fragmentów "Fabioli" Nicholasa Patricka Wisemana (w prasie od 1856). Książki łączy tematyka religijna, poświadczana także przez nazwiska autorów, z których zwłaszcza postać Newmana, kardynała i konwertyty, do dziś wiąże się z odrodzeniem katolicyzmu, o czym wiele napisał zafascynowany postacią Stanisław Brzozowski. Wymienione powieści można potraktować jako odświeżone i nowoczesne żywoty świętych. Prezentują one postaci intelektualistek, które mimo niekorzystnych warunków potrafią wytrwać w wierze, a jednocześnie działać na rzecz wspólnoty.

Obok tłumaczeń Ziemięcka coraz częściej zwracała się ku literaturze także jako krytyczka literacka. Refleksją estetyczną parała się już w latach 40., a ponadczasowość jej ocen potwierdza współczesna antologia "Pionierki. Krytyka artystyczna kobiet 1839–1879", gdzie teksty filozofki zajmują najwięcej miejsca. Natomiast w "Studiach" i prasie pojawiały się jej rysy historycznoliterackie, portrety literackie i recenzje, dotyczące m.in. Mickiewicza (którego "Pana Tadeusza" uznawała za najważniejsze osiągnięcie literackie) czy Pola (cenionego np. za "Mohorta"). Autorka umiała zarówno teoretycznie opracować pojęcia (np. liryzmu), jak i przeciwstawić się powszechnie powtarzanym sądom. Dla przykładu negatywnie oceniała narodocentryzm i niechęć do oświecenia pojawiające się w prelekcjach paryskich Mickiewicza, nie zgadzała się też z tradycjonalizmem i gloryfikacją szlachetczyzny w późnych utworach Pola.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Strona tytułowa książki "Powiastki ludowe", autorka: Eleonora Ziemięcka, 1860, Księg. Polska A. Dzwonkowskiego, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

ziemiecka_eleonora_powiastki_ludowe.jpg

Z czasem już własne obrazki i dialogi literackie staną się komplementarną częścią jej twórczości. Szczególnie ciekawe są "Powiastki ludowe" Ziemięckiej, wydane w dwóch seriach w 1860 i 1861 roku, a przygotowane na fali przedpowstaniowych dyskusji na temat uwłaszczenia, któremu była ziemianka gorąco sprzyjała. Autorka tłumaczyła ich publikację następująco:

Text

Dlaczegóż napisałam te powiastki o ludu naszym, czy dla tego że to lud, nie, dlatego że to ludzie, człowieka szukałam w tej prostej naturze, jego pięknych przymiotów ręką samego Stwórcy w duszy złożonych. […] Taki więc był cel mojej pracy: obyczaje ludu, jego szczególność tradycji, pojęć, nie były głównym przedmiotem moich rozważań; rysy powszechne ludzkości zajmowały mnie przede wszystkim, lubo szukałam ich na tle prostoty.

Autor cytatu

"Powiastki ludowe"

Jak widać, utwory zostały podporządkowane wyraźnej tendencji. Pisarka w lirycznych i sielankowych obrazkach dowodzi, że lud jest ostoją wartości zgodnych z religią, choć niejednokrotnie wpada w pułapki klasowych przesądów. Choć w powiastkach, zgodnie z wymaganiami gatunku, dominuje refleksja nad opowieścią, to Ziemięcka obecna jest w swoich historiach także jako narratorka z uwagą i współczuciem wsłuchująca się w nędze ludu.

Maria Woźniakiewicz-Dziadosz lokuje twórczość pisarki w nurcie biedermeieru, wskazując, że jest ona wyraźną alternatywą dla romantycznej emocjonalności, egotyzmu i maksymalizmu, że wymowa dzieł ma charakter zachowawczy i idealizujący. Ziemięcka rzeczywiście zbliżała się do ideałów biedermeieru, ale były to ideały zintelektualizowane, ufilozoficznione. Jej wybory artystyczne były poprzedzone analizą współczesnego świata, wsparte rozważaniami teoretycznymi i otwarte na zmianę status quo.

Kobiecość i kwestia kobiet

Filozoficzne ambicje Ziemięckiej – tak wyjątkowe w czasie, gdy kobiety dopiero zdobywały miejsce na arenie literackiej – rzadko spotykały się ze zrozumieniem lub choćby nieuprzedzoną krytyką. Pisarka właściwie przez całe życie mierzyła się z atakami lub złośliwymi przytykami wymierzonymi w jej płeć. W latach 40. XIX wieku Trentowski pisał o pierwszych próbach myślicielki, jakoby stanowiły dowód, "że kobieta do filozofii niestworzona, i że na tym polu okazuje się zwyczajnie śmieszną, a nawet godną litości istotą", a po jej śmierci, a więc kilka dekad później, wtórował mu Kaszewski: "Pogodzenie wiary z krytycyzmem rozumu – och! To praca Syzyfa, nie kobiecych rączek zajęcie". Powszechnie stwierdzano, że Ziemięcka, wybierając filozofię, wkroczyła na "męskie" terytorium – jak pisano w nekrologu w "Bluszczu" – "w krainę przez mężczyzn uprawianą". Nawet ci, którzy cenili myślicielkę, musieli dokonać jej maskulinizacji, dowartościować jej "męski" umysł. Piotr Chmielowski powtarzał rzekomy sąd Kraszewskiego, że "Ziemięcka z mężczyzn piszących w Warszawie jest najwięcej mężczyzną charakterem swych pism". Byli i tacy, którzy odmawiali jej miana "filozofki" (powracającego jako feminatyw w tych dyskusjach) i sprowadzali jej prace do "tylko" moralistyki, pedagogiki czy literatury, bardziej typowych dla kobiecego pisarstwa w tamtym czasie.

Nic dziwnego, że Ziemięcka zajęła stanowisko w sprawie emancypacji kobiet. Warto zaznaczyć, że jej kompromisowy feminizm zaprojektowany był w ten sposób, aby w żadnym razie nie przeciwstawiał się chrześcijańskiej wizji świata, co sprawiło, że współczesne badania nad historią ruchu kobiecego często i niesłusznie uznawały jej poglądy za rażąco konserwatywne, a wręcz uwsteczniające postęp w tym obszarze. Tymczasem sama twórczyni sprzyjała dokonującej się zmianie obyczajowej. Zaznajomiona już w dzieciństwie z książkami Klementyny z Tańskich Hoffmanowej była zdziwiona, że postulaty pierwszej polskiej propagatorki emancypacji są tak nieśmiałe. Z goryczą wspominała spotkanie na pensji ze swoją mistrzynią i usłyszane tam słowa: "Nauka‎ ‎nie jest‎ ‎celem‎ ‎życia‎ ‎kobiety" ("Kilka wspomnień", "Kółko Domowe", t. 3). Po latach jednak – zapewne myśląc też o własnych pracach – "lękliwość" i "ostrożność" przewodniczki były dla Ziemięckiej dowodem na działanie z rozmysłem, próbą uprzedzenia potencjalnych ataków na kobiety, które – domagając się zbyt wiele – mogły zostać oskarżone o szerzenie demoralizacji i zgorszenia.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Fragment książki "Myśli o wychowaniu kobiet", autorka: Eleonora Ziemięcka,1843, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

ziemiecka_eleonora_1819-1869_mysli_o_wychowaniu_kobiet_13_0fcce864-0ba1-4ee1-95a6-6b22ffeffadb.jpg

Czytając z tej perspektywy "Myśli o wychowaniu kobiet" czy późniejsze "Słówko o kobiecie", a także patrząc na twórczość literacką Ziemięckiej, skupioną często wokół aktywnych bohaterek kobiecych, czy na jej prace translatorskie zastępujące wręcz edukację wyższą ("Kurs nauk wyższych dla kobiet"), można odkryć w nich dyskretny, zakamuflowany feminizm obok stwierdzeń budzących dziś silną niezgodę. Autorka dzięki subtelnej pracy filozoficznej potrafiła przekuć genderowe stereotypy na coś wartościowego, a nawet subwersywnego – doceniała emocjonalność kobiet, ich skłonność do religijności czy pozostawanie blisko praktyki życiowej. Wiara, uczucie, domowość to nie tylko ważne filary podmiotowości kobiety, lecz także konieczne składniki rozwoju społecznego, tym ważniejsze, jeśli pamiętamy o jej krytyce "męskiego", biernego rozumu i przyznaniu naczelnej roli religii w poznawaniu świata. Z perspektywy XIX stulecia tak o jej emancypacyjnych wysiłkach pisał Chmielowski:

Text

Ziemięcka pierwsza wśród naszych pisarzy podniosła to tak proste na pozór pojęcie, iż kobieta jest człowiekiem, że zatem jako człowiek kształconą być winna, nie dla celów jakiś ubocznych, nie z jakimiś specjalnymi zastrzeżeniami; ale dla rozwinięcia przyrodzonych jej zdolności, dla wyrobienia jej na istotę samodzielną, czującą, myślącą i działającą sama przez się.

Autor cytatu

"Autorki polskie wieku XIX"

W swoich pracach Ziemięcka domagała się wszechstronnego wykształcenia dziewcząt, rozwijania ich sfery racjonalnej, wyrażała też zainteresowanie naukami przyrodniczymi, później chciała uczuć je psychologii czy etyki. Ostatecznie wysiłki filozofki zostały docenione i przez jej poprzedniczkę, Tańską. Pierwsza polska profesjonalna pisarka stwierdzała wyższość swojej następczyni, a ataki, jakich stała się ofiarą, uznawała jedynie za potwierdzenie wyjątkowości Ziemięckiej: "Płacisz światu cło od niezwyczajnych bogactw twej duszy, składasz haracz wyższości własnego rozumu".

Najważniejsze dzieła:

"Myśli o filozofii"
"Myśli o wychowaniu kobiet"
"Zarysy filozofii katolickiej w czterech poglądach zawarte"
"Studia"
"Powiastki ludowe"

Najważniejsze tłumaczenia:

Kavanagh J. "Magdalena, czyli poświęcenie młodej wieśniaczki. Powieść ludowa z prawdziwego zdarzenia"
Newman J.H., "Kalista, czyli obraz historyczny z III w."
Lacordaire H., "Święta Maria Magdalena"
A. Jacques, J. Simon, E. Saisset, "Przewodnik filozofii", t. 1–2
"Kurs nauk wyższych dla kobiet obejmujący psychologię, estetykę, pedagogikę i moralność", z. 1: "Psychologia" z A. Théry, i "Estetyka" [z V. Cousina] [kolejne nie powstały]

Bibliografia:

Błachnio J.R. (1997). "Poglądy filozoficzne Eleonory Ziemięckiej na tle sporów ideowych połowy XIX wieku". Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP.

Makuch D.W. (2018). "Przeciwko pozorom rozumu. Eleonora Ziemięcka i opozycje myśli nowoczesnej". "Kronos". Nr 3.

Makuch D.W. (2019). "Zapominanie. Późna działalność Eleonory Ziemięckiej w świetle wspomnień pośmiertnych". W: "Literatura i kultura lat 60. XIX wieku między polityką a prywatnością. Dyslokacje". Kowalczuk U., Makuch D.W., Osiński D. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Sajdek W. (2015). "Program wychowania kobiet wedle wskazówek Eleonory Ziemięckiej". W: "Niepodległościowe koncepcje i programy wychowania przełomu XIX i XX wieku. I Seminarium Polskiej Myśli Pedagogicznej. Myśl o wychowaniu dla Polski niepodległej 1863–1914/18". Gola B., Jagielska D., Kostkiewicz J., Kraków: Zakład Pedagogiki Szkoły Wyższej i Polskiej Myśli Pedagogicznej IP Uniwersystetu Jagiellońskiego.

Samborksa-Kukuć D. (2019). "Z genealogii rodu i biografii Eleonory z Gagatkiewiczów Ziemęckiej". "Ruch Literacki". R. LX. Z. 4 (355).

Sosnowska J.M., Kasa M. (oprac.). (2016). "Pionierki. Krytyka artystyczna kobiet 1839–1879. Antologia". Warszawa: Instytut Sztuki PAN.

Usakiewicz J. (2021). "Eleonora Ziemięcka, the First Polish Woman Philosopher: On the Essence and the Role of Philosophical Thinking". "Studia z Historii Filozofii". Nr 3(12).

Woźniakiewicz-Dziadosz M. (1988). "Eleonora Ziemięcka". W: "Literatura krajowa w okresie romantyzmu 1831–1863". (Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, seria trzecia). T. II. Janion M., Dernałowicz M., Maciejewski M. (red.). Kraków: Wydawnictwo Literackie.