"Idźmy, siostry!" – Jadwiga Łuszczewska jako wieszczka późnego romantyzmu | Artykuł

"Idźmy, siostry!" – Jadwiga Łuszczewska jako wieszczka późnego romantyzmu

jadwiga_luszczewska_1865_.jpg, default, Jadwiga Łuszczewska, 1865, fot. Konrad Brandel/ Biblioteka Narodowa Polona

Niektórzy widzieli w niej medium, inni epigonkę. Ponoć podszyła się pod Mickiewicza, by… napisać wiersz do samej siebie. Kim była Deotyma, zjawiskowa postać drugiej połowy XIX wieku?

Postrzeganie romantyzmu skupione jest niewątpliwie wokół wyrazistych postaci męskich, co sytuuje opowieść o epoce w szeregu wielu innych narracji konstruowanych z uwzględnieniem dominującej perspektywy. Perspektywa ta prześlepia udział, obecność i sprawczość kobiet, przede wszystkim zaś prześlepia ich podmiotowość. "Romantyczne Ja to Ja męskie", pisał slawista i historyk literatury German Ritz. Pamięta się i pisze przede wszystkim o wieszczach, podczas gdy w historii rodzimego romantyzmu zapisały się także twórczynie, w tym Jadwiga Łuszczewska – poetka, pisarka i popularna w swoich czasach improwizatorka poetycka, występująca pod pseudonimem Deotyma, nierzadko określana mianem wieszczki. Odę "Stanowisko Kobiety" Łuszczewska rozpoczęła zresztą znamiennymi słowami:

Między słońcami dziejów, na niebiesiach ducha / Nieobliczonym rozpędem komety, / Jawi się i zaćmiewa, iskrząca a głucha / Władza kobiety

Wieszczy charakter jej twórczości objawiał się między innymi tutaj – w napisanej w 1870 roku pieśni zwiastowała, że wiek XIX stanie się "wielkim wiekiem kobiet". "Więc idźmy, siostry!", wzywała z zapałem.

Inteligenckie imprezy

Thumbnail — Jadwiga Łuszczewska (Deotyma), po 1863, fot. Karol Beyer/ Biblioteka Narodowa Polona

Biografia Jadwigi Łuszczewskiej stanowi jedno z wielu świadectw nieocenionego wpływu kondycji społeczno-ekonomicznej rodziców na życie dziecka. Łuszczewska nie była bowiem obdarzona samorodnym talentem, ale wyrastała w otoczeniu, które w sposób organiczny ukształtowało ją i nadało kierunek jej życiu. W roku 1834, w którym Jadwiga przyszła na świat, jej rodzice zaczęli organizować w mieszkaniu przy Nowym Świecie tzw. wieczory poniedziałkowe, nieformalny salon literacki, w którym bywał między innymi Cyprian Kamil Norwid. "Pierwszy dom moich rodziców dał hasło do rozbudzenia umysłów i do wskrzeszenia życia towarzyskiego", pisała w pamiętnikach Jadwiga, nawiązując do procesu odradzania się warszawskiej socjety po powstaniu listopadowym. O znaczeniu salonowego życia rodziców Jadwigi i jego wpływie na losy poetki i improwizatorki wiele mówi między innymi sposób, w jaki Łuszczewska rozpoczyna swoje spisane w 1897 roku, a wydane w 1910 pamiętniki. Pierwszy rozdział nosi właśnie tytuł "Wieczory poniedziałkowe", choć przecież tradycję tę rodzice Jadwigi rozpoczęli w roku jej urodzenia, nie były więc od początku przedmiotem świadomych wspomnień ("już od najmłodszego wieku owionęły mnie one atmosferą podniosłą", pisała). O tych spotkaniach powstały nawet osobne opracowania, na przykład wydana w roku 1869 przez Hipolita Skimborowicza publikacja "Magdalena (Nina) Żółtowska i jej salon". W pośmiertnym wspomnieniu matki Łuszczewskiej – urodzonej w Mediolanie córki generała Edwarda Żółtowskiego – autor nazywa salon rodziców Deotymy "najliczniej odwiedzanym i najbardziej wpływowym" spośród inteligenckich biesiad organizowanych w Warszawie tamtego czasu.

W gronie zwolenników poezyi i sztuk pięknych, w otoczeniu głębokich myślicieli wzrastała Deotyma w warunkach klimatu najbardziej odpowiedniego gruntowi jej usposobienia, jakby edeńskie drzewko, dla którego poezyja zawsze najpogodniejszem jaśniała słońcem [...].

– pisał Skimborowicz, podkreślając, w jakich okolicznościach rodziło się zamiłowanie Jadwigi do poezji, improwizacji i muzyki. Nieco dalej wychowanie Deotymy nazywa zresztą "najpożyteczniejszą pracą" jej matki, Niny.

Dziewięcioletnia poetka

Młodość Jadwigi (oraz jej młodszej siostry Kazimiery) upłynęła pod znakiem zdobywania starannego wykształcenia, o które w większości dbali osobiście Wacław i Nina Łuszczewscy (ojciec uczył córki historii, geografii i arytmetyki, matka wykładała religię i prowadziła z dziewczętami konwersatoria o poezji i filozofii). Do domu przychodzili także nauczyciele muzyki i wybitni znawcy języka polskiego (co ciekawe, Nina Łuszczewska wykluczyła z edukacji córek języki obce, uznając ich znajomość za marnowanie "sił umysłu i pamięci"). Dzięki koneksjom rodziców Jadwiga odwiedzała także między innymi Obserwatorium Astronomiczne za dyrekcji Jana Baranowskiego ("Tam przez teleskop oglądałam dziwy księżyca, mlecznej drogi, białych mgławic, a zwłaszcza gwiazd różnokolorowych").

Pierwszy utwór poetycki napisała jako dziewięciolatka, pozostając pod wrażeniem podróży do Krakowa i Wiednia ("Była to niby wizja nieba, we śnie oglądanego"). W pamiętnikach przyznawała później, że wyczucie rytmu i rymu było jedyną rzeczą, której nigdy nie musiała się uczyć. Nic więc dziwnego, że z czasem sercem literackiego salonu Łuszczewskich stała się ich dorastająca córka doskonaląca się w improwizacji. Sztuki tej nie postrzegała w kategoriach twórczego szału, traktowała ją raczej jako wymagające skupienia rzemiosło:

Osoba improwizująca to nie żadne medium, to nie narzędzie, to władca narzędzia, to istota najzupełniej przytomna, przytomniejsza niż ci, co ją słuchają, bo tak potężna praca wymaga kryształowej przytomności umysłu.

Zesłana

Jej matka – widząc pączkujący talent literacki i improwizatorski córki – wymyśliła dla niej pseudonim nawiązujący do greckiej wieszczki i filozofki antycznej, Diotymy z Mantinei, jednej z bohaterek platońskiej "Uczty". Sportretowana przez Platona Diotyma pojawia się w jego słynnym dialogu, wygłaszając wykład o Erosie, którego nazywa "duchem przynależnym do sfery pośredniej pomiędzy bogiem a tym, co śmiertelne". Bóg miłości definiowany jako niematerialna figura zawieszona w metafizycznej przestrzeni łączącej to, co boskie, z tym, co doczesne niewątpliwie przywodzi na myśl romantyczne imaginarium.

Łuszczewska oficjalnie debiutowała jako dwudziestolatka tomem "Improwizacje i poezje". Pięć lat później wydała pierwszą część cyklu poematów epickich "Polska w pieśni". W latach 60. okoliczności zmusiły ją do przerwy w działalności literackiej – od 1863 roku towarzyszyła bowiem swojemu ojcu w trakcie zesłania w głąb Rosji ("Całej by książki potrzeba, i to niemałej, ażeby wiernie opowiedzieć naszą wygnańczą wędrówkę", pisała w pamiętniku). Artystyczny zastój nadrobiła jednak z nawiązką. W latach 1877-1879 – zatem na przestrzeni ledwie trzech lat! – opublikowała aż trzy powieści: "Na rozdrożu", "Krzyż nad otchłanią" i "Zwierciadlana zagadka". Bodaj najszerzej znanym dziełem Łuszczewskiej jest "Panienka z okienka", powieść historyczna dla młodzieży, która w 1964 roku doczekała się ekranizacji z Polą Raksą w obsadzie.

Poezja mózgu

Wśród krytyki zdania na temat jej twórczości były jednak podzielone. Wspomniany Skimborowicz napisał niezwykle wzniosłą, graniczącą z grafomanią laurkę:

Utwory Deotymy nie są wytłoczone zwykłemi, czarnemi lub choćby złotolitemi czcionkami drukarskiemi, lecz odbite jakby wysadzanemi dijamentami wyobraźni, świetnemi perłami myśli, lub skrzącemi porównaniami i pełnemi blasku z najdroższych kamieni pryzmami, łamiącemi światło w tęczowe barwy [...]. Ten nastrój przejęła Deotyma od zgasłej matki.

Jednak sporo z zachowanych do dziś opinii to oceny chłodne lub wprost negatywne i umniejszające. Interesujący w tym kontekście jest zamieszczony w "Przeglądzie Tygodniowym" w 1883 roku artykuł, w którym anonimowy autor twierdzi, że Deotyma "jako literat, artysta i myśliciel wcale nie zasługuje na szerszą uwagę", natomiast "przedstawia interesujące zjawisko nie pod względem literackim, lecz społecznym". Jej twórczość miałaby bowiem być ciekawym materiałem do badania "zasobów intelektualnych i materialnych obecnej kobiety polskiej". Żyjący na przełomie wieków XIX i XX krytyk i historyk literatury Wilhelm Feldman w monumentalnej monografii Współczesna literatura polska sytuował Deotymę w gronie epigonów romantyzmu, którzy "żyją resztkami ze stołu wielkich mistrzów", przyznawał jednak, że żarliwie pielęgnowała charakterystyczny styl epoki w ramach jej łabędziego śpiewu:

Kult dla romantyzmu i dla poezji przechował się jeszcze w Warszawie, np. w salonie Deotymy, improwizatorki głośnej i sprzeczne budzącej sądy jeszcze za życia Mickiewicza. [...] Odbywały się przez szereg lat u Deotymy zebrania uroczyste, przy zachowaniu pewnego ceremonjału i hierarchji; gromadzili się starzy czciciele poezji i poetki, Deotyma ukazywała się w bieli i uroczyście – wśród niezmiennego zachwytu gości – odczytywała swój ostatni utwór.

Twórczość Deotymy określił Feldman mianem "poezji mózgu" – nie tyle romantycznie natchnionej, ile precyzyjnie naśladującej pewną emblematyczną manierę; trafnie odtwarzającej konwencje, poetykę i motywy typowe dla wcześniejszych dzieł "głębokiego" romantyzmu. Powieści Łuszczewskiej były natomiast według autora "przepełnione erudycją, ale zgoła martwe".

Falsyfikat Mickiewicza

Przyjmując perspektywę genderową, można powyższe opinie poddać łatwo nasuwającej się refleksji: czy twórczość Deotymy spotkałaby się z taką krytyką, gdyby nie stała za nią kobieta? Krytykę trudno bowiem uznać za przezroczystą, zawsze wypowiadana jest z pewnej pozycji i w ramach konkretnego dyskursu. Wobec romantycznej twórczości wybitnych mężczyzn, w ramach epoki zdominowanej przez "Ja męskie", poezję i prozę Jadwigi Łuszczewskiej traktowano – o czym świadczy ówczesny dyskurs krytyczny – jako wtórną wobec dokonań pisarzy i poetów; jako ślad stylu, a nie styl sam w sobie, jako artystowską pozę, wykoncypowaną i przemyślaną, a nie świadczącą o nawiedzeniu przez niewytłumaczalne racjonalnie natchnienie. Deotyma deklarowała jednak, że nawet najsurowsza recepcja jej twórczości nigdy specjalnie jej nie interesowała:

Co do krytyk literackich, te nigdy, przenigdy nie napędziły mi chwili goryczy, bo jeśli pisałam, to nie dla p o w o d z e n i a, ale jedynie z poczucia o b o w i ą z k u. Dobrze rozumiałam, że jak z początku nadto mnie chwalono, tak później nadto ganiono, potem nadto milczano — wszystko to były rzeczy przewidziane od samego początku. Przesuwały się też one koło mnie bez żadnego wpływu na moje życie ani pracę, jak potok, co pędzi koło dróżki, ale nie może jej zabrać, bo dróżka idzie wyżej na pochyłościach górskich.

Niewątpliwie jednak Łuszczewska chciała tworzyć własną legendę. Badacze i badaczki dowodzą, że choć utwór "Do Deotymy. Z powodu jej improwizacyi", choć znajduje się w dawnych wydaniach pism Mickiewicza, jest prawdopodobnie falsyfikatem napisanym przez samą Łuszczewską. "Widzę jak się chwila zbliża / Gdzie uwieńczy twe natchnienie / Najpiękniejsze przeznaczenie; / Gdzie cię nazwie pokolenie / Deotymą, Wieszczką Krzyża" – pisała sama o sobie w kamuflażu Mickiewicza.

Trzystu gości

Tradycję głośnych inteligenckich wieczorów organizowanych w domu kontynuowała w mieszkaniu przy Marszałkowskiej – od 1871 roku (a więc dwa lata po śmierci matki i cztery lata po śmierci ojca) zapraszała gości w każdy czwartek. Wieczory u Deotymy nie były bynajmniej kameralnymi spotkaniami elity: "Nieraz przyszło mi zapisywać już nie tylko po sto i dwieście, ale czasem i do trzystu osób", notowała w pamiętnikach. Zmarła w rodzinnej Warszawie w 1908 roku. Za radą matki nigdy nie wyszła za mąż i nie założyła rodziny, chcąc w pełni poświęcić się życiu twórczemu. Na fotografii zamieszczonej w "Nowościach Ilustrowanych" widać tłumy zgromadzone wokół konduktu żałobnego. "Sztukę traktowała jako posłannictwo, jako kapłaństwo, była artystką myśli i ducha [...]. W świątyni poezyi narodowej zachowa też Deotyma miejsce zaszczytne" – żegnano poetkę na łamach czasopisma.

Język Polish

Jadwiga Łuszczewska (Deotyma)