Rok, który zmienił kulturę – i tę paryską, i polską | Artykuł

Rok, który zmienił kulturę – i tę paryską, i polską

instytut_literacki_forum-04297720241.jpg, default, Karykatury Jerzego Giedroyca, Instytut Literacki, Paryż, Maisons Laffitte, fot. Przemysław Kozłowski/Forum

#literatura

#dziedzictwo

Nie od razu paryską „Kulturę” wydano (a wszystkie drogi prowadzą do Rzymu). O samych początkach Instytutu Literackiego i ludziach, którzy 80 lat temu uwierzyli w niemożliwe.

Luty 1946

11 lutego 1946 roku dowódca 2. Korpusu Polskiego generał Władysław Anders wydaje rozkaz utworzenia Instytutu Wydawniczego w Rzymie. Zadanie to powierza trzem podporucznikom: Jerzemu Giedroyciowi, Władysławowi Wąchale, Tadeuszowi Siucie. Ten ostatni zostaje kierownikiem literackim. Wąchała z kolei ma kupić drukarnię, dysponując budżetem w wysokości ośmiu milionów lirów, pieniądze pochodzą ze specjalnie założonego na ten cel konta w banku włoskim. Ojcem całego przedsięwzięcia mianują Giedroycia, później zwanego Redaktorem.

Czterdziestoletni wówczas Jerzy Giedroyc był doświadczonym redaktorem czasopism, zajmował się tym jeszcze przed wojną, a potem w wojsku pracował w pionie prasowo-oświatowym. Do współpracy nad Instytutem zaprosi zaufanych ludzi: Gustawa Herlinga-Grudzińskiego (będzie gromadził materiały do planowanych wydawnictw Instytutu), Zofię i Zygmunta Hertzów (ona zajmie się administracją, on – pozyskaniem funduszy) oraz stacjonującego w tym czasie w Paryżu Józefa Czapskiego (to z nim od roku Giedroyc prowadzi intensywną korespondencję w sprawie stworzenia Instytutu Literackiego i to dzięki jego znajomościom spełni się to wielkie marzenie Redaktora).

Wcześniej…

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Odprawa oficerów 2. Korpusu Polskiego w bitwie o Monte Cassino, 1944. Na zdjęciu: widoczni m.in.: ppor.Eugeniusz Lubomirski (1. z prawej), gen. Władysław Anders (w berecie), Józef Czapski (3. z prawej) i gen. Bronisław Duch (4. z prawej), fot. Archiwum Fotograficzne Tadeusza Szumańskiego/Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

2_korpus_polski_w_bitwie_o_monte_cassino_nac.jpg

W kalendarzu na rok 1946 Giedroyc zapisał kilka słów, m.in.: „Drukarnia”, „Instytut”, „pismo”, „Hertzowa”, „Grudziński”. O stworzeniu ośrodka, który jednoczyłby powojenną emigrację i zaspokajał głód polskiego słowa, a jednocześnie byłby alternatywą dla sowieckiej propagandy, myślał już wcześniej, kierując pracą Wydziału Czasopism i Wydawnictw Wojskowych 2. Korpusu Polskiego:

Sprawę utworzenia Instytutu postawiłem po raz pierwszy w 1943 roku w Jerozolimie, a od 1944 do 1946 włożyłem całą energię i wysiłek, i w Londynie, i w Korpusie, by do utworzenia Instytutu doprowadzić.

Wysiłek nie poszedł na marne, bo już pod koniec stycznia 1946 roku Giedroyc doniósł Czapskiemu:

Teraz najważniejsza historia. Wyobraź sobie, że jestem w przededniu założenia Instytutu. Mianowicie po przyjeździe poszedłem na wariata do Bąkiewicza i opowiedziałem mu swoje perypetie w tej sprawie. Zainteresował się, powiedział, że jeżeli prawnie to jest do przeprowadzenia, to on pieniądze da.

Dodajmy, że spotkanie Giedroycia z pułkownikiem Władysławem Bąkiewiczem zaaranżował właśnie Czapski, pułkownik zaś był jednym z bliskich doradców Andersa. Swoje trzy grosze wtrącił też profesor Adam Pragier, minister informacji i dokumentacji rządu RP w Londynie, który pomógł szukać sojuszników dla przedsięwzięcia. To on jako pierwszy zapoznał się z koncepcją działania Instytutu, a następnie stał się orędownikiem jego powstania.

Jeszcze wcześniej…

Giedroyc i Czapski poznali się przelotnie w klubie dyskusyjnym Domek w Kołomnie, który w międzywojennej Warszawie organizował emigrant Dymitr Fiłosofow. Ponownie spotkali się już w Iraku, w 1943 roku. Giedroyc dotarł na Bliski Wschód z Rumunii (jeszcze w Palestynie wstąpił do Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich, w której szeregach m.in. brał udział w obronie Tobruku). Czapski przybył z ZSRR, wraz z armią Andersa. W tej samej, co on, jednostce służyła Zofia Hertz (przed wojną notariuszka) i jej mąż, który do zespołu Instytutu Literackiego dołączy najpóźniej.

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Z Herlingiem-Grudzińskim sprawa jest nieco bardziej skomplikowana. Pisarz utrzymywał, że już w połowie wojny Giedroyc zaproponował mu objęcie działu literackiego w tygodniku 2. Korpusu „Orzeł Biały”, który redagował. Prowadzący pismo Czapski dołączył do tej propozycji, ale Grudziński i ją odrzucił – wolał walczyć z bronią w ręku. Z kolei Giedroyc przekonywał, że poznał go dopiero w 1944 roku – już po bitwie o Monte Cassino. Koniec końców Grudziński w marcu 1945 roku znalazł się jednak w redakcji „Orła Białego”, a potem współtworzył Instytut Literacki.

Marzec 1946

W połowie marca Pragier pisze z Londynu list, w którym instruuje Giedroycia: Instytut ma jak najszybciej rozpocząć działalność, rozszerzyć ją w oparciu o inne źródła finansowania, służyć jako „narzędzie walki o niepodległość w zakresie propagandowym i jako zespół środków przechowywania i rozwijania dorobku pisarskiego polskiego”. Powinien też znaleźć wspólny język polityczny z krajami Europy Zachodniej i Środkowo-Wschodniej. Redaktor przechodzi do działania, wspiera go Zofia Hertz.

Casa Editrice „Lettere” – pod taką nazwą Giedroyc rejestruje Instytut Literacki w Rzymie na przełomie marca i kwietnia. Ponieważ jako obcokrajowiec nie może oficjalnie zarządzać organizacją, znajduje figuranta – Włocha polskiego pochodzenia – Aleksandra Mańkowskiego. Redaktor zabezpiecza się: sporządza u notariusza dwa pełnomocnictwa, wedle których on kieruje Instytutem, a Wąchała przejmuje sprawy administracyjno-handlowe.

Kwiecień 1946

Drukarnia Officine Grafiche Italiane (OGI), mieszcząca się w Rzymie przy Via Cesena 14, przechodzi na własność Instytutu 11 kwietnia. Już w styczniowym liście do Czapskiego Giedroyc informował, że znalazł „genialny obiekt, mianowicie drukarnię z pięcioma linotypami i z 12 maszynami płaskimi, z maszyną rotacyjną, introligatornią, bogatymi urządzeniami biurowymi”.

Maj 1946

OGI drukuje siedem i pół tysiąca egzemplarzy Legionów Henryka Sienkiewicza – to właśnie ta publikacja zainaugurowała działalność wydawniczą Instytutu Literackiego. Okładka kusi barwną obwolutą przedstawiającą legionistów na tle ruin starożytnego Rzymu. Nie ma jeszcze charakterystycznego logo zaprojektowanego przez Stanisława Gliwę. Kolumna jońska pojawi się dopiero na stronie tytułowej Ksiąg narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Adama Mickiewicza.

Jerzy Giedroyc - portrety [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Oficyna zamierza publikować arcydzieła literatury polskiej i obcej, dzieła najnowsze, książki opowiadające historię Polski w powieści, a także opracowania z zakresu polityki, gospodarki, kultury życia współczesnego. Znajdzie się też miejsce na lirykę, dramat i reportaż. W Rzymie wyda 26 publikacji książkowych, resztę w Paryżu – w sumie około 400.

Czerwiec 1946

Muszę [...] zdobyć rynek londyński i teraz, ze względu na brak gotówki, no i w przyszłości, jak ewentualnie stracę tutejszego wielkiego odbiorcę. To przedstawicielstwo utrzymywałoby się z rabatu, który dałbym na wydawnictwa

– pisał Giedroyc jeszcze w kwietniu do Marii Prądzyńskiej, z którą znał się jeszcze z przedwojennej działalności prasowej.

W połowie czerwca zaczyna realizować plan. Przedstawicielem Instytutu w Wielkiej Brytanii zostaje historyk Wiktor Weintraub (człowiek „uczciwy i obrotny”), ale wkrótce konieczne jest działanie na szerszą skalę. Wydawnictwo podejmie więc współpracę ze spółką kolportażową The Vistula Press Ltd., którą kierują Prądzyńska i Aleksander Piskor. W zamian za monopol na Wyspach Brytyjskich zobowiążą się kupować za gotówkę dwa tysiące egzemplarzy każdej książki i kolejnych 500 brać w komis, a Instytut udzieli im 50-procentowego rabatu. Podobna umowa na tysiąc sztuk zostanie zawarta z księgarnią Libella w Paryżu. Ta będzie rozprowadzała publikacje we Francji, Belgii, Holandii i Luksemburgu. Sytuacja zmieni się, gdy rok później nastąpi kryzys czytelnictwa na emigracji.

Gustaw Herling Grudziński - portrety [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Tymczasem pod koniec czerwca Herling-Grudziński formalnie dołącza do Instytutu Literackiego (współpracę rozpoczął już wcześniej).

Lipiec – sierpień 1946

Generał Anders zwołuje konferencję, której tematem są sprawy personalne, organizacyjne i finansowe Instytutu Literackiego. „Ślimaczy się to niesłychanie dlatego, że nie tylko brak jest decyzji, ale jednocześnie [jest] milion intryg” – żali się Giedroyc. Może już za to liczyć na pomoc Zygmunta Hertza.

Wrzesień 1946

Choć oficyna działa od lutego, oficjalna decyzja o organizacji Instytutu Literackiego w Rzymie zapada dopiero 28 września. Obejmuje osiem punktów, głównym zadaniem Instytutu ma być „prowadzenie akcji wydawniczej w dziedzinie kulturalnej, naukowej, literackiej i społecznej celem zaspokojenia potrzeb Polaków w tej dziedzinie”, a także „zbieranie dorobku piśmiennictwa polskiego”. Spółka ma podlegać wojsku, zarząd jest powoływany przez generała Andersa, który też ustala wynagrodzenie dla pracowników.

Lista wyposażenia Instytutu wydłuża się m.in. o: cztery samochody (dwa osobowe i dwa ciężarowe), 150 beczek benzyny, papierosy, kołdry watowe, kurtki skórzane i patrolowe, dziesięć pistoletów.

Październik 1946

Jerzy Giedroyc zostaje dyrektorem Casa Editrice „Lettere”. Poza umowami z Vistulą i Libellą wydawnictwo podpisuje porozumienie z Wydziałem Oświaty 2. Korpusu. Na jego mocy Instytut zobowiązuje się wydawać dostarczone rękopisy, zachowując 200 egzemplarzy do kolportowania na terenie Włoch. Pierwsze zlecenie to powieści Andrzeja Struga – Mogiła nieznanego żołnierza oraz Dzieje jednego pocisku.

Listopad 1946

Po personalnych perturbacjach (niby Redaktor miał wolną rękę w wyborze współpracowników, jednak układy polityczne były silniejsze) Instytut Literacki pod wodzą Giedroycia tworzą: Gustaw Herling-Grudziński (tłumaczy, opiniuje książki przeznaczone do druku, odpowiada za stronę graficzną i korektę, zajmuje się także biblioteką oraz kontaktami z polskimi organizacjami literackimi za granicą), Zofia Hertz (kieruje sekretariatem, a de facto: pilnuje kwestii prawnych, finansowych, prowadzi korespondencję, adiustuje książki, a nawet je redaguje i zastępuje szefa pod jego nieobecność) oraz Zygmunt Hertz (dba o administrację, kolportaż i lokal).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zofia Hertz i Jerzy Giedroyc w ogrodzie zimowym domu „Kultury”, lata osiemdziesiąte, fot. Bohdan Paczowski/ze zbiorów Instytutu Literackiego

Obrazek

Zofia Hertz i Jerzy Giedroyc w ogrodzie zimowym domu "Kultury", lata osiemdziesiąte., fot. Bohdan Paczowski / ze zbiorów Instytutu Literackiego

Ludzie Andersa, czyli Tadeusz Siuta i Władysław Wąchała, to nadal odpowiednio kierownik literacki (dzieli się z Grudzińskim recenzowaniem propozycji wydawniczych) i kierownik drukarni. W OGI pracują jeszcze: Józef Fryd (kierownik techniczny), Izabela Siuta (korektorka i maszynistka), kierowcy (Konrad Hendel, Włodzimierz Dzieduch, Fryderyk Windfang).

Poza chronicznym brakiem pieniędzy problemem staje się status prawny Instytutu.

Nasza sytuacja prawna dopóki znajdowało się tutaj wojsko, a Włochy były krajem okupowanym, nie nastręczała większych trudności. Trudności te powstają dopiero teraz, kiedy wojsko opuściło Włochy, a moi współpracownicy są w trakcie demobilizowania się na tym terenie

– informuje Giedroyc Oskara Haleckiego z Polskiego Instytutu Naukowego w Nowym Jorku, prosząc o opiekę prawną.

Zima 1946/1947

Giedroyc składa świąteczne i noworoczne życzenia ministrowi Pragierowi i dodaje: „Chcielibyśmy, aby nadchodzący rok 1947 przyniósł zwycięstwo zasadzie, że gdy milkną działa, Polacy walczyć potrafią o sprawiedliwość swojej Ojczyzny – książką”.

Zofia i Zygmunt Hertzowie [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Zimowe miesiące są pełne niepokoju o rzymskie losy Instytutu, który mimo przeszkód nie ustaje w działaniach i zabiega o kolejne teksty u pisarzy.

Wiosna 1947

Przełom marca i kwietnia stoi pod znakiem konferencji poświęconej dalszym losom Instytutu Literackiego. Wobec braku dalszego finansowania ze strony wojska oraz kryzysu czytelnictwa generał Kazimierz Wiśniowski podejmuje decyzję o likwidacji włoskiej placówki i przeniesienie wydawnictwa do Paryża, gdzie podlegać miało Józefowi Czapskiemu zajmującego się informacją i propagandą na terenie Francji.

Rozpoczyna się gra o przejęcie Instytutu: generał Anders wstrzymuje ustalenia, w Londynie ma powstać firma konkurencyjna dla Vistuli i odebrać jej kontrakt z Instytutem, a brytyjska Spółka Wydawnicza „Gryf” rekwiruje maszyny drukarskie formalnie należące do 2. Korpusu. W dodatku Giedroyc mierzy się z niezapowiedzianą kontrolą finansową.

Podczas kolejnej konferencji londyńskiej w maju, w której bierze udział m.in. Czapski, powraca pomysł przeniesienia Instytutu do Paryża. Giedroyc nadal ma sprawować nad nim pieczę, ale liczbę pracowników zredukować do czterech osób.

Lato 1947

Skład redakcyjny tworzą: Jerzy Giedroyc, Zofia Hertz, Zygmunt Hertz. Gustaw Herling-Grudziński wycofuje się w ostatniej chwili, mimo że już wiosną Redaktor zapewnił mu i jego żonie roczną posadę w księgarni Libella.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok z wystawy „Jerzy Giedroyć i jego dzieło” w Gmachu Głównym Biblioteki Narodowej w Warszawie, fot. Marcin Obara /PAP

Obrazek

instytut_literacki_pap_20141124_0rs.jpg

W drugiej połowie czerwca w Rzymie wychodzi pierwszy numer „Kultury”. Pisma, które w historii polskiej emigracji intelektualnej zapisze się złotymi zgłoskami.

Jesień 1947

13 października Hertzowie wysiadają na stacji w podparyskiej miejscowości Maisons-Laffitte. Dołącza do nich Giedroyc. Rozpoczyna się nowy, paryski – i jak się okaże, trwający do dziś – rozdział historii Instytutu Literackiego.

Źródła: M. Pasińska-Wójcik, Z dziejów Biblioteki „Kultury” 1946–1966, Warszawa 2006; S. M. Nowinowski, Jerzy Giedroyć w 1946 roku, Gdańsk 2018; M. Grochowska, Jerzy Giedroyc: do Polski ze snu, Warszawa 2014; U. Kowalczyk, Instytut Literacki w Paryżu jako ośrodek kultury polskiej i wolnej myśli politycznej – stan badań nad zagadnieniem, [w:] „Zeszyty Historyczne”, 2010, z.XI; Przewodnik po zasobie Archiwum Instytutu Literackiego „Kultura”, oprac. M. Wrede, Warszawa 2018; M.A. Supruniuk, „Kultura”. Materiały do dziejów Instytutu Literackiego w Paryżu, Toruń 1994; paryskakultura.com

Język Polish

paryska kultura

Instytut Literacki Kultura

armia andersa