"Ostatni etap", reż. Wanda Jakubowska

"Ostatni etap" to film-historia, film-dokument (bo nie film dokumentalny!) i film-legenda. Czy jednak w dzisiejszych czasach film Wandy Jakubowskiej może być jeszcze filmem, który się ogląda i przeżywa?

Historia

Bez "Ostatniego etapu" nie może obejść się żadna polska historia kina: ani ta ujęta w encyklopedyczne tomy czy kursy akademickie, ani ta wspomnieniowa, mówiona. To także część historii kina światowego: autorzy "Historical Dictionary of Holocaust Cinema" potwierdzają pierwszeństwo obrazu Wandy Jakubowskiej wśród filmów ukazujących przemysłową eksploatację i eksterminację ludzi w nazistowskich obozach koncentracyjnych (Reimer 2012). Wybitny niemiecki historyk kina poświęconego Zagładzie Hanno Loevy nazwał "Ostatni etap" "matką wszystkich filmów o Holokauście", wskazując na jego fundamentalny, założycielski charakter dla późniejszych przedstawień Zagłady w kinie (Loevy 2004). Fragmenty filmu zostały włączone – na prawach zdjęć dokumentalnych – do innych obrazów podejmujących tę tematykę, ze słynną "Nocą i mgłą" Alaina Resnais’go z 1955 roku na czele. "Ostatni etap" jest też pierwszym polskim filmem, który odniósł międzynarodowy sukces – począwszy od prestiżowej Grand Prix na festiwalu w Mariańskich Łaźniach w 1948 roku – i który do dziś pozostaje jednym z najczęściej oglądanych filmów polskich za granicą. Do 1970 roku zaprezentowano go w 49 krajach. Proces jego powstawania był długi i najeżony trudnościami, a jego początkiem było zgrzytnięcie bramy obozu Birkenau 29 kwietnia 1943 roku. Że trzeba je będzie – to zgrzytnięcie – nagrać osobno, powiedziała Jakubowska niemal bezwiednie do towarzyszki z transportu, bowiem właśnie wtedy, w momencie zamknięcia się za nią bramy obozu, powzięła postanowienie zrobienia filmu o Oświęcimiu (Jakubowska 1951). Postanowienie to, jak wspominała wielokrotnie, utrzymało ją przy życiu.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wanda Jakubowska na planie filmu "Ostatni etap", 1947, fot. Wojciech Urbanowicz/fot. Studio Filmowe Kadr/Filmoteka Narodowa/www.fototeka.fn.org.pl

Obrazek

ostatni_etap_fn.jpg

Wanda Jakubowska, zwana "nestorką", a czasem po prostu "babcią" polskiego kina, urodziła się w 1907 roku i przez całą przedwojenną młodość była silnie związana z warszawskim Żoliborzem – dzielnicą nowoczesności i postępu. Film pojmowała jako, po pierwsze, sztukę wysoką, a po drugie – zaangażowaną społecznie, co przed wojną było poglądem raczej awangardowym. W latach 30. zaangażowała się w działalność pionierskiego "START-u". Miała wybitnego pecha do pełnometrażowego debiutu, bo premierę ekranizacji "Nad Niemnem" zaplanowano na 6 września 1939 roku, a po wybuchu wojny kopię filmu podzielono na trzy części i ukryto tak dokładnie, że do dziś uważany jest za zaginiony. W czasie okupacji Jakubowska działała w grupie Polscy Socjaliści – konspiracyjnej organizacji lewego skrzydła PPS. Po aresztowaniu przez Gestapo spędziła pół roku w więzieniu na Pawiaku, skąd 28 kwietnia 1943 roku wywieziono ją do obozu w Auschwitz-Birkenau.

Paliło się getto, a ściana naszej celi była tak gorąca, że musiano polewać ją wodą. Dusiłyśmy się od dymu, byłyśmy szczęśliwe, że już opuszczamy to miejsce. Nie wiedziałyśmy jeszcze wtedy, na co je zamieniamy.

Tak opowiadała o tym Jakubowska w rozmowie z Barbarą Mruklik ("Kino" 1985, nr 5). 18 stycznia 1945 opuściła Oświęcim w Marszu Śmierci. Następnym etapem był obóz w Ravensbrück i ponowna ewakuacja pod sam koniec kwietnia 1945 roku. Gdy tylko eskortujący więźniarki Niemcy dostrzegli radzieckich żołnierzy i polecili kobietom ukryć się w lesie, te uznały, że dosyć niewoli. "Postanowiłyśmy wyzwolić się same" – powiedziała Jakubowska po latach ("Kino" 1985, nr 5). Powidoki tej sceny umieści w swoim ostatnim obozowym filmie "Zaproszenie" z 1985 roku.

Kontekst biograficzny jest tu ważny podwójnie. Po pierwsze, dzięki pomocy przyjaciół-socjalistów, którzy już od 1940 roku przebywali w oświęcimskim obozie, Jakubowska od początku otrzymywała dodatkowe wyżywienie i odzież, dzięki nim trafiła też do stosunkowo "lekkiej" pracy w podobozie w Rajsku, gdzie zajmowała się dokumentacją fotograficzną eksperymentalnej uprawy koksagizu, rośliny, z której Niemcy zamierzali pozyskiwać kauczuk. Jej umiejętności i znajomości polityczne pozwoliły jej zatem na pracę pod dachem, w lepszej odzieży, w otoczeniu botaniczek, chemiczek, biolożek, przedstawicielek inteligencji, w międzynarodowym towarzystwie więźniarek "wyrobionych politycznie", z daleka od epicentrum piekła, jakim był obóz w Birkenau. Jakubowska była więc w stanie przeżyć – bez tego w ogóle nie byłoby filmu – ale i angażować się w działalność konspiracyjną w obozie i praktykować międzywięźniarską solidarność – bez tego zaś film wyglądałby inaczej. W obozie Jakubowska poznała też Gerdę Schneider – niemiecką komunistkę, z którą się zaprzyjaźni, zamieszka po wyzwoleniu w Berlinie i z którą wspólnie napisze scenariusz, a raczej kolejne wersje scenariusza filmu ostatecznie zaprezentowanego pod tytułem "Ostatni etap".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Ostatni etap", reżyseria: Wanda Jakubowska, 1947, fot. Wojciech Urbanowicz/Studio Filmowe Kadr/Filmoteka Narodowa/www.fototeka.fn.org.pl

Obrazek

ostatni_etap_forum-0428948201.jpg

Dokument

Mimo cytatów z filmu funkcjonujących na prawach dokumentu, pieczołowitej dbałości o materialne realia obozowego życia, oparcia się na własnych doświadczeniach, relacjach z procesów, dokumentach i wspomnieniach więźniarek, a także ogromnej pracy zbierania materiałów poprzedzającej pisanie scenariusza – mimo tego wszystkiego "Ostatni etap" nie miał być nigdy realistycznym freskiem obejmującym całość obozowego doświadczenia. Byłoby to zresztą, czego Jakubowska była świadoma, niemożliwe. Wcześniejsze wersje wielokrotnie zmienianego scenariusza – analizuje je Monika Talarczyk-Gubała w swojej książce, której znaczenia dla odzyskiwania i reinterpretacji dzieła oraz samej reżyserki nie sposób przecenić – zakładały jakąś modalną ramę pamięci, ujawnienie wprost, że tematem filmu są raczej wspomnienia ocalałych, praca ich pamięci niż "obiektywna" prawda o obozie. Ostateczna wersja została tej ramy pozbawiona – film zaczyna się gwałtownie, od razu i bez ostrzeżenia sceną łapanki na warszawskiej ulicy. Ale już chwilę później napisy początkowe nałożone na scenę wjazdu pociągu z transportem na rampę w Birkenau obwieszczają, że "film niniejszy oparty jest na zdarzeniach prawdziwych, które stanowią drobny ułamek prawdy o obozie koncentracyjnym Oświęcim". Epicki rozmach filmu nie powinien przesłonić nam tego – zdają się przestrzegać twórcy – że to właśnie jedynie ułamek, fragment prawdy, wyrywkowa reprezentacja doświadczenia.

A jednak "Ostatni etap" jest dokumentem – przede wszystkim dokumentem wynajdowania języka, także wizualnego, dla opowiadania o obozowym doświadczeniu, które wówczas, zaraz po wojnie, nie było jeszcze w zbiorowej świadomości ściśle rozdzielone na warstwy polskiej martyrologii i żydowskiej Zagłady. Należy tu pamiętać, że ostateczny kształt "Ostatniego etapu" jest wynikiem licznych kompromisów, nie tylko z politycznymi i propagandowymi wymaganiami, lecz także z gotowością polskiej widowni na film trudny i potencjalnie drastyczny. Jakubowska zdecydowała się w toku prac wyeliminować obrazy naturalistyczne, nie chciała epatować grozą zmęczonej wojną publiczności, obawiała się też budzić w widzach odrazę i "niezdrowe emocje". W 1951 roku tłumaczyła:

Text

Mimo że w pewnym stopniu rzeczywistość lagrowa została przez to wybielona, a więc odrealniona, zdecydowałyśmy się już w scenariuszu nie pokazywać widoków obozowych, wprawdzie typowych, ale zbyt drastycznych. Decyzja ta nie przyszła łatwo, ale, jak się w następstwie okazało, była całkowicie słuszna.

W 1955 roku doprecyzowywała: "Nie zależało mi na temacie oświęcimskim jako na atrakcji kinowej" (Jakubowska 1955). Jakubowska musiała konfrontować się z interesami i ambicjami przełożonych oraz kolegów filmowców (realizację filmu postponował Aleksander Ford, nieoficjalnie mówiło się, że żal mu było oddawać taki temat "jakiejś babie"), a także, wspólnie ze Schneider, z koniecznością selekcji materiału – pierwsza wersja scenariusza liczyła bowiem 500 stron, co przekładałoby się na 40 godzin filmu. Wyrzucono więc wiele wątków (m. in. losy obozowych dzieci) i nakręconych już scen. Ograniczono też liczbę postaci – choćby Polka Helena była początkowo rozpisana na kilka niezależnych bohaterek; zmiana, która zdaniem krytyków i samej Jakubowskiej skończyła się dla postaci niekorzystnie, bowiem cierpiąca matka-mieszczanka zdominowała waleczną robotnicę z Woli Hankę Cegiełkę.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Ostatni etap", reżyseria: Wanda Jakubowska, 1947, fot. Wojciech Urbanowicz/Studio Filmowe Kadr/Filmoteka Narodowa/www.fototeka.fn.org.pl

Obrazek

ostatni_etap_fn_34.jpg

Film posiada rwaną, fragmentaryczną, "niespójną" kompozycję złożoną z szeregu epizodów, co ma oddawać niestabilną, "nerwową, płynną i ruchliwą atmosferę obozu koncentracyjnego" (Jakubowska 1951), w której ludzi spotyka się na chwilę, nie znając ani ich wcześniejszych, ani późniejszych losów. Mimo że w literaturze dotyczącej filmu zawsze pojawia się określenie "bohater zbiorowy", to w zbiorowości tej trzeba dostrzec kilka wyrazistych protagonistek. Są to postaci obdarzone charyzmą, budzące sympatię i współczucie albo antypatię i fascynację, mimo że pozbawione przed- i powojennej historii, poznawane wyłącznie w czasoprzestrzeni obozu.

W filmie zagrały: obdarzona męczeńsko piękną twarzą Wanda Bartówna w roli oświęcimskiej Piety-Heleny, harda i nieugięta Alina Janowska jako jugosłowiańska partyzantka Dessa, Barbara Drapińska jako inteligentna i pełna godności Marta Weiss, a także Antonina Gordon-Górecka jako niemiecka komunistka-pielęgniarka Anna, rzeczowa, ideowa, szlachetnie prosta (aktorka powróci w głównej roli w "Zaproszeniu"). Pojawiają się ponadto Maria Winogradowa i Barbara Fijewska (siostra Tadeusza, co widać i słychać) jako Nadia i Anielka, obozowe dobre duszki-pensjonarki, siostry z wyboru, prawie że psotliwe, zarażające młodzieńczą pogodą ducha (niesamowita scena śpiewu i tańca po otrzymaniu wiadomości o klęsce Niemców pod Stalingradem), niczym wyrwane z powieści Kornela Makuszyńskiego i rzucone w środek oświęcimskiego błota.

Zdjęcia robił Borys Monastyrski, wybitny radziecki operator, a dokonana niedawno rekonstrukcja cyfrowa pozwala współczesnym widzkom wreszcie docenić nie tylko plastyczne kompozycje więźniarskich sylwetek, ale też mistrzowską wyrazistość materialnego detalu: od lśniącego oświęcimskiego błota, przez chropowatość drewna obozowych prycz, po obszarpane kołnierzyki i plamy na pasiakach.

Jest też bowiem "Ostatni etap" dokumentem obozowej materialności. Jakubowskiej zależało na zdjęciach na terenie obozu, tyle że w 1946 roku – gdy ekipa przyjechała na wizję lokalną – teren ten zdążył się już bujnie zazielenić. "Margerytki wielkości spodka pokrywały tę użyźnioną krwią i popiołami ziemię" (Jakubowska 1951), a okoliczni mieszkańcy rozszabrowali (a może po prostu "wzięli", bez pejoratywnej oceny) wszelkie ruchomości, które przedstawiały jakąkolwiek wartość. Ekipa Jakubowskiej pomagała więc w zabezpieczaniu tego, co pozostało, mieszkając i pracując na terenie obozu. Aktorki spały na autentycznych pryczach, nosiły prawdziwe pasiaki po więźniarkach, przykrywały się ich kocami. W scenach zbiorowych udział brali mieszkańcy Oświęcimia i okolic, w tym byłe więźniarki. Monika Talarczyk-Gubała proponuje, by na proces realizacji filmu spojrzeć jak na swoistą psychodramę, proces terapii, przywracający ofiarom Auschwitz godność, sprawczość i podmiotowość (Talarczyk-Gubała 2015). Reparacyjne motywacje stoją też za tym, że aktorki grające w filmie są piękne, szlachetnie kobiece. Mają długie rzęsy, bujne włosy, nie są wynędzniałe i wychudzone. Dziś może to wywoływać wrażenie rażącej nieadekwatności i infantylnej estetyzacji, ale było przemyślanym wyborem Jakubowskiej, estetyczną manifestacją ideową. Jej bohaterki – dotyczy to chyba całej jej twórczości – są piękne po prostu, piękne dla siebie (ewentualnie dla ludzkości), ale nie dla męskiego spojrzenia. Wzrok reżyserki emancypuje kobiecą urodę.

Alina Janowska - role [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Hanno Loevy szczegółowo analizował, w jaki sposób Jakubowska sięgała po kanoniczne już wówczas filmowe obrazy i subwersywnie cytowała je w "Ostatnim etapie", nadając im nowe znaczenie, a jednocześnie zaświadczając własną filmową erudycję. Dla współczesnego polskiego widza film ma jednak jeszcze jeden walor wynikający z magii wehikułu czasu, jakim jest kino, i z przewagi, jaką daje wiedza o tym, co było potem. Oto w filmie Jakubowskiej widzimy bowiem plejadę aktorów w rolach, które często znacząco odbiegają od ich późniejszego emploi: Barbara Rachwalska jako wredna kapówa Elza, wypowiadająca tutaj być może swoje jedyne w ciągu całej długiej kariery na małym i dużym ekranie przekleństwo – "kurwy", raczej niedwuznacznie przytulona do niej młodziutka i śliczna Ryszarda Hanin, a także Edward Dziewoński, którego późniejsza kabaretowa kariera przydaje groteskowej demoniczności postaci obozowego lekarza. Groteska i perwersja to w ogóle języki używane w filmie do opowiedzenia o tych złych – i tu Jakubowska była pionierką. Udało jej się uchwycić zarówno piekielną, niesamowitą banalność zła, czy może pustej wredoty funkcyjnych więźniarek, jak też niesamowitość obozowego piekła, w którym są one wystrojone w przedziwne żakiety, falbaniaste koszule nocne, pensjonarskie kołnierzyki albo męskie kamizelki (Roma Rudecka jako Sauna capo to właściwie wzorcowy obraz butch), dekorują swoje pokoje w barakach muślinowymi firaneczkami z transportów albo menorami, traktowanymi jak bibeloty. Najprawdopodobniej wykorzystują też seksualnie inne więźniarki – jest to w filmie zasugerowane dwukrotnie, raz w scenie kapo Elzy z Cyganką graną przez Zofię Mrozowską (ma umalowane oczy, bujne włosy, korale na pasiaku), później zaś w scenie przyjęcia, jakie organizują sobie funkcyjne. Zachowane zdjęcia, które nie znalazły się w ostatecznej wersji filmu, sugerują jednak, że takich scen było więcej.

Być może jest więc "Ostatni etap" pierwszym polskim filmem, który przedstawia kobiecy homoerotyzm (przedwojenne "Dziewczęta z Nowolipek" Józefa Lejtesa były pod tym względem nader ostrożne w stosunku do literackiego pierwowzoru), przy czym erotycznie (może: seksualnie) podszyte są tylko relacje przemocowe, te łączące funkcyjne ze sobą nawzajem lub z więźniarkami, zaś relacje "dobrych" bohaterek zdają się od nich wolne. Niekoniecznie znaczy to, że Jakubowska chciała takie relacje potępić czy zohydzić (jak zrobiła to chociażby Wanda Półtawska w "I boję się snów"). W rozmowie z Barbarą Mruklik po latach, omawiając propozycję Amerykanów, by dokręciła do "Ostatniego etapu" "kilka scen z lesbijkami", stwierdzała wprost, ale i bez zażenowania: "Nie było na to w obozie absolutnie żadnych warunków, chęci ani możliwości. Mówię tu o więźniach" ("Kino" 1985, nr 5) – co może oznaczać po prostu, że w piekle nie było miejsca na miłość, a jedynie na transakcje. Negatywnie przedstawia się więc w "Ostatnim etapie" nie międzykobiecy erotyzm, lecz wykorzystanie, także seksualne, człowieka przez człowieka.

"Nigdy więcej. Sztuka przeciw wojnie i faszyzmowi w XX i XXI wieku" [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Co zostaje z Jakubowskiej

Historię filmu dwóch komunistek, polskiej i niemieckiej, zakończyć można ponurą refleksją, że potrzeba było wojny i Zagłady, by polski film celująco zdał Test Bechdel i wysoko podniósł poprzeczkę dla późniejszej kinematografii – która zresztą nie rwała się do tego, by próbować ją przeskoczyć. Recenzenci i badacze krytykowali fałszywie krzepiący wydźwięk filmu Jakubowskiej, doszukując się w nim ideologicznej propagandy. Monika Talarczyk-Gubała zadaje jednak pytanie, czy w kontekście obozowej biografii Jakubowskiej, której właśnie solidarność i pomoc wzajemna (głównie ze strony współwięźniów o lewicowych przekonaniach) pomogła przeżyć, taka wymowa filmu nie jest właśnie postawą uczciwszą niż obraz nihilistyczny i naturalistyczny. Dziś, wyposażeni w wiedzę o przemyśle masowej eksterminacji, znający literaturę obozową Tadeusza Borowskiego, dyskusje o nieprzedstawialności Zagłady, prace historyków i filozofów, możemy sobie chyba jednak pozwolić na owo wzruszające, gorzkie pokrzepienie, które oferuje Jakubowska, docenić opowieść o kobiecej solidarności, siostrzeństwie, wzajemnej pracy opiekuńczej, opowieść konstruktywnie feministyczną na długo przed pojawieniem się określenia „feminizm” w polskim słowniku. Ale nie chodzi tylko o feminizm solidarności i walki. Film Jakubowskiej pozostaje cenny także ze względu na to, że pokazuje całe spektrum relacji pomiędzy różnymi kobietami, relacji, w których pojawia się i zazdrość, i zdrada, i tchórzostwo, i przemoc, i pogarda – jak to między ludźmi. Wszystko to dzieje się jednak między kobietami właśnie, mężczyźni, nawet jeśli ważni fabularnie, nie są istotni z punktu widzenia emocjonalnego, nie stanowią punktu odniesienia, są tutaj takim suplementem, jakim kobiety są w większości filmów o mężczyznach. Po niemal 80 latach to wciąż dość rzadka sytuacja w kinie, nie tylko polskim.

Bibliografia:

Figielski, Ł., Michalak, B. (2005). "Prywatna historia kina polskiego". Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Haltof, M. (2010). Return to Auschwitz. Wanda Jakubowska's The Last Stage, "The Polish Review", t. 55, nr. 1., s. 7–34.

Hendrykowska, M. (2011). "Film polski wobec wojny i okupacji. Tematy, motywy, pytania". Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Jakubowska, W. (1951). Kilka wspomnień o powstaniu scenariusza (na marginesie filmu "Ostatni etap"). "Kwartalnik filmowy", nr 1, s. 40–47.

Jakubowska, W. (1955). Twórca o powstaniu dzieła. W: Taż. "Ostatni etap". Warszawa: Biblioteka Scenariuszy Filmowych.

Kurz, I. (2011). "Ostatni etap" – okoliczności powstawania filmu. Akademia Polskiego Filmu. Pobrane z: https://youtu.be/hMhfiI012hQ?si=lxsz3QjSHf8T8jww.

Kurz, I. (2011). "Ostatni etap" –wizerunek rzeczywistości obozowej i recepcja filmu. Akademia Polskiego Filmu. Pobrane z: https://youtu.be/AKst9K-tFv8?si=fEGz21DwfK_LY63a.

Loevy H. (2015). Matka wszystkich filmów o Holokauście? Trylogia oświęcimska Wandy Jakubowskiej, przeł. Talarczyk-Gubała, M. W: Taż. "Wanda Jakubowska. Od nowa". Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Lubelski, T. (2015). "Historia kina polskiego 1985–2014". Kraków: Universitas.

Madej, A. (1998). Jak powstawał "Ostatni etap". Rozmowa z Wandą Jakubowską. "Kino", nr 5, s. 13–17.

Madej, A. (2000). Proszę państwa do kina ("Ostatni etap"). W: Hendrykowska M. (red.). "Widziane po latach. Analizy i interpretacje filmu polskiego". Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.

Mąka-Malatyńska, K. (2012). "Widok z tej strony. Przedstawienia Holokaustu w polskim filmie". Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Mruklik, B. (1985). Wierność sobie. Rozmowa z Wandą Jakubowską. "Kino" nr 5, s. 4–9.

(1948). Pisarze o filmie "Ostatni etap". "Kuźnica" nr 17.

Szmaglewska, S. (1948). Dzieło czy arcydzieło. "Gazeta Filmowa", nr 16.

Talarczyk-Gubała, M. (2015). "Wanda Jakubowska. Od nowa". Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Toeplitz, J. (1969). "Dwadzieścia pięć lat filmu Polski Ludowej". Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Toeplitz, J (1968). "Ostatni etap". "Kino", nr 27.

Toeplitz, J. (1974). "Historia filmu polskiego. Tom III: 1939–1956". Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe.

Wróbel, M. (2003). "Ostatni etap" Wandy Jakubowskiej jako pierwszy etap polskiego kina ideologicznego. "Kwartalnik Filmowy", nr 43, s. 6–21.