Tychy

W 1951 roku Tychy ponownie otrzymały prawa miejskie. Zbudowane po II wojnie światowej miasto jest nie tylko ciekawym przykładem wcielenia w życie założeń modernistycznej urbanistyki i architektury, ale także fenomenem: przez prawie pół wieku nad jego rozwojem czuwali ci sami projektanci.

Jednym z najważniejszych punktów centralnie planowanej gospodarki PRL była industrializacja, a najistotniejszym regionem, w którym przemysł miał się rozwijać, był Górnośląski Okręg Przemysłowy (GOP). W powojennym półwieczu równolegle z rozwijaniem istniejących zakładów i budową nowych planowano także niezbędną infrastrukturę – od sieci kolejowej czy drogowej, przez osiedla, po tereny zielone i wypoczynkowe. Wśród największych i najbardziej spójnych tego typu inwestycji była budowa nowego miasta – Tychów. Nie miało ono jednak powstać na surowym korzeniu, ale w wyniku rozbudowy istniejącej osady.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Pawilon handlowo-usługowy, Tychy, 1972, fot. Andrzej Czyżewski / Abc.tychy.pl

Obrazek

pawilon_handlowo-uslugowy-tychy-fot-andrzej_czyzewski_1972_fot_abc-tychy-pl.jpeg

Położone na południe od Katowic Tychy otrzymały prawa miejskie 1 stycznia 1951 roku. Decyzja, aby w tym miejscu wyrosło 100-tysięczne miasto, zapadła kilka tygodni wcześniej, jesienią 1950 roku. Tychy nie zawsze były wsią, w latach 30. miały bowiem status miasta, istniała tam też miejska zabudowa z pochodzącym z końca XVIII wieku kościołem na czele, a od XIX wieku intensywnie rozwijał się lokalny browar, którego historia sięga dwóch stuleci wstecz. Jednak opracowywane po II wojnie światowej plany wobec Tychów były o wiele większe.

Para małżeńska architektów przy pracy, Kazimierz i Hanna Wejchert, 1988, fot. Wikipedia

„W przypadku powstania miasta 100-tysięcznego na terenach i w oparciu o miasteczko dziewięciotysięczne oraz istniejące na tym terenie wsie, można przyjąć, że mamy do czynienia z ogromną zmianą skali funkcjonalno-przestrzennej, która uprawnia do używania pojęcia nowego miasta” – pisali Hanna Adamczewska-Wejchert i Kazimierz Wejchert w dwutomowym dziele Jak powstawało miasto. Monografia planowania, poświęconym właśnie projektowaniu Tychów. Para warszawskich architektów wygrała w latach 50. konkurs na projekt nowego miasta. I to oni przez kolejne dekady szefowali założonej w 1955 roku na potrzeby inwestycji pracowni Miastoprojekt Tychy. Miasto przez lata było konsekwentnie budowane w oparciu o wybraną w ogólnopolskim konkursie koncepcję, a pieczę nad procesem sprawowali cały czas jego autorzy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Architekci i urbaniści - Kazimierz Wejchert i Hanna Adamczewska-Wejchert pokazują Edwardowi Gierkowi plan miasta Nowe Tychy. W środku stoi Zdzisław Grudzień, fot. Kazimierz Seko / zbiory Ośrodka KARTA

Obrazek

seko_143-03_fot-osrodek_karta.jpg

W 1950 roku Tychy zamieszkiwało nieco ponad osiem tysięcy osób. Dekadę później było ich już 50 tysięcy. W szczytowym momencie, w 1990 roku, miasto liczyło ponad 190 tysięcy mieszkańców, co sytuowało je w drugiej dziesiątce największych polskich miejscowości. Początkowo widziano je jako zaplecze mieszkaniowe dla rozwijających się zakładów Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, szybko jednak uznano, że należy zbudować samodzielny organizm miejski. I tak, w kolejnych latach, poza osiedlami i towarzyszącą im infrastrukturą, w mieście lub w jego pobliżu pojawiły się także duże zakłady: w 1975 roku ruszyła Fabryka Samochodów Małolitrażowych; w bezpośrednim sąsiedztwie działało kilka kopalń (np. „Ziemowit” w Lędzinach albo „Piast” w Bieruniu) czy fabryka celulozy, w Tychach istniały fabryka serów topionych, Zakład Elektroniki Górniczej, Śląskie Zakłady Mechanizacji Budownictwa ZREMB i inne.

Miasto miało więc samodzielność, nie zamieniło się w sypialnię Katowic czy innych śląskich miast – ale znów: cel, jaki wyznaczono, projektując miasto, był jeszcze większy. Tychy były ważnym punktem na mapie deglomeracji Górnego Śląska, procesu, który miał naprawić urbanistyczne i przyrodnicze problemy tego intensywnie eksploatowanego od XIX wieku regionu. Kazimierz Wejchert w książce Miasto na warsztacie tłumaczył:

Nowa karta dziejów tyskich rozpoczęła się 4 października 1950 roku. Taką datę nosi Uchwała Prezydium Rządu Rzeczpospolitej Polskiej, mówiąca o podjęciu budowy Nowego Miasta Tychy. Decyzja ta przewidywała, w oparciu o przesłanki planu regionalnego GOP, budowę kilku nowych miast na obszarze istniejącego okręgu przemysłowego, mających służyć deglomeracji jego części centralnej, skupiającej w złożonym i powikłanym układzie przestrzennym zakłady przemysłowe, kopalnie oraz zespół miast i osiedli powiązanych w wielki organizm pełen sprzeczności i kontrastów, o trudnych warunkach mieszkaniowych, uciążliwej komunikacji i zdewastowanym krajobrazie, pozbawionym wartościowej zieleni.

Zanim Hanna Adamczewska-Wejchert i Kazimierz Wejchert przejęli dowodzenie nad rozbudową miasta, w Tychach powstało pierwsze nowe osiedle. Zaprojektował je architekt i wykładowca Politechniki Śląskiej, Tadeusz Teodorowicz-Todorowski. Osiedle powstało na początku lat 50., musiało więc być utrzymane w stylistyce socrealistycznej. Składało się z pierzejowo ustawionych kilkupiętrowych domów zwieńczonych attykami, a centralnym punktem osiedla uczyniono plac, dziś noszący imię św. Anny. Budynki mieszkalne wyposażono w podcienia, a fasady ozdobiono sgraffitami (projektował je Zygmunt Acedański) i płaskorzeźbami (proj. Augustyn Dyrda i Józef Potępa); na osi placu stanęła rzeźba, będąca dziś jednym z symboli miasta, która przedstawia przodownicę pracy, murarkę z kielnią, dłuta Stanisława Marcinowa.

Rzeźbiarz ten odpowiada także za postać matki z dzieckiem, znajdującą się obok osiedlowego żłobka. Uważni obserwatorzy na domach znajdą również gmerki, nieduże płaskorzeźbione obrazy, symbole, znaki, inspirowane dawną tradycją oznaczania domów przez ich budowniczych oraz płaskorzeźbione scenki, ulokowane nad wejściami do szkół i przedszkoli. Na elewacjach dwóch domów osiedla pojawiły się także rzeźby. Cała dekoracja okolicy miała socjalistyczną wymowę, pokazując robotników, rolników i żołnierzy, tak więc pełnopostaciowych przedstawień doczekali się tu choćby hutnik (proj. Jerzy Kwiatkowski) i górnik (proj. Stefan Chorembalski).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Plac Baczyńskiego, kino Andromeda, osiedle B, Tychy, fot. Anna Cymer

Obrazek

plac_baczynskiego_i_kino_andromeda.jpg

Pierwsze zbudowane w Tychach po II wojnie światowej osiedle oznaczono pierwszą literą alfabetu, a zarazem nazwano rozpoczynającym się od tej litery kobiecym imieniem, Anna. Następne zespoły zabudowy oznaczano kolejnymi literami. Początkowo były to określenia robocze, ułatwiające pracę projektantom, jednak szybko przyjęły się i zaczęły być używane przez mieszkańców, zapoczątkowując metodę rozwijania miejskiego nazewnictwa. Tyskie osiedla noszą więc nazwy 21 kolejnych liter alfabetu i 21 żeńskich imion (A – Anna, B – Barbara itd.). Mniej ściśle przestrzegano reguły, aby ulice w obrębie danego osiedla również nosiły nazwy rozpoczynające się od tej samej litery (np. na Osiedlu „M” – Magdalena znajdziemy ulice Moniuszki, Mozarta, Młodzieżową, Morcinka itd.).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Teatr Mały, fot. Zygmunt Kubski / Abc.tychy.pl

Obrazek

teatr_maly_fot_zygmunt_kubski_osiedle_b_fot_abc_tychy.jpg

Dzięki tej prostej zasadzie łatwo prześledzić historię budowy kolejnych tyskich zespołów zabudowy. Osiedle „B” można określić mianem przejściowego. Za jego projekt odpowiadali już Wejchertowie, jednak i ono powstało jeszcze przed zatwierdzeniem ostatecznego planu ogólnego dla miasta. Na nieco bardziej swobodnie poprowadzonej siatce ulic stanęły czterokondygnacyjne domy o dwuspadowych dachach i handlowo-usługowych przyziemiach. Inspiracją dla budynków była tradycyjna polska architektura małomiasteczkowa. I tu powstał plac, pierwotnie noszący imię Bolesława Bieruta, dziś – Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. Jego pierzeje utworzyły wyższe budynki z charakterystycznymi, wysokimi wieżyczkami-latarniami na dachach, a pomiędzy klasycznie ukształtowane fasady wkomponowano budynek Kina Andromeda (to projekt Jerzego Dąbrowskiego i Henryka Borowego), wyposażony w głęboki podcień oraz w trzy poziomy masywnych balkonów-galerii, nadających tej ozdobionej dużymi neonami elewacji bardzo charakterystyczny wygląd. W 1964 roku przestrzeń osiedla „B” uzupełnił nowy budynek, siedziba Teatru Małego. Projektujący go Kazimierz Wejchert, Bolesław Seredyński i Wacław Jaciow nadali budowli nowoczesny wygląd. Bryła składa się z dwóch skrzydeł: frontowe, horyzontalne, przeszklone – to pawilon wejściowy z foyer, za którym znalazła się bardziej masywna bryła kryjąca salę widowiskową. Zachodnią elewację teatru pokryła wielkoformatowa mozaika, przedstawiająca uproszczony, zgeometryzowany krajobraz miejski. Zaprojektowana została przez architekta Janusza Włodarczyka, a wykonana we współpracy z Franciszkiem Wyleżuchem, artystą, który w Tychach stworzył wiele monumentalnych prac plastycznych, mozaik, płaskorzeźb i malowideł.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mozaika z Zakładu Elektroniki Górniczej, proj. Franciszek Wyleżuch, fot. Anna Cymer

Obrazek

mozaika_z_zakladu_elektroniki_gorniczej_02.jpg

Plastyka była od początku integralną częścią projektu miasta. Rzeźby i płaskorzeźby, mozaiki i malowidła zdobią do dziś wnętrza oraz elewacje tyskich budynków, możne je znaleźć także na ulicach, w przestrzeni publicznej. Projektowane w harmonii z architekturą dekoracje tworzone specjalnie na potrzeby konkretnej przestrzeni – to coś, z czego mieszkańcy miasta są do dziś dumni. Dowodem tego chociażby starania o zachowanie wielkoformatowej mozaiki, która zdobiła wejście na teren zaprojektowanego przez Marka Dziekońskiego kompleksu Zakładu Elektroniki Górniczej (ZEG). W 2016 roku budynki zostały rozebrane, ale mozaika, dzieło Franciszka Wyleżucha z 1969 roku, ocalała – na wolnostojącej ścianie ustawiono ją obok Zespołu Szkół nr 4 (druga z mozaik z kompleksu ZEG trafiła do Muzeum Miejskiego). Mozaika ma ponad 15 metrów długości, 3 metry wysokości i waży ok. 36 ton.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mozaika w III LO, fot. UM Tychy

Obrazek

mozaika_w_iii_lo_fot_um_tychy.jpg

W 2013 roku staranny remont przeszła inna mozaika Wyleżucha zdobiąca ścianę w budynku III Liceum Ogólnokształcącego (odnowiono wówczas całą szkołę); w doskonałym stanie znajduje się duży zespół mozaik na budynku i we wnętrzach Miejskiej Biblioteki Publicznej na osiedlu „D” (zaprojektowali je Franciszek Wyleżuch i Stanisław Kluska). „To było tak, że architekt projektował budynek i w tym budynku zaznaczał tzw. akcenty plastyczne. Czyli np. tu widział płaskorzeźbę, tutaj mozaikę, tu malarstwo ścienne” – wspominała autorka dekoracji architektonicznych, Ewa Surowiec-Butrym w rozmowie z Patrykiem Oczko, autorem wielu książek o mieście, w tym publikacji Tychy. Sztuka w przestrzeni miasta. Projektami dzieł dla architektury zajmowały się współpracujące z Miastoprojektem Pracownie Sztuk Plastycznych. Choć wprowadzanie wykonywanych różną techniką dzieł do budynków i na teren osiedli było cechą charakterystyczną architektury PRL, w Tychach przybrało większą niż gdzie indziej skalę. W swojej książce Oczko przytacza słowa Wyleżucha, który skarżył się na przypadkowość umieszczania prac plastycznych i ich niewystarczającą liczbę – a mimo to śląskie miasto jest pod tym względem wyjątkowo bogate.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Chłopcy z gęsią, fot. Urząd Miasta Tychy

Obrazek

tychy_um_chlopcy.jpg

Poza mozaikami Tychy mogą poszczycić się bogatym zbiorem rzeźb plenerowych. Rozpoznawalni także poza miastem są Chłopcy z gęsią, ekspresyjna kompozycja ustawiona w 1957 roku na osiedlu „B”, czy betonowa zjeżdżalnia, zbudowana w 1979 roku na osiedlu „G” według projektu Wojciecha Firka i Andrzeja Gettera. Rzeźb w przestrzeni miasta zachowało się do dziś kilkadziesiąt; mają różny charakter, od betonowej fontanny w Parku Niedźwiadków projektu Marka Dziekońskiego, przez abstrakcyjne kompozycje Antoniego Hajdeckiego czy Stefana Borzęckiego na osiedlu „D”, po realistyczną postać Karolinki z osiedla „K” (to projekt Augustyna Dyrdy z 1984 roku) czy ustawiony w 2013 roku przy ulicy Darwina pomnik Hanny i Kazimierza Wejchertów (proj. Tomasz Wenklar).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rzeźbiarskie formy zabawowe na os. G, fot. UM Tychy

Obrazek

rzezbiarskie_formy_zabawowe_na_os_g_fot_um_tychy.jpg

Od 1955 roku w Tychach budowano bloki z użyciem prefabrykatów. Choć kolejne powstające osiedla miały już formy modernistyczne (proste bloki rozstawione niezależnie od siatki ulic), każdemu starano się nadawać indywidualne formy, różnicowano je wysokością, długością, sposobem wykończenia. Architekci sięgali po mniej popularne w Polsce formy galeriowców czy tarasowców, w Tychach udało się też zrealizować kilka kwartałów zabudowy szeregowej. Nawet gdy w latach 70. w mieście wzniesiono fabrykę domów, produkującą wielkopłytowe elementy, z których składano dość jednolite bloki, Maria i Adam Czyżewscy z tyskiego Miastoprojektu dostosowali technologię do lokalnych potrzeb, choćby do używania ich na terenie szkód górniczych. „Prefabrykacja nie wyklucza indywidualności miasta. Można ustawiać budynki w sposób mechaniczny, można również tworzyć przestrzeń o bardzo indywidualnych cechach. […] W systemie W-70 naszym kolegom z Andrzejem i Marią Czyżewskimi na czele udało się zaprojektować budynki różnych typów: tarasowce, budynki cztero- i 11-kondygnacyjne o bardzo zróżnicowanych kształtach” – mówiła w wywiadzie dla miesięcznika „Architektura” w 1977 roku Hanna Adamczewska-Wejchert.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Budowa punktowca, 1964, fot. Andrzej Czyżewski / Abc.tychy.pl

Obrazek

budowa_punktowca_1964_fot_andrzej_czyzewski_abc_tychy.jpg

Monotonię prefabrykowanych bloków przełamywano także obiektami towarzyszącymi zabudowie mieszkaniowej. Każde z osiedli miało swój pawilon handlowo-usługowy (jedynie osiedla „A” i „B” mają te funkcje w przyziemiach domów), stanowiący zawsze ważny element kompozycji urbanistycznej osiedla, a zarazem jego lokalne centrum (wiele rzeźb ustawiano właśnie na placach przed tymi budynkami), którego forma zależała od potrzeb oraz inwencji architekta. Wiele z osiedlowych kompleksów handlowo-usługowych cechują indywidualne formy, ale szczególnie ciekawy jest pawilon na osiedlu „M”, zaprojektowany w latach 70. przez Stanisława Niemczyka. Dziś budynek przeszedł mało udany remont, skutkiem którego utracił wiele ze swojego charakteru – oryginalnie efektowna, wydobyta na zewnątrz konstrukcja budowli była betonowa. „W opinii mieszkańców niektóre budynki zyskały sobie miano »nowoczesnych«. Do nich należą między innymi pawilon sklepowy projektu inż. Stanisława Wąsa, którego nowoczesność została wykorzystana przy zdjęciach do jednego z filmów fabularnych, co spowodowało zresztą uszkodzenia przeszklonej elewacji” – wspominał na łamach miesięcznika „Architektura” w 1962 roku Kazimierz Wejchert.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Pawilon Klubu Górniczego w Tychach, proj. Marek Dziekoński, lata 60. Fot. Zygmunt Kubski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach/materiały wystawy Koncepcja-Kreacja-Konteksty

Obrazek

marek-dziekonski-pawilon-klubu-gorniczego-w-tychach.jpg

Jeszcze bardziej oryginalne formy nadano tyskim szkołom – placówki edukacyjne starano się lokować na każdym osiedlu. Były one nierzadko polem eksperymentu, poszukiwania optymalnej formy budynku dla młodszych i starszych dzieci. Niektóre szkoły otrzymały zwarte bryły, inne rozczłonkowano na wiele niedużych, poprzesuwanych względem siebie pawilonów, tworzono podcienia, bryły unoszono na słupach. W technikum budowlanym, nad wejściem do którego rozpięty został rzeźbiarski betonowy daszek, ściany korytarzy zbudowano z wykorzystaniem różnych materiałów – by uczniowie mieli okazję doświadczać ich w praktyce (szkołę zaprojektowali Andrzej i Maria Czyżewscy we współpracy z Bożeną Włodarczyk). Wśród tyskiej zabudowy znaleźć można jeszcze wiele innych ciekawych realizacji architektury lat 60. i 70. To choćby (niestety dziś bardzo zaniedbany) wykonany z surowego betonu w 1961 roku budynek Klubu Górniczego Naczelnej Organizacji Technicznej projektu Marka Dziekońskiego czy zbudowany dekadę później wieżowiec założony na planie litery „Y”, siedziba Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, dziś Urząd Miasta (projekt Wacława Jaciowa, Emiliana Piaseckiego i Kazimierza Wejcherta).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Technikum Budowlane Zespołu Szkół nr 5, Tychy, fot. Anna Cymer

Obrazek

technikum_budowlane_01.jpg

Wśród budynków-symboli miasta wymienić należy także efektowny i nietypowy budynek mieszkalny, zwany Bramą Słońca. Zaprojektowany przez Zdzisława Łojewskiego przy współpracy koncepcyjnej Kazimierza Wejcherta pod koniec lat 80. odróżnia się od modernistycznej zabudowy miasta (taki był zamysł autorów, którzy chcieli stworzyć rozpoznawalny znak dla wjeżdżających do miasta). Bardzo znaną tyską realizacją, reprezentującą już zupełnie nową epokę i niepochodzącą z wizji Hanny i Kazimierza Wejchertów, jest Piramida Park Hotel & Wellness (proj. Krzysztof Barysz i Aleksander Nowacki z firmy URBI-Barysz i Partnerzy), oddany do użytku w 2004 roku gmach, oparty na kształcie i proporcjach egipskiej piramidy Cheopsa (w skali 1:5). w ostatnich latach Tychy zasłynęły także rozwijaniem doskonale zaprojektowanego i nagradzanego zaplecza rekreacyjno-wypoczynkowego. Nad brzegami jeziora Paprocany w południowej części miasta w 2011 roku powstał pierwszy w Polsce wodny plac zabaw (proj. RS+ Architekci). Od tamtej pory nie tylko w całym kraju zbudowano dziesiątki podobnych, cieszących się wielką popularnością przestrzeni, ale i baza rekreacyjna nad tyskim jeziorem znacząco się rozbudowała.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wodny plac zabaw nad brzegiem Jeziora Paprocańskiego w Tychach, projekt: pracownia RS+ Robert Skitek, 2011, fot. Tomasz Zakrzewski, Robert Skitek, rsplus.pl

Obrazek

wodny_park_3.jpg

Tychy są miastem, za pomocą którego można udowodnić zalety dobrego projektowania urbanistycznego. Przeznaczony pod zabudowę obszar podzielono tu na mniejsze części, osiedla. Choć każde jest w dużym stopniu samodzielną, samowystarczalną jednostką, wyposażoną we wszystkie podstawowe funkcje, są one ze sobą powiązane, tworząc spójny organizm miejski. Jednak nie wszystko udało się w nim zrealizować. Hanna Adamczewska-Wejchert i Kazimierz Wejchert plan Tychów rysowali, opierając go o tzw. oś zieloną. Miał to być długi, ciągnący się z północy na południe przez całe miasto i krzyżujący z linią kolejową ciąg spacerowy, miejski bulwar, oferujący tereny zielone, który byłby zarazem kręgosłupem miasta. Niestety jako że w rozwijającej się miejscowości władze o wiele większy nacisk kładły na budowę bloków i osiedli, zielona oś zaistniała tylko we fragmentach. Nie powstało także planowane przez Wejchertów centrum miasta – choć Tychy miały być zespołem osiedli, projektanci chcieli, żeby miało też swoje serce. Miała w nim pojawić się m.in. stacja kolejowa Tychy-Śródmieście (zaprojektował ją będący jeszcze wtedy na studiach Marek Budzyński).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Hotel Piramida, Tychy, fot. Grzegorz Celejewski/AG

Obrazek

piramidy_tychy_ag.jpg

W 2019 roku Muzeum Miejskie w Tychach we współpracy z Fundacją Kultura Obrazu zainaugurowało projekt pt. „ABC – Architektura Bliżej Ciebie. Tychy 1951–1989. Cyfrowa mapa fotografii architektury ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Tychach”. W formie strony internetowej udostępniono ponad dziewięćset zdjęć ośmiu fotografów, którzy dokumentowali cztery dekady budowy miasta. Odzwierciedlenie znajduje w nich historia architektury, ale i codzienne życie w tym niezwykłym mieście.

***
Bibliografia:
Hanna Adamczewska-Wejchert, Kazimierz Wejchert, Jak powstawało miasto
Kazimierz Wejchert, Miasto na warszatcie
Patryk Oczko, Tychy. Sztuka w przestrzeni miasta
Tychy – dziedzictwo nowego miasta. Architektura i urbanistyka 1955-1989, red. Patryk Oczko
Dobra kultury współczesnej w województwie śląskim. Architektura i urbanistyka, red. Ewa Caban, Irena Kontny