Remigiusz Grzela, "Trzy życia Ireny Gelblum"

Ta intrygująca opowieść biograficzna o Irenie Gelblum ma dwie bohaterki. Pierwszą z nich jest łączniczka Żydowskiej Organizacji Bojowej / dziennikarka / poetka (niepotrzebne skreślić).

W rozmowie z autorem Agnieszka Holland stwierdziła, że gdyby miała nakręcić film o bohaterce jego książki, byłby to obraz "o ucieczce od rzeczywistości, która jest nie do zniesienia". Od jakiego świata uciekała, a jaki sama wykreowała Irena Gelblum?

Życiorys amputowany

"Piękna dziewczyna, rozumu miała akurat tyle, ile potrzeba, nie więcej" – mówił Marek Edelman, nazywając ją "Irką Wariatką". Z portretu, który kreśli Remigiusz Grzela, wyłania się przede wszystkim kobieta odważna i sprytna. I niezwykle tajemnicza. Nawet ustalenie jej nazwiska czy daty urodzenia okazało się wyzwaniem.

Irena Gelblum przyszła na świat w 1923 roku w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Jej dziadek Wolf Krongold był właścicielem między innymi "Pekinu", słynnej kamienicy u zbiegu ulic Złotej i Żelaznej w Warszawie. W czasie wojny trafiła wraz z rodzicami i ukochanym bratem do getta. Jej udało się wydostać. Jako łączniczka Żydowskiej Organizacji Bojowej przemycała broń, pieniądze i ludzi. Potrafiła wsiąść do pociągu pełnego Niemców i przysnąć na ramieniu esesmana – niebieskooka i blondwłosa elegantka nie wzbudzała podejrzeń. By wyciągnąć inną łączniczkę z obozu, oddała jej swój płaszcz, a sama została w środku – szczęśliwie znów udało jej się przechytrzyć strażników i bezpiecznie wyjść. Brała udział w powstaniu w getcie warszawskim, w swoim mieszkaniu ukrywała członków ruchu oporu. Uczestniczyła w powstaniu warszawskim, została odznaczona Krzyżem Walecznych. Po wojnie dołączyła do "Mścicieli", tajnej organizacji antynazistowskiej planującej zgładzenie sześciu milionów Niemców za sześć milionów pomordowanych Żydów. W 1946 roku wyjechała do Palestyny, gdzie początkowo trafiła do obozu dla uchodźców. Jednak wkrótce wróciła do Warszawy.

O tym życiu nie chciała pamiętać. "Amputowała duży kawałek siebie" – stwierdził Mariusz Szczygieł w felietonie napisanym po lekturze "Wyboru Ireny". Taki tytuł miała pierwsza książka Grzeli poświęcona łączniczce. W 2014 roku, pięć lat po jej śmierci, autor nie zdecydował się umieścić nazwiska swojej bohaterki na okładce. Spotykał się z zarzutem, że w ogóle nie powinien o niej pisać, skoro sama zrobiła wszystko, by wydrzeć tę kartę z historii. Grzela również miał wątpliwości, ponieważ przez wiele lat znał Irenę Conti Di Mauro, włoską poetkę, tłumaczkę swoich wierszy. Dopiero przeczytawszy wywiad z Markiem Edelmanem, zidentyfikował ją jako Irenę Gelblum, ale nigdy nie zapytał ją o przeszłość.

"Trzy życia Ireny Gelblum" to "bunt przeciwko wymazywaniu", jak przekonuje autor. Daje sobie prawo do opowiedzenia jej losów w imię prawdy historycznej, wielokrotnie fałszowanej, poprawianej lub przemilczanej. Także tej przedstawianej z męskiej perspektywy. Grzela po prawie dziesięciu latach od premiery pierwszej książki uzupełnia opowieść o nowe fakty i hipotezy, dotyczące chociażby domniemanej przynależności Ireny do organizacji młodzieżowych (podobnie jak Edelman mogła być członkinią Socjalistycznego Związku Dziecięcego – formacji Bundu). Polemizuje z przeszłością i samym sobą. Wyrównuje także proporcje, naświetlając działalność prawicowego podziemia w getcie i przyglądając się dokładniej żydowskim bojowniczkom. Na tym szerszym tle historycznym główna bohaterka rysuje się jeszcze wyraźniej. Dzięki innym kobiecym relacjom można nie tylko zrekonstruować prawdopodobny przebieg wydarzeń i działań Ireny Gelblum, lecz także spróbować opisać jej motywacje i emocje. Autor nie czyni tego wprost, ale podsuwa tropy, dzięki którym można stworzyć bardziej intymny portret bohaterki. W porównaniu do innych tego typu opowieści biograficznych – choćby do "Sendlerowej" Anny Bikont – Grzela nie tyle odbrązawia postać łączniczki, ile w ogóle odzyskuje ją dla historii.

Życiorys przemilczany

Irena Conti Di Mauro, właśc. Irena Gelblum, fot. materiały prasowe wydawcy

Po powrocie do Polski przedstawiała się jako Irena Conti. Wkrótce wyszła za mąż za Ignacego Weinberga, nakłaniając go do zmiany nazwiska na polskie Waniewicz, które przyjęła. Urodziła jedyną córkę Jankę. W tym drugim życiu była: studentką medycyny, stewardesą, dziennikarką. Kochaną, ale czy kochającą? Przyjaźniła się z Ireną Rybczyńską-Holland, matką reżyserek. Agnieszka Holland zapamiętała, że Waniewicz "miała seksapil połączony z promieniowaniem bardzo silnej osobowości" oraz "cyniczno-leniwy styl" i "dystans do świata, bardziej niż do siebie". W papierach odmładzała się: jeszcze w Palestynie podawała rok 1925, później także 1931. Ciągle podróżowała. W 1968 wyjechała do Włoch. Jeszcze nie wyparła się swojej przeszłości, ale o niej nie mówiła.

Czy reporter miał prawo opowiedzieć tę historię za nią? To nie Grzela zdekonspirował ją jako pierwszy, a książkę zaczął pisać już po śmierci głównej bohaterki. Wbrew niej, ale dla pamięci o niej i innych, często anonimowych bojowniczek, łączniczek czy sanitariuszek wojennych. "Trzy życia Ireny Gelblum" to wielowarstwowa narracja o pamięci, procesie wypierania, tuszowania i ukrywania. Celowego – jak w przypadku tytułowej bohaterki – oraz nieświadomego działania. Grzela szuka śladów Ireny w relacjach i życiorysach jej bliskich. Rozmawia między innymi z kuzynkami, które nie chcą zostać rozpoznane, bo same zataiły swoją przeszłość przed rodziną. Jedna z nich niewiele pamięta z okresu wojny, mimo że miała wówczas sześć lat. Hanna Krall kwituje to stwierdzeniem, że "dziecko Holokaustu może wszystko, również nie pamiętać".

Takie prawo przyznała sobie dwudziestoletnia Irena Gelblum, budując swoją tożsamość na nowo. Z przywileju zachowania dla siebie lub ujawnienia pewnych faktów skorzystał też Symcha Rotem (ps. "Kazik"). "Wybór Ireny" zawierał jego listy potwierdzające łączącą go zażyłą relację z bohaterką. Chociaż sam wcześniej nie ukrywał swoich uczuć do Ireny, zaprotestował przeciwko publikacji korespondencji w książce Grzeli. W wyniku wygranego przez Rotema procesu wydawca zdecydował się wycofać tytuł ze sprzedaży. Napisane w dużej części od nowa "Trzy życia Ireny Gelblum" nie zawierają już spornych listów.

Życiorys wykreowany

W swoim trzecim życiu, tym oficjalnym, była Ireną Conti Di Mauro – po drugim mężu. Nadal piękną, pewną siebie kobietą i młodszą o kilkanaście lat (datę urodzenia w Wikipedii usiłowała poprawić na rok 1939). Znano ją jako włoską poetkę, autorkę między innymi "Trylogii Sycylijskiej", "Ziemi nieobiecanej" czy tomików mających w tytule "miłość" (na przykład "I tylko miłość…", "Miłość-Czułość-Dobroć"). Podczas wieczorów autorskich sama czytała swoje wiersze, robiąc wyjątek jedynie dla interpretacji Krzysztofa Kolbergera, który prawdopodobnie uczył ją, jak modulować głos. Nawet tego chciała się pozbyć. Tłumaczyła na włoski polską poezję – księdza Twardowskiego, Grochowiaka czy Iwaszkiewicza, nad którego dziełami nigdy nie przestała pracować. Za książkowy wywiad z Lechem Wałęsą (nieprzetłumaczony na polski) otrzymała nagrodę Amnesty International. Gdy miała kłopoty finansowe, przywoziła z Włoch buty i sprzedawała je w komisie. Zbierała fundusze na okna w domu Europejskiego Centrum Przyjaźni Dziecięcej w Świdnicy (remont dokończono z noblowskich pieniędzy Wisławy Szymborskiej). Została laureatką i członkinią kapituły Orderu Uśmiechu. Chciała, aby taką ją zapamiętano.

Strona po stronie przekonujemy się, jak cienka jest granica między prawdą a fikcją, pamięcią historyczną i własną. W poetyckiej twórczości Ireny Conti Di Mauro autor "Trzech żyć Ireny Gelblum" szuka nie tyle biograficznych wskazówek, ile potwierdzenia swoich dotychczasowych ustaleń i przypuszczeń. Przez to, że reporter odsłania kulisy swoich poszukiwań, czytelnik czasem bardziej wczuwa się w rolę detektywa niż poszukiwanej. Kompozycyjnie Grzela dzieli losy głównej bohaterki na trzy okresy, choć w rzeczywistości pokazuje wiele jej twarzy. Subtelnie akcentuje napięcie i zależności, jakie generują odgrywane przez nią role. Najciekawsze są właśnie te miejsca, w których relacje świadków wymijają się bądź różnią w znaczących szczegółach. Grzela tak umiejętnie prowadzi narrację, że nawet jeśli od początku znamy mistyfikacje Ireny Gelblum, do końca mamy wrażenie, że przyglądamy się życiu kilku kobiet.

Podobny efekt osiągnął w "Podwójnym życiu reporterki", biograficznej opowieści o Teresie Torańskiej i Orianie Fallaci. Chociaż te dwie dziennikarki nigdy się nie spotkały, paralelne przedstawienie ich życiorysów pozwoliło na wydobycie dodatkowych wątków z tej historii. "Trzy życia Ireny Gelblum" są również nie tyle portretem wielowymiarowym, ile wielokrotnym, za każdym razem prezentowanym z innej perspektywy.

Remigiusz Grzela
"Trzy życia Ireny Gelblum"
Wydawnictwo Bellona
Warszawa 2023
Liczba stron: 544
EAN: 9788311167469