Wyspy niezależności – z historii kina polsko-brytyjskiego | Artykuł

Wyspy niezależności – z historii kina polsko-brytyjskiego

ida_pawlikowski_oskar_2015_forum.jpg, default, Paweł Pawlikowski z Oscarem za film "Ida", Los Angeles, 2015, fot. Lucy Nicholson / REUTERS / Forum

#film

Jak Roman Polański został klasykiem światowego horroru i co łączy "Ferdydurke" z kluczem do trzydziestu drzwi? Dlaczego Rafał Kapeliński debiutanckie "Butterfly Kisses" nakręcił właśnie na Wyspach, i dlaczego nie byłoby "Zimnej wojny", gdyby nie sekcja dokumentalna BBC? Oto najciekawsze polsko-brytyjskie filmy w historii X muzy.

Themersonowie – eksperyment w służbie propagandy

CALLING MR. SMITH Franciszka and Stefan Themerson 1943

Choć historia światowego filmu propagandowego pełna jest nazwisk wielkich twórców, a z samych autorów brytyjskich można by złożyć cały zespół filmowy, to Polacy są autorami jednego z najbardziej oryginalnych propagandowych filmów zrealizowanych na Wyspach.

Mowa o "Calling Mr. Smith" – antynazistowskim filmie krótkometrażowym zamówionym przez Biuro Filmowe Ministerstwa Informacji i Dokumentacji Rządu RP w Londynie u Franciszki i Stefana Themersonów.

Małżeństwo, które już przed wojną dało się poznać jako mistrzowie filmowego i literackiego eksperymentu, w 1937 roku opuściło Polskę, by zamieszkać we Francji. Kiedy wybuchła II wojna światowa, Themersonowie najpierw zgłosili się na ochotnika do armii polskiej we Francji, a następnie przeprowadzili się do Wielkiej Brytanii. To właśnie tutaj mogli wykorzystać swoje artystyczne talenty do walki z Hitlerem, realizując propagandowe filmy o antynazistowskiej wymowie. "Calling Mr. Smith", zrealizowany przez nich w 1943 roku, był opowieścią o dewastującej sile nazizmu, który u Themersonów przeciwstawiany był historii europejskiej kultury reprezentowanej m.in. przez mistrzów antyku i renesansu, a także muzykę Bacha, Chopina i Szymanowskiego.

Polański zdobywa Wyspy

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Wstręt", 1965, reż. Roman Polański, nz. Cathérine Deneuve, fot. Rue des Archives / DILTZ / Forum

Obrazek

wstret_forum_kadr_22.jpg

Choć międzynarodowa kariera Romana Polańskiego związana jest głównie z Hollywood i kinematografią francuską, jej początki wiążą się z Wielką Brytanią lat 60.

Zrealizowany w 1962 roku "Nóż w wodzie" okazał się przepustką do wielkiego świata. Podczas gdy w Polsce towarzysz Gomułka z niechęcią patrzył na "malkontenctwo i czarnowidztwo" Polańskiego, na Zachodzie widziano w nim jeden z najciekawszych talentów zza żelaznej kurtyny.

"Wstręt" – trochę jak prostytucja

Video embed

Repulsion (1965) Original Trailer [FHD]

Nie oznaczało to wcale, że Zachód czekał na niego z otwartymi rękoma. W 1964 roku Polański zrealizował wprawdzie jedną z nowel składających się na "Najpiękniejsze oszustwa świata", ale we Francji czy Wielkiej Brytanii nikt nie był gotów dać mu wolnej ręki. Szansę otrzymał od londyńskiej wytwórni Compton Films, która specjalizowała się w produkcji horrorów klasy B. To właśnie ona przyjęła stworzony przez Gerarda Bracha (w przyszłości stałego współpracownika Polańskiego) scenariusz o kobiecie pogrążającej się w schizofrenii. Sam Polański nie był fanem tego tekstu. Po latach w filmie "Roman Polański: Moje życie" mówił: "Zrobiłem go po to, by ruszyć z miejsca. To było trochę jak prostytucja".

Ale horror z młodziutką Catherine Denevue zdobył w 1965 roku nagrody FIPRESCI i Nagrodę Specjalną Jury festiwalu w Berlinie. Polańskiego szybko zaczęto porównywać do samego Hitchcocka, a we "Wstręcie" widziano dzieło rangi jego "Psychozy" i jedno z najdoskonalszych filmowych studiów obłędu.

"Matnia" – narodziny reżysera

Video embed

Cul-de-sac (1966) - Official trailer

Dla polskiego reżysera "Wstręt" okazał się świetną inwestycją – pokazywał jego wszechstronność i niespotykaną artystyczną intuicję. Był też przepustką do kolejnych filmów. Pierwszym z nich była "Matnia" napisana wspólnie z Gerardem Brachem. Opowieść o parze zamieszkującej odludny zamek na wyspie, do którego przybywa para gangsterów, czerpała z teatru absurdu spod znaku Ionesco i Becketta (pierwotny tytuł nawiązywał do "Czekając na Godota"), a "Matnia" stała się zapowiedzią najważniejszych tematów w twórczości reżysera i jednym z jego największych osiągnięć. Sam Polański określał "Matnię" pierwszym filmem, z którego był dumny. To za jego sprawą w 1967 roku wyjechał do Hollywood, by tam kręcić swoje kolejne obrazy.

Na Wyspy wracał jednak wielokrotnie. Gdy po sprawie Samanthy Gaimer wyjechał z USA, tracąc możliwość powrotu do Fabryki Snów, właśnie Wielka Brytania była miejscem realizacji części z najbardziej osobistych jego obrazów – choćby "Tragedii Makbeta", w której Polański rozliczał się z tragiczną śmiercią swej żony zamordowanej przez ludzi Charlesa Mansona.

Brytyjskie przygody Jerzego Skolimowskiego

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jerzy Skolimowski, fot. Maksymilian Rigamonti / Reporter / East News

Obrazek

skolimowski jerzy portret en_6983457.jpg

Polański nie był jedynym nadwiślańskim reżyserem, który właśnie na Wyspach mógł spróbować swych sił i rozwijać się jako twórca kina gatunków. Przed podobnym wyzwaniem stanął także Jerzy Skolimowski. Ale jego droga wiodła nieco innymi ścieżkami.

"Na samym dnie" – niedole dojrzewania

Video embed

Deep End (1970) Trailer - Out Now on BFI DVD & Blu-ray

Reżyser, który po "Rękach do góry" zdecydował się wyjechać z Polski, w 1970 roku na Wyspach stworzył jedno ze swoich największych arcydzieł. "Na samym dnie", opowieść o dojrzewaniu i erotycznej fascynacji młodego chłopaka porównywana bywa z "Absolwentem" Mike’a Nicholsa. I choć europejski rodowód sprawił, że film nie osiągnął kasowego sukcesu na miarę hollywoodzkiego klasyka, przyniósł Skolimowskiemu uznanie na Wyspach. Nic więc dziwnego, że reżyser bardzo szybko otrzymał kolejne propozycje: w 1972 roku przeniósł na ekran powieść "Król, dama, walet" Nabokova, w jednej z głównych ról obsadzając samą Ginę Lollobrigidę, a sześć lat później nakręcił… horror "Wrzask".

"Wrzask" – Skolimowski mistrzem grozy

The Shout (1978) Theatrical Trailer

Opowieść o mężczyźnie posiadającym umiejętność zabijania krzykiem pierwotnie miała zostać wyreżyserowana przez brytyjską gwiazdę reżyserii – Nicholasa Roega, ale ten pracował już nad innym filmem. Dzięki temu szansę otrzymał Skolimowski. I wykorzystał ją znakomicie – jego "Wrzask" z pulpowej opowiastki grozy zmienił się w prawdziwy dramat grozy ze znakomitymi rolami Johna Hurta i Alana Batesa. Mimo gatunkowej proweniencji film trafił do konkursu festiwalu w Cannes, gdzie Skolimowski otrzymał nagrodę techniczną za umiejętne wykorzystanie najnowszych technologii dźwięku przestrzennego.

"Fucha" – stan wojenny w Kensington

Moonlighting 1982 Trailer | Jeremy Irons

Cztery lata później, w 1982 roku Skolimowski znowu zawitał do Cannes. Wszystko za sprawą jego kolejnego brytyjskiego filmu – "Fuchy", jednego z najlepszych obrazów w dorobku polskiego twórcy.

Opowiadał w nim historię czwórki polskich budowlańców, którzy w 1981 roku przyjeżdżają do Londynu, by "na czarno" wyremontować luksusowy dom w Kensington. Spośród czwórki pracowników tylko jeden, Nowak (grany przez Jeremy’ego Ironsa) mówi po angielsku i tylko do niego dociera informacja o tym, że w Polsce wprowadzony został stan wojenny. Młody mężczyzna musi zdecydować, czy poinformuje o tym swoich współpracowników, czy też zatai prawdę, by móc spokojnie wykonać tytułową "Fuchę".

Skolimowski otrzymał za ten film Srebrną Palmę festiwalu w Cannes dla najlepszego scenarzysty, a po latach jego "Fucha" stała się jedną z najważniejszych filmowych opowieści o politycznych wydarzeniach końca 1981 roku.

"Najlepszą zemstą jest sukces" – z pamiętnika syna

Success Is The Best Revenge Trailer 1985

O Polakach mieszkających na Wyspach opowiedział także w swoim kolejnym filmie. Zrealizował go w 1984 roku, a "Najlepszą zemstą…" miało być osobistą rozprawą z polskością i emigracją jako wyborem oraz koniecznością.

Bohaterem tej historii był Alex Rodak (Michael York), Polak mieszkający na Wyspach i próbujący za wszelką cenę stać się częścią swojej nowej ojczyzny. Zafascynowany teatrem chce doprowadzić do realizacji przedstawienia będącego hołdem dla Polski zamkniętej za żelazną kurtyną, ale dążącej do wolności i samostanowienia. Ale rodzina Alexa gorzej odnajduje się w nowej rzeczywistości – jego zbuntowany syn, Adam (Michał Skolimowski) właśnie planuje ucieczkę do Polski.

Snując ich historię, Skolimowski czerpał z własnych doświadczeń, a bezpośrednią inspiracją do powstania filmu miały być pamiętniki Michała Skolimowskiego, jednego z synów reżysera. To w nich twórca "Rysopisu" znalazł inspirację i punkt wyjścia dla opowieści o tożsamości i asymilacji, bólu dorastania i rodzinnym niezrozumieniu. Choć "Najlepszą zemstą…" było jednym z bardziej wyczekiwanych filmów Cannes 84’, nie powtórzyło sukcesu "Fuchy". Także z powodów realizacyjnych i finansowych problemów, z którymi mierzył się Skolimowski w trakcie realizacji swojej kolejnej brytyjskiej produkcji.

"30 Door Key" – Gombrowicz stawia opór

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Ferdydurke", reż. Jerzy Skolimowski, 1991, fot. Polfilm/East News

Obrazek

ferdydurke_en_3.jpg

Artystycznego sukcesu "Fuchy" nie powtórzył żaden z kolejnych brytyjskich obrazów Skolimowskiego. O ile zrealizowany w Stanach Zjednoczonych "Latarniowiec" dał reżyserowi nagrodę specjalną w Wenecji w 1985 roku, ale brytyjskie "Wiosenne wody" okazały się filmem zwyczajnie przeciętnym, zaś zrealizowana w 1991 roku adaptacja "Ferdydurke" okazała się artystyczną porażką i przyczyniła się do długoletniego milczenia Skolimowskiego jako reżysera.

Jerzy Skolimowski tak tłumaczy tytuł 30 DOOR KEY:

Gombrowicz nadał swej książce tytuł, który nic nie znaczy prócz odległego skojarzenia z postacią z Sinclera Lewisa. Niestety dla zachodniego odbiorcy słowo Ferdydurke brzmi jak spolszczone imię Ferdynanda. Chcąc uniknąć takiego odczytania wpadłem na pomysł, że fonetyczny zapis FERDY-DUR-KE jest bardzo bliski THIRTY-DOOR-KEY, zaś thirty zanotowane cyfrą 30 pozwala łatwiej zapamiętać ten absurdalny układ trzech słów, gramatycznie bez sensu, czyli tak jak chciał Gombrowicz. Natomiast powstają niezłe skojarzenia, jako że bohater ma lat 30, próbuje przekroczyć drzwi (DOOR) pomiędzy niedojrzałością a dojrzałością, zaś najbardziej życzliwi widzowie być może odnajdą też i klucz (KEY)".

Niestety, publiczność ani krytycy nie potrafili znaleźć klucza do zrozumienia filmu Skolimowskiego. Zmęczony komercyjnymi zleceniami Skolimowski postanowił stworzyć film na miarę swoich ambicji, ale mierząc się z Gombrowiczem, przelicytował.

Dysponując środkami brytyjskiego producenta, reżyser próbował wyrwać Gombrowicza z ograniczającego kontekstu polskości – zrezygnował więc ze scen o wielkości Słowackiego, część scen uprościł, a historię Józia umieścił w szerszym społeczno-politycznym kontekście lat 30. Nie znajdując odpowiedniego języka do wyrażenia gombrowiczowskich idei, Skolimowski postawił na fabularność "Ferdydurke". Wiernie podążał za powieściowymi wydarzeniami. Te zaś okazywały się zbyt mało nośne, by wokół nich dało się zbudować przekonującą opowieść.

Po "Ferdydurke" przez siedemnaście lat lizał rany. Do kina wrócił dopiero w 2008 roku za sprawą "Czterech nocy z Anną".

"Alice" – Bromski i Gruza tańczą

Alicia fragm. filmu z udzialem Joanny Bartel

Poszukiwanie wolności i potrzeba eksperymentu z kinem gatunków zawiodły na Wyspy Brytyjskie także innych polskich filmowców. Mowa o Jacku Bromskim i Jerzym Gruzie, którzy w 1980 roku we współpracy z Anglikami postanowili zrealizować… musicalową wersję "Przygód Alicji w Krainie Czarów". Przenosząc na ekran literaturę Carolla polscy twórcy zdecydowali się na wielką europejską koprodukcję – główną rolę w ich filmie zagrała belgijska aktorka Sophie Barjac, za zdjęcia obok Witolda Sobocińskiego odpowiadał Alec Mills, a na ekranie pojawiła się m.in. popularna wówczas szkocka piosenkarka Lulu.

Nie pomogło. "Alicja" okazała się filmową porażką.

Historia Alicji, Białego Królika i Królowej Kier osadzona w realistycznym świecie utraciła swoją symboliczną nośność oraz ekranowy czar, choreograficzne układy były rozczarowująco proste, a śpiewane przez Lulu piosenki nie do końca składały się w całość z filmową opowieścią. Wielkie ambicje twórców okazały się niespełnione, a "Alice" przeszła do historii jako jedna z najdziwniejszych polsko-brytyjskich produkcji wszech czasów.

Paweł Pawlikowski – Brytyjczyk z polską duszą

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Lato miłości", reż. Paweł Pawlikowski, fot. Best Film

Obrazek

lato-milosci-pawlikowski-fot-best-film.jpg

Choć dziś kojarzony jest głównie z estetycznie wysmakowanymi fabularnymi dramatami oraz oscarowymi sukcesami "Idy" oraz "Zimnej wojny", filmowa droga Pawła Pawlikowskiego miała swój początek w brytyjskim dokumencie.

Od początku ciągnęło go na Wschód. W roku 1990 dla BBC nakręcił "Z Moskwy do Pietuszek z Wieniediktem Jerofiejewem", dokumentalną opowieść o podróży podmiejskim pociągiem, którym podróżował bohater Jerofiejewa. Zrobił ten film dla swojego zmarłego ojca, wielkiego fana literatury rosyjskiego mistrza, a "Z Moskwy…" przyniosło mu nagrodę Prix Italia i nagrodę Emmy.

Do Rosji wrócił także przy okazji następnego filmu, fenomenalnych "Podróży Dostojewskiego", w których opowiadał o prawnuku słynnego pisarza, tramwajarzu, który na zaproszenie niemieckich intelektualistów przyjeżdża do RFN, by wziąć udział w sympozjum poświęconemu słynnemu pradziadkowi. Ale Dimitriego nie interesują intelektualne dyskusje, ale… zakup używanego mercedesa.

Wyróżniony przez Europejską Akademię Filmową obraz Pawlikowskiego stał się przepustką do kolejnych śmiałych przedsięwzięć, wśród których na uznanie zasługuje m.in. "Serbski epos", przerażająca opowieść o mitologiach narodowych, nacjonalizmie i populizmie żerującym na najniższych społecznych instynktach, a także "Podróże z Żyrinowskim", za którą Pawlikowski otrzymał prestiżową Nagrodę Griersona.

Po latach, już jako spełniony dokumentalista, Pawlikowski zadebiutował na Wyspach jako twórca filmu fabularnego. Zrealizowane w 2004 roku "Lato miłości", opowieść o erotycznej fascynacji dwóch młodych dziewczyn wywodzących się z różnych klas społecznych, było zapowiedzią wielkiego talentu, który kilka lat później potwierdzony został statuetką Oscara.

"Butterfly Kisses" – błyskotliwy debiut Rafała Kapelińskiego

Jego śladem podąża bowiem inny, wyjątkowy artysta. Rafał Kapeliński, bo o nim mowa, dał się poznać polskiej publiczności wiele lat temu dzięki krótkim metrażom, w tym wyprodukowanemu za własne pieniądze filmowi "Emilka płacze".

Na pełnometrażowy debiut nie mógł znaleźć w Polsce pieniędzy, a zawodowe życie związał z edukacją filmową, będąc przez lata cenionym wykładowcą Londyńskiej Szkoły Filmowej. W 2017 roku na 67. MFF w Berlinie zaprezentował swój pełnometrażowy debiut, film "Butterfly Kisses", za który otrzymał nagrodę Kryształowego Niedźwiedzia.

"Butterfly Kisses" w reżyserii Rafała Kapelińskiego [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Zrealizowany za mikroskopijne pieniądze film zachwycał publiczność i krytyków. Głównie za sprawą odwagi Kapelińskiego, który w swoim filmie rozbrajał tabu pedofilii. Sięgał po formę dramatu społecznego, by opowiedzieć o samotności człowieka konfrontującego się z własną chorobą i rozpoznającego w sobie niebezpieczną fascynację. Historia nastolatka odkrywającego własną pedofilię u Kapelińskiego opowiedziana została bez sensacyjnych tonów i łatwych emocji.

Fascynujący debiut reżysera dziś staje się jego przepustką do realizacji kolejnych filmów, a następny projekt Rafała Kapelińskiego ma powstać w już Polsce. Miejmy nadzieję, że będzie równie udany co brytyjski debiut.

Język Polish

roman polański

franciszka i stefan themersonowie