Drukarnie powstańczej Warszawy

drukarnia_powstancza_1944_ak_forum-0428496388.jpg, default, Podziemna drukarnia Armii Krajowej, 1944, Warszawa, fot. Marek Skorupski/Forum

#literatura

Kim były dromaderki, gdzie mieściły się tajne zecernie i w jaki sposób gestapowcy wsparli podziemną poligrafię?

Wysiłek prasowo-wydawniczy powstańczej Warszawy był ogromny. Pracownicy wszystkich redakcji i drukarń, dziennikarze i fotoreporterzy, zecerzy i maszyniści, obsługa powielarni i kolporterzy pełnili służbę w bardzo ciężkich warunkach. Nie opuszczali swych placówek w najkrytyczniejszych sytuacjach – odgrzebywali spod gruzów przysypane maszyny i kaszty drukarskie, wydobywali sprzęt z płonących domów i przenosili go z miejsca na miejsce, trwali przy radioodbiornikach, notując nieprzerwanie nasłuch w czasie najcięższych bombardowań, niestrudzenie zabiegali o papier i farbę

– relacjonował Władysław Bartoszewski w tomie III publikacji Ludność cywilna w powstaniu warszawskim. Uruchomione w 1940 roku pod egidą Armii Krajowej (AK) Tajne Wojskowe Zakłady Wydawnicze (TWZW) stanowiły największy podziemny koncern poligraficzny w okupowanej Europie. W wojennej Warszawie wydrukowano kilka milionów egzemplarzy pism, około milion broszur i tyle samo ulotek.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Drukarz Andrzej Zaborowski podczas otwarcia drukarni w Muzeum Powstania Warszawskiego wzorowanej na drukarniach konspiracyjnych z okresu okupacji, 2005, fot. Szymon Pulcyn /PAP

Obrazek

drukarnia_muzeum_powstania_warszawskiego_pap_20050727_0c5.jpg

Tylko podczas powstania ukazało się ponad 130 tytułów prasowych. Przez 63 dni walk gazety były bardzo ważnym źródłem informacji dla mieszkańców lewobrzeżnej części stolicy, choć na prośbę władz powstańczych w niektórych oknach wystawiano radioodbiorniki schowane wcześniej przed okupantem. Pracownicy drukarni ginęli z bronią w ręku, kolporterki pod gradem kul rozrzucały na ulicach dziesiątki tysięcy egzemplarzy „Biuletynu Informacyjnego”, a przejazd rikszy załadowanej paczkami podziemnych gazet był równie niebezpieczny jak transport konspiracyjnych pistoletów maszynowych Błyskawica.

Kto śmiał uruchomić tajne drukarnie w stolicy?

Inicjatorem TWZW był Jerzy Rutkowski, pseudonim „Michał Kmita”. Urodzony w Kijowie prawnik, menedżer, działacz endecji i podporucznik AK miał pewne doświadczenie w tym zakresie: przed wojną pełnił funkcję redaktora technicznego katolickiego czasopisma „Mały Dziennik”, a przez kilka miesięcy także redaktora naczelnego pisma „Młoda Polska”. Współpracownicy zapamiętali go jako wysokiego, mocno zbudowanego mężczyznę noszącego okulary o grubych szkłach, a przede wszystkim – rzeczowego rozmówcę. Przekonał szefa Biura Informacji i Propagandy AK Stefana Roweckiego „Grota” do powierzenia mu misji stworzenia zakonspirowanego aparatu poligraficznego. Pierwsza drukarnia rozpoczęła działalność jesienią 1940 roku, w szczytowym momencie TWZW zrzeszały ich 12 i zatrudniały 50 etatowych pracowników. Gdy podziemie przygotowywało się do obrony stolicy, „Michała Kmitę” aresztowano.

Jak gestapowcy pomogli „Kmicie” uciec z więzienia?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kierownik Związku Młodej Polski Jerzy Rutkowski podczas konferencji prasowej w lokalu Związku, 1937, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

kierownik_zwiazku_mlodej_polski_jerzy_rutkowski_nac.jpg

W zasadzie nie pomogli, tylko sami tę ucieczkę zorganizowali. Otóż torturowany żołnierz postawił wszystko na jedną kartę i zuchwale oświadczył Niemcom, że aresztowaniem przeszkodzili mu w realizacji zamachu na kierownictwo AK, którego postępowanie miało budzić wątpliwości we własnych szeregach. Wizja rozłamu w powstańczym wojsku na tyle spodobała się gestapowcom, że postanowili zwrócić „Kmicie” wolność. Aby jednak nie podpaść dowódcom, upozorowali jego ucieczkę. Zaprosili więźnia do kawiarni, a ten pod pretekstem skorzystania z toalety opuścił lokal zapasowym wyjściem. Po odczekaniu kilku chwil niemiecki oficer wszczął alarm, strzelał, gdzie popadnie i groził obsłudze kawiarni aresztowaniem. Zbiega nie udało się schwycić.

Czy Tajne Wojskowe Zakłady Wydawnicze rzeczywiście były tajne?

Owszem, ale tylko do wybuchu powstania. Gdy rozpoczęto walki, z nazwy wykreślono słowo „tajne”. Poszczególne lokale przemianowano z warsztatów (oznaczanych symbolem W-1, W-2 itd.) na placówki (również numerowane). Wszystkie drukarnie mieszczące się w pobliżu placu Napoleona (obecnie Powstańców Warszawy) miały zostać przejęte przez powstańców. Kluczowy był gmach Poczty Głównej, który Niemcy opuścili w popłochu 2 sierpnia.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Odgruzowywanie pl. Napoleona (pl. Powstańców Warszawy) w Warszawie, 1945, fot. Stefan Rassalski/Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

odgruzowywanie_pl._napoleona_warszawa_nac.jpg

Wcześniej zdarzało się, że podziemne drukarnie zostały zdekonspirowane, na przykład gdy pracujący w gorących pomieszczeniach zecerzy uchylili na chwilę okno (choć najczęściej okien nie było), a okupanckie nosy wywąchały zapach farby. Zwykle jednak „maski” wzorowo wywiązywały się z zadania.

Czym były „maski”?

Czym albo kim – nazywano tak miejsca lub osoby, które miały skutecznie maskować pomieszczenia drukarni. Ta przy Dynasy 4 funkcjonowała pod przykrywką pralni. Faktycznie w budynku działał zakład usługowy, a pracująca w nim 24 godziny na dobę Czesława Burakowska „Cesia” chowała tajne przesyłki między stertami bielizny. Na Solnej 15 zainstalowano obok szopy piłę tarczową, by zagłuszyć szum maszyn drukarskich wydobywający się z podziemi. Z kolei przy Solcu 30, w piwnicy pod owocarnią, drukowano broszury szkoleniowe dla polskich żołnierzy, a nawet, tuż przed powstaniem, drugie wydanie Kamieni na szaniec Aleksandra Kamińskiego (pierwsze, wydane rok wcześniej, czyli w lipcu 1943 roku, również zostało wydrukowane w jednym z warsztatów TWZW).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Aleksander Kamiński, autor Kamieni na szaniec, 1957, fot. Adam Mottl/PAP

Obrazek

aleksander-kaminski-adam_mottl_pap_1957_19570000_02x.jpg

Ludzkimi „maskami” były zwykle kobiety. Anna Rytlowa „Elżbieta” prowadziła sklep z zabawkami i tekstyliami, na zapleczu którego powielano ulotki w kilku językach obcych, m.in. włoskim, ukraińskim, czeskim, węgierskim – i niemieckim, dla Austriaków. Zdradził ją budowniczy kamienicy – zamordowano zecera i drukarza, a właścicielka zginęła podczas masowej egzekucji pod zmienionym nazwiskiem (podając je podczas aresztowania, ochroniła w ten sposób swoją rodzinę). Niemieckojęzyczne treści w celach dywersyjnej propagandy drukowano także w willi przy Morsztyńskiej 35. Właścicielka Cecylia Taper-Korzeniowska udostępniła swój majątek pracownikom drukarni W-1, a gdy ci opuścili obserwowany i zaplombowany przez Niemców dom (pomieszczeń drukarskich nie znaleziono), wyprosiła u gestapo zwrot i ponowne otwarcie willi, w której tym razem zamieszkała z rodziną. Powtórnie uruchomiony zakład poligraficzny działał do marca 1944 roku.

Kim były „dromaderki”?

W funkcjonowaniu tajnych drukarni równie ważną rolę odegrały „dromaderki”. Na ulicach okupowanej Warszawy kobiety wzbudzały mniejsze podejrzenia niż mężczyźni, więc to one wzięły na siebie ciężar – dosłownie – rozpowszechniania podziemnej prasy. Między godziną szóstą a siódmą rano „dromaderki” ładowały czasem kilkudziesięciokilogramowe paki najpierw na barki, w kolejnych latach – na riksze rowerowe i samochody. Druki w mniejszych paczkach trafiały następnie w ręce kolporterek.

Jak odebrano drukarnie okupantom?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ulica Boduena w Warszawie, 1948, fot. Socjalistyczna Agencja Prasowa/Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

ulica_boduena_w_warszawie_nac.jpg

Placówki Wojskowych Zakładów Wydawniczych (WZW) rozlokowane były głównie w śródmieściu, najważniejsze z nich mieściły się w pobliżu placu Napoleona. W pierwszych godzinach lub dniach powstania warszawiacy odbili budynki z maszynami poligraficznymi, a drukarze wprowadzili się do opuszczonych pomieszczeń. Jak to się odbywało? We wspomnieniach Michała Wojewódzkiego, kierownika podziemnych warsztatów i placówek, czytamy, że jeden z linotypistów, Józef Świacki „Adam”:

już w czasie pierwszego ataku na Pocztę Główną wyrusza do Drukarni Polskiej [...], mając zawczasu przeprowadzone rozpoznanie rozkładu pomieszczeń drukarni i drogi dojścia, przebywa strefę ostrzału i przez podwórze, i okno dostaje się do środka. Stwierdziwszy, że na terenie drukarni nie ma Niemców, wysyła meldunek i zabiera się niezwłocznie do uruchomienia linotypu.

Ośrodek dyspozycyjny WZW urządzono w budynku na rogu placu Napoleona i ulicy Sienkiewicza zajmowanym wcześniej przez ewakuowaną do Niemiec firmę Kohnert. Drukarnia Polska znajdowała się przy Szpitalnej 12. Połączono ją z sąsiadującym przez ścianę pomieszczeniem przy Wareckiej 15. Kolejne placówki mieściły się przy ulicach: Chmielna, Czackiego, Moniuszki, Nowy Świat, Widok czy Marszałkowska.

Czy „Biuletyn Informacyjny” drukowano w niemieckim zakładzie?

Pierwszy numer tygodnika, którego inicjatorem i redaktorem był pedagog Aleksander Kamiński „Hubert”, późniejszy autor Kamieni na szaniec (rzetelny informator – jak go zapamiętali współpracownicy), złożono w mieszkaniu pisarki Zofii Kossak i wydrukowano na powielaczu w nakładzie 90 egzemplarzy z datą 5 listopada 1939 roku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Biuletyn Informacyjny" AK, „Pasta zdobyta", Powstanie Warszawskie, sierpień 1944, fot. FoKa/Forum

Obrazek

biuletyn_informacyjny_forum-0431167515.jpg

Po utworzeniu TWZW wydawanie „Biuletynu…” powierzono m.in. W-4 (róg Wawelskiej i al. Niepodległości), urządzonej w nieczynnych Doświadczalnych Zakładach Szybowcowych. Wówczas nakład sięgał blisko 50 tys. sztuk. Kiedy wybuchło powstanie, najważniejszą gazetę polskiego podziemia przekształcono w dziennik, a jej drukiem zajęły się jawne, przejęte przez powstańców placówki.

Jednak przed godziną „W” ukazał się numer specjalny „Biuletynu” w nakładzie 100 tysięcy egzemplarzy, którego większą część wydrukowano w Zakładach Graficznych B. Wierzbicki i S-ka. Drukarnia ta w nocy z 31 lipca na 1 sierpnia była jeszcze pod kontrolą Niemców. Ryzykowali pracownicy, ryzykowali kolporterzy. Maszynista warsztatu W-3, drukującego 20 tys. egzemplarzy specjalnego wydania gazety, tak zapamiętał sierpniowy poranek:

Załadowaliśmy rikszę prasą i bronią, którą mieliśmy w warsztacie. Powoli pchaliśmy wózek na zmianę w kierunku placu Napoleona. [...] Przeładowana riksza odmówiła nam posłuszeństwa. Obok na chodnikach szła „obstawa”. Na skrzyżowaniu Nowego Świata i Chmielnej stał lotnik niemiecki i kierował ruchem. Próbujemy pchać wózek we dwóch, nie możemy dać rady. Dopiero pomoc kolegów sprawiła, że powoli przejeżdżamy przed Niemcem [...].

Jakie barwy miało powstanie warszawskie?

Jednostronicowy Dodatek Nadzwyczajny nr 2 „Biuletynu Informacyjnego” ukazał się wieczorem 2 sierpnia na zielonym papierze. Na biało-czerwonych opaskach żołnierskich drukowano litery „AK”. Legitymacje powstańcze, zawierające imię, nazwisko, pseudonim, kryptonim oddziału, stopień i funkcję, były koloru różowego. „Wówczas jeszcze wszystko prawie widzieliśmy w kolorach różowych. Można było przecież poruszać się dość swobodnie po ulicach wokół placu Napoleona” – przekonywał Wojewódzki. Zapamiętał też powstańcze znaczki pocztowe, które robiły „wielkie wrażenie swą kolorystyką”. Drukowano je w pięciu kolorach odpowiadających pięciu obwodom wojskowym: cynobrowym, brunatnym, oliwkowym, szaroniebieskim, brunatnoczarnym. Różnobarwność miała z jednej strony usprawnić działanie poczty, z drugiej – ułatwić wykrycie ewentualnej działalności szpiegowskiej.

Co drukarze robili w Adrii?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stołówka powstańcza w Adrii, ul. Moniuszki 10, Powstanie Warszawskie, 1944, fot. Eugeniusz Lokajski z „Powstanie Warszawskie w ilustracji", Wydanie Specjalne Warszawskiego Tygodnika Ilustrowanego „Stolica", ss. 41, fot. Wikipedia

Obrazek

lokajski_-_stolowka_powstancza_w_adrii_1944.jpg

Na pewno nie chodzili na słynne dancingi – chyba że przed wojną. W czasie okupacji był to lokal przeznaczony tylko dla Niemców. Podczas powstania warszawskiego górne piętra budynku zajmowała (od 25 sierpnia do 4 września) polska radiostacja „Błyskawica”. Adria przekształciła się w powstańczą stołówkę. Nawet tysiąc obiadów dziennie serwowała także kawiarnia Yacht Club, która mieściła się w tym samym budynku co siedziba WZW. Kwatermistrzostwo – poza tym, że zaopatrywało drukarnie w papier i materiały drukarskie, zdobyte zazwyczaj na czarnym rynku – zadbało także o usługi krawieckie czy szewskie dla pracowników. Prąd do placówek przesyłano kablem z Elektrowni Warszawskiej (także jeszcze zanim powstańcy odbili ją wojskom Hitlera).

„Dlaczego tynk się sypie?”

Do pracy w drukarni przyjmowano ochotników. Na początku sierpnia do placówki przy Wareckiej zgłosiło się dwóch głuchoniemych zecerów. Okazali się najlepszymi pracownikami – nie zważali na wybuchy oraz nadlatujące samoloty i nie przerywali pracy – w przeciwieństwie do kolegów po fachu. Wojewódzki wspominał:

Kiedyś wreszcie jakiś pocisk rąbnął tuż obok drukarni Wyszyńskiego. Cały gmach zadygotał, a z sufitu posypał się tynk na zecerskie regały. I wówczas – ku osłupieniu drukarzy – jeden z głuchoniemych oburzony zapytał na kartce papieru: „Co jest, do cholery! dlaczego tynk się sypie?”. Mimo groźnej sytuacji zecerzy wybuchnęli śmiechem, a i my, gdy nam opowiedziano tę historię, uśmieliśmy się.

Maszyny drukarskie ucichły dopiero w nocy z 3 na 4 października, gdy zakończono prace nad ostatnim numerem „Biuletynu Informacyjnego”.

Język Polish

powstanie warszawskie

drukarstwo polskie

Armia Krajowa