"Dekalog IX", reż. Krzysztof Kieślowski

Nazywana "krótkim filmem o zazdrości" dziewiąta cześć serialowego "Dekalogu" to przewrotna opowieść o niewierności i potrzebie zawłaszczenia drugiego człowieka.

Roman (znakomity Piotr Machalica) ma piękną żonę (Ewa Błaszczyk), wygodne mieszkanie, samochód zachodniej marki i opinię wybitnego kardiochirurga. Jego idealne życie zaczyna się sypać, kiedy Roman odwiedza zaprzyjaźnionego lekarza-androloga (Jerzy Trela), by dowiedzieć się, że jest i na zawsze pozostanie impotentem. Złamany, pełen zwątpień mężczyzna coraz bardziej oddala się od kochającej żony, by w końcu odkryć, że Hanna ma romans z młodym studentem fizyki. Jak zmieni to relację między małżonkami? Co można wybaczyć sobie i innym? Dokąd prowadzi zaślepiająca zazdrość?

U Kieślowskiego wszystkie te pytania wybrzmiewają w nienachalny sposób. Jego "Dekalog, dziewięć" łączy w sobie przypowieść o wyraźnym przesłaniu i precyzyjnie określonym temacie, z małym realizmem przeniesionym przez Kieślowskiego ze swoich polskich fabuł i dokumentów. Historia zdrady, miłości i podejrzliwości u twórcy "Amatora" zmienia się w niejednoznaczną i nieoczywistą opowieść o sile uczuć i pułapkach ludzkiej psychiki.

Video embed

Dekalog IX (śpiewa Elżbieta Towarnicka)

Opowiadając historie małżeństwa na zakręcie, Kieślowski z Piesiewiczem – tak jak w przypadku większości odcinków "Dekalogu" – nawiązywali do prywatnych doświadczeń i traktowali je jako punkt wyjścia do uniwersalnych rozważań. W rozmowie z Mikołajem Jazdonem Piesiewicz wspominał:

Kiedy miałem dziewięć–dziesięć lat, małżeństwo moich rodziców przechodziło kryzys. […]. Czułem ciepło rodzicielskiej miłości, ale jednocześnie dostrzegałem symptomy zmian w relacji między matką a ojcem. Widziałem smutek malujący się na twarzy mamy. Bardzo to przeżywałem jako chłopiec, ale nie mogłem nic na to poradzić. Czułem bezsilność. Po jakimś czasie wszystko wróciło do normy. Kryzys został zażegnany.

Po latach wrócił do tych wspomnień, by przełożyć dawne emocje na filmowych bohaterów i tchnąć życie w tę skromną, niespełna godzinną przypowieść ubraną w kostium realistycznego dramatu rodzinnego.

Mimo że Kieślowski i Piesiewicz starają się wyprowadzić filmową opowieść w uniwersalną przestrzeń i jak ognia unikają socjologiczno-dokumentalnego zaangażowania, w ich historii da się dostrzec "przebicia" z komunistycznej rzeczywistości. Choćby w dowcipnym dialogu, w którym Roman relacjonuje swój pobyt w jednym z komunistycznych krajów, gdzie przeprowadzał wykłady i operacje, a wypłacone pieniądze trzy dni później – ze względu na galopującą inflację – były warte połowę tego, co w dniu wypłaty. Dokumentalna wrażliwość Kieślowskiego widoczna jest także w często niepozornych, lecz ważnych ujęciach. Choćby wtedy, gdy pokazuje bohatera wyrzucającego do śmietnika tajemniczy zeszyt, a zaraz po tym starsza pani wsypuje do kontenera wiadro kuchennych resztek. Ta scena, ujmująco prawdziwa, choć przecież zupełnie niepozorna, po wielu latach została zacytowana przez Małgorzatę Szumowską w jej "Body/Ciało", filmie będącym rozbudowaną rozmową z duchowym i stylistycznym dziedzictwem Kieślowskiego.

"Dekalog IX" także dla Kieślowskiego stał się zapowiedzią kolejnej filmowej przygody. W opowieści o małżeńskiej niewierności, podejrzliwości i zazdrości, reżyser zawarł bowiem zapowiedź "Podwójnego życia Weroniki". Pacjentka (Jolanta Piętek-Górecka), która prowadzi z serialowym lekarzem rozmowy o życiu i śmierci, to prototyp Weroniki – obdarzona niezwykłym głosem, chorująca na serce dziewczyna musi wybierać między pasją, chęcią życia i obowiązkiem zrealizowania danych jej talentów. Zasłuchana w płytach Holendra, Van den Budenmayera (fikcyjne nazwisko dwukrotnie służyło za pseudonim Zbigniewa Preisnera), "zaraża" muzyką zdolnego, choć zagubionego w życiu chirurga.

"Dekalog IX" był dla Kieślowskiego kolejną (po trzeciej części serii) okazją do współpracy z Piotrem Sobocińskim, jednym z największych operatorskich talentów w całej historii polskiego kina. To jego plastyczny talent sprawił, że zgrzebne filmowe przestrzenie – na pozór absolutnie zwyczajne i pozbawione estetycznych naddatków – zmieniały się w laboratoria uczuć: szpitalne wnętrza, w których bohater prowadził rozmowy o uczuciach, poświęceniu i oddawaniu siebie, nagle stawały się przestrzenią metaforyczną, w której bohater dokonywał wiwisekcji samego siebie, zaczynając od niewielkich nacięć, a kończąc na bolesnej, symbolicznej operacji na własnym sercu. Także dom głównych bohaterów z bezpiecznej przystani zmieniał się w obserwatorium, miejsce tajemnic, kłamstw i niedopowiedzeń, a sposób jego przedstawiania na ekranie ewoluował wraz z bohaterami.

Niewiele brakowało, by zdjęcia do "Dekalogu IX" zrealizował kto inny – mianowicie Sławomir Idziak. Poproszony przez Kieślowskiego o współpracę przy "Dekalogu", Idziak lawirował. Nie tylko on – dla części twórców filmowych współpraca z reżimową wówczas telewizją była rodzajem kolaboracji z upadającym systemem, a wielu z nich zwyczajnie nie wierzyło w powodzenie projektu Kieślowskiego i Piesiewicza. Idziak, którego reżyser prosił o nakręcenie "Dekalogu V" przerażony jego brutalnością, próbował przekonać Kieślowskiego, by razem zrobili raczej "Impotenta", jak nazywał dziewiątą część serii. Ostatecznie ów "Impotent" trafił w ręce Sobocińskiego, z którym po latach Kieślowski nakręcił także "Trzy kolory: czerwony".

"Dekalog IX" był trzecim, obok "Dekalogu V" i "Dekalogu VI" odcinkiem serii, która doczekać się miała kinowej wersji. Zabiegał o to zwłaszcza Krzysztof Zanussi, który z ramienia Studia Filmowego TOR odpowiadał za produkcję serialu i jego sfinansowanie. Niestety – właśnie z powodu budżetowych ograniczeń do realizacji "Krótkiego filmu o cudzołóstwie" (tak brzmiał jeden z roboczych tytułów) nie doszło, a "Dekalog IX" prezentowany był głównie na telewizyjnych ekranach.

"Dekalog IX", Reżyseria: Krzysztof Kieślowski. Scenariusz: Krzysztof Kieślowski, Krzysztof Piesiewicz. Zdjęcia: Piotr Sobociński. Muzyka: Zbigniew Preisner. Występują: Piotr Machalica. Ewa Błaszczyk, Jerzy Trela, Jolanta Piętek-Górecka.