Podręczny słowniczek młodomowy

mlode_slowa_pwn_ebook-1_23.jpg, default, Ilustracja z książki "Młode słowa" Bartka Chacińskiego, Ewy Kołodziejek, Marka Łazińskiego i Anny Wileczek, organizatorów plebiscytu Młodzieżowe Słowo

#społeczeństwo

#dziedzictwo

#literatura

Jak mówią zetki i alfy oraz dlaczego boomersi nie czają bazy? Lepiej krindżować czy bindżować? Być borowikiem, kasztaniakiem czy szklanką? Oto pierwsza pomoc w języku młodzieży.

Pragnąc zrozumieć swoisty kod młodości, warto śledzić organizowany od 2016 roku plebiscyt Młodzieżowe Słowo Roku. Czuwające nad nim obecnie czteroosobowe jury – Bartek Chaciński, Ewa Kołodziejek, Marek Łaziński, Anna Wilczek – przygotowało publikację "Młode słowa. Obraz świata, kreacje, konteksty". Podsumowuje ona dotychczasowe odsłony konkursu, wskazując jednocześnie na charakterystyczne cechy i główne tendencje języka młodych. Do jakich wniosków doszli badacze? Sprawdźmy to w praktyce.

Pasta rybna albo lekcja powitalna

Każda nauka języka obcego zaczyna się od lekcji powitania. W slangu młodzieżowym również istnieje grupa wyrazów grzecznościowych, służących rozpoczęciu i podtrzymaniu rozmowy. Owe rytuały kontaktu automatycznie identyfikują użytkownika z daną grupą, włączając go do wspólnoty komunikacyjnej. Są to działania wysoce skonwencjonalizowane wpisujące się w ogólne zasady etykiety językowej, a jednocześnie nastawione na łamanie reguł gramatycznych, zabawę neologizmami i tworzenie wielu zamienników.

Nie wystarczy już zwykłe elo powstałe od angielskiego "hello" ("cześć"). Można je zastąpić szeregiem podobnie brzmiących słów: elówa (lub w wariancie ortograficznym eluwa), elowina, eluwina (a nawet wzmocnione graficznie el00wina albo eluwinaaaa) przechodzące w zdrobnienia eloszki i elko oraz będące już rodzajem humorystycznej gry językowej elton, elton john, elo makrelo, elo bęc.

Funkcjonujące w ogólnej polszczyźnie neutralne wyrażenie "jak się masz" przeobraziło się w nieco bardziej ekspresyjne siema, siemano, siemandero, siems, siemson, sie muś, emaneczko. Prawdopodobnie tendencja do ekonomizacji języka sprawiła, że zamiast klasycznego przywitania "dzień dobry" od młodego człowieka usłyszymy tylko bry, a "do zobaczenia" zrosło się i skróciło do postaci dozoba. Oczywistym wydaje się zwrot nara od "na razie", ale już większej gimnastyki umysłu wymagają pochodzące od tej samej podstawy formułki narazka, narta, narciarz, naura czy carbonaura.

"Przepraszam" najpierw zostało zapożyczone od angielskiego "sorry", a następnie spolszczone do sori, sorewicz, soras, sory gregory. Podobnie "dziękuję" ("thank you, thanks") przybiera postać dziękówa/dziękuwa, dziena lub dzienks, fenkówka.

Jeszcze ciekawiej robi się, gdy dodamy do tego emocjonalne zaangażowanie. Struktury językowe – bo trudno je nazwać słowami – służące podtrzymaniu rozmowy lub reagowaniu na wypowiedź interlokutora to: yś (słowo pogłębiające emocje, potwierdzające lub negujące), yikes (stosowany w wypadku niesmacznej sytuacji), naaja/najak ("no a jak inaczej"), shesh/sheeesh ("a niech to…"). Owe jęki potrafią zmieniać znaczenie w zależności od kontekstu.

Dlaczego lalkary nie bawią się lalkami?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Młodzież podczas koncertu zespołu "Bars & Melody" w B90, Gdańsk, fot. Karol Makurat/Reporter/East News

Obrazek

koncert_telefony_en_01263155_0020.jpg

Jak widać, mimo udanych prób łamania reguł słowotwórczych czy ortograficznych, językiem młodzieży także rządzi pewna etykieta. A co z kulturą rozumianą jako sfera duchowa, reprezentowaną przez świat literatury czy sztuk wizualnych? Młodomowa od czytania i oglądania woli słuchać, a wyżej w hierarchii najczęściej używanych słów znajdą się określenia związane z muzyką i grami wideo niż z filmem lub teatrem. Jednak i od tej reguły są wyjątki.

Weźmy na warsztat słowo "epicki". W angielszczyźnie "epic" ma o wiele szersze znaczenie niż w polszczyźnie i może oznaczać coś epokowego, imponującego, heroicznego. Właśnie w znaczeniu "fantastyczny" występuje w języku młodych. Epicki to o wiele silniejsze wyrażenie podziwu niż potoczne "fajnie", a nawet bardziej wartościujące pozytywnie od wyrazów git lub sztos.

Poszerzenie lub przesunięcie pola semantycznego danego słowa należy do typowych zjawisk slangu młodzieżowego. O ile wyraz książkara raczej bez problemu przypiszemy osobie mającej obsesję na punkcie czytania książek, o tyle lalkara błędnie może się kojarzyć z kimś kochającym/kolekcjonującym lalki, a nie z miłośniczką powieści Bolesława Prusa "Lalka".

Najmłodsza polszczyzna wykazuje skłonność do jednoczesnego wyodrębniania i integrowania pewnych zjawisk czy osób, w dodatku jak żadna inna odmiana języka błyskawicznie reaguje na zmieniające się trendy. Dlatego powstały takie słowa jak podsiadara/podsiadlara (fanka Dawida Podsiadły) czy sanahiara (osoba słuchająca muzyki Sanah), ale nie zapomniano też o zwolenniczkach bardziej klasycznych dźwięków, chociażby o szopeniarach (amatorki muzyki Chopina).

Analogiczne określenia pojawiają się także w innych dziedzinach. Osoby nałogowo oglądające seriale, najlepiej cały sezon na raz, bindżują (od ang. "binge" wskazującego na przesadę w robieniu czegoś). Sezonową modę na fotografowanie się na tle rzepaku, w otoczeniu dyni, w jesiennych stylizacjach albo zwykłe uwielbienie dla zdjęć zachodów słońca odzwierciedlają kolejno słowa: rzepiara, dyniara, jesieniara, niebiara.

Ponadgatunkowym przykładem terminu o kulturalnym rodowodzie jest cringe (spolszczony krindż) ściśle związany z kulturą wstydu. Angielszczyzna definiuje "cringe" jako uczucie zawstydzenia, dyskomfortu spowodowanego czymś, co sami zrobiliśmy albo obejrzeliśmy. Manifestowany w popkulturze – najczęściej w muzyce i filmie – wstyd w języku młodych ma synonimy o różnym zabarwieniu, używane w zależności od kontekstu: cebula, przypał/przyps, siara, yikes, żenua. Jak przekonuje Bartek Chaciński, krindż to już nie ten sam obciach, co kiedyś, łączony z ocenianiem przez innych naszych działań, ale "dreszcz żenady, który notuje reakcje naszego wewnętrznego barometru na to, co się z nami lub wokół nas dzieje". W 2021 roku cringe został wybrany młodzieżowym słowem języka niemieckiego, natomiast polska komisja wyróżniła wówczas jego rodzimy odpowiednik mrozi (często wzmocniony emotką Cold Face).

Łymyn versus krezol

Być może niektórych dziwi nadreprezentacja w młodomowie żeńskiej końcówki. Można wręcz pomyśleć, że w przeciwieństwie do starszych kolegów młodzi użytkownicy języka już dawno odrobili lekcję z feminatywów. Nic bardziej mylnego. Chociaż w zestawieniach najpopularniejszych słów roku nazwy żeńskie pojawiają się częściej niż męskie, to zazwyczaj są one żartobliwe lub ironiczne, jak przywołana już jesieniara albo alternatywka określająca dziewczynę o alternatywnym wyglądzie i zachowaniu. Nierzadko też przeradzają się w określenia – delikatnie mówiąc – lekceważące i szydzące. W tej grupie znajdą się wyrazy takie jak: lambadziara – stała bywalczyni klubów i dyskotek, nimfomanka, osoba nadmiernie wystrojona, jezusiara – osoba bardzo religijna czy łymyn – kobieta zachowująca się nieracjonalnie.

Mimo że wiele współczesnych neologizmów żeńskich odnosi się do wyglądu i zachowania, to według Marka Łazińskiego "językowy obraz dziewczyny (młodej kobiety) wyłaniający się z plebiscytowego słownictwa jest mniej związany z wyglądem, rolą w relacjach uczuciowych czy zachowaniami seksualnymi niż w slangu sprzed trzydziestu lat". Zamiast więc popularnych lasek i szprych, dziś mamy bardziej wyspecjalizowane szklanki (dziewczyny noszące szerokie spodnie, przesiadujące w Złotych Tarasach – słowo wywodzi się z tiktokowego tańca Young Leosi pod tą warszawską galerią) czy vsco girls (dziewczyny korzystające z aplikacji do przerabiania zdjęć VSCO). Dzisiaj to właśnie internet i media społecznościowe są kopalnią młodych słów.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Nastolatki podczas spędzania wolnego czasu, fot. Christof Schuerpf/PAP

Obrazek

telefon_nastolatki_pap_20160213_2uw.jpg

Regułą jest, że nazwy męskie powstałe od feminatywów są nieliczne, za to mogą określać obie płcie. Mamy jesieniarza od jesieniary, alternatora od alternatywki, chociaż już nie ma pewności, kto był pierwszy: typiarz czy typiara. Żeńskiego odpowiednika nie ma z kolei wyraz stulejarz pochodzący od schorzenia męskiego narządu płciowego, a odnoszący się do chłopaka lub mężczyzny w stanie życiowego marazmu, nieradzącego sobie w kontaktach z płcią przeciwną.

Jeśli dla kobiet zwykle rezerwuje się formant -ara, to różne końcówki stosowane w określeniach mężczyzn potwierdzają swobodę słowotwórczą w języku młodych. Mamy takie słowa jak: kraszer – osoba, w której się podkochujemy (od ang. "have a crush" – "zauroczyć się kimś"), kasztaniak – pobłażliwie o osobie nierozgarniętej, bambik – ktoś niedoświadczony, nieumiejętny, krezol – szaleniec, spocuch – osoba wkładająca wiele wysiłku w pisanie jadowitych komentarzy w mediach społecznościowych, ulaniec – leniwy, otyły, czumpi – nastolatek w bluzie z kapturem.

Jedno słowo warte tysiąc emo(c)ji

Końcówki płatają figle językoznawcom, którzy chcieliby w cząstce -ówa widzieć pejoratywne zabarwienie. Tymczasem młodomowa nie dość, że równie chętnie stosuje nieortograficzny wariant -uwa, to zdecydowanie częściej wskazuje on na pozytywne znaczenie danego wyrazu. I tak gitówa/gituwa oznacza dobry humor, hotówa/hotuwa – osobę atrakcyjną fizycznie, koksówa/koxówa (albo koksando) to zdarzenie lub rzecz wystrzałowa, relówa (od Młodzieżowego Słowa Roku 2023 rel) sygnalizuje zgodę, smakówa określa coś smacznego, a ziomówa – dobrą koleżankę. Oczywiście są też: bejówa (określenie menelki bądź sytuacji chaotycznej), dedówa/deduwa (stan zmęczenia psychicznego, przegrana) czy płakówa (reakcja na coś smutnego), jednak zazwyczaj mają one wydźwięk bardziej sarkastyczny niż jednoznacznie negatywny.

Slang młodzieżowy wiąże się z emocjonalną oceną zjawisk, osób, przedmiotów widzianych zwykle w krzywym zwierciadle. Ekspresja idzie w parze z wyobraźnią, dzięki czemu słowa funkcjonujące w codziennej polszczyźnie nabierają dodatkowych znaczeń. Dzban, Młodzieżowe Słowo Roku 2018, wskazuje na osobę niemądrą – podobnie jak kasztan, cebula to człowiek chciwy, pocisk dotyczy ciętej riposty, zaś rak to coś pozbawionego sensu, a nawet szkodliwego intelektualnie i społecznie.

Na neosemantyzacji zwykle się nie kończy. Charakterystyczne dla młodomowy są tendencje do skrótowości oraz grafizacji mowy. Angielski akronim LOL ("lots of laughs") tłumaczony jako "żart" zyskał niedawno warianty loluwa/lol00wa, a wzbogacony o zwycięskie słowo roku 2017 – iksde – tworzy wręcz "niesamowity ubaw" (LOL XD). Beto to skrót od betonu lub betoniary (oba słowa określają osobę niemądrą), boro jest zwykłym borowikiem (czyli w slangu młodzieżowym nieudacznikiem), zaś akap to anarchokapitalizm.

Co więcej, dla wzmocnienia ekspresji młodzi chętnie przekraczają granice stylów wypowiedzi. Łącząc potocyzmy z językiem oficjalnym, urzędowym lub naukowym, tworzą pojęcia tyleż abstrakcyjne, co komiczne. Osoby żartobliwie podchodzące do życia przejawiają śmieszkizm, a wierzące w teorie spiskowe – szuryzm. Gdy ktoś nagminnie rozpoczyna wypowiedź od wyrażenia "w ogóle", diagnozują u niego wogólizm, z kolei osoby rozpatrujące każde zagadnienie z różnych stron, cierpią na tozależyzm. Jedni chorują na punktozę (skupianie się na liczbie punktów za publikację pracy naukowej) albo grantozę (nadmierne dążenie do zdobywania grantów badawczych), a inni są zwolennikami filozofii życiowej zwanej tumiwisizmem.

"OK, boomer! / Czy ty w ogóle coś rozumiesz?"

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Młodzież podczas koncertu zespołu "Bars & Melody" w B90, Gdańsk, fot. Karol Makurat/Reporter/East News

Obrazek

koncert_telefon_gdanska_en_01225808_0004.jpg

Styl życia młodych znakomicie wyraża słowo essa. Ten okrzyk radości lub synonim czegoś łatwego, wygrał plebiscyt na Młodzieżowe Słowo Roku 2022. Już rok oraz cztery lata wcześniej essa była wysoko w rankingu, wówczas jednak musiała uznać wyższość śpiulkolota (miejsce do spania, 2021) i dzbana (2018). Za jej głównego popularyzatora uważa się szczeciński raper i producent muzyczny Wini (Winicjusz Bartków), który w 2016 roku napisał utwór "Essa", a samo to słowo usłyszał na imprezie techno już w połowie lat 90. "Strasznie nam się to spodobało. Nazwaliśmy tak swoją ekipę i obklejaliśmy miasto wlepkami z «essą»" – wspominał artysta w rozmowie dla "Polityki".

To niejedyny przypadek, gdy "stare" słowa wracają do łask, chociaż najczęściej w innym znaczeniu. Podczas gdy wyraz zacny w polszczyźnie ogólnej oznacza kogoś szanowanego i godnego zaufania, w młodomowie to coś fajnego, fascynującego. Zarówno dawniej, jak i dziś zaiste jest synonimem "naprawdę, faktycznie", natomiast dwudzionek jako zamiennik weekendu został zgłoszony do konkursu "Gońca Warszawskiego" już w 1937 roku. Slangowe atencjusz i atencjuszka definiowane jako "osoby chcące zwrócić na siebie uwagę" prawdopodobnie zostały zapożyczone z angielszczyzny ("attention" – "troska, skupienie uwagi"), choć niewykluczone, że świadomie nawiązują do słownikowej "atencji", czyli szczególnego szacunku. Warto też odnotować powrót absztyfikanta w pierwotnym znaczeniu zalotnika.

Od 2019 roku do Młodzeżowego Słowa Roku regularnie zgłaszane jest wyrażenie twoja stara, które ma niewiele wspólnego z określeniem matki używanym kilka dekad temu. To raczej dezaprobująca reakcja na pytanie: "Kto?"/"Kto pytał?", a pochodzi od angielskiego "yer mum/yo momma" ucinającego dyskusję.

W języku młodych pragnących odciąć się od pokolenia swoich rodziców i dziadków funkcjonują również słowa złośliwie określające starszą część społeczeństwa. Pojęcie boomer/boomers dotyczy osób z generacji "baby boomers", czyli powojennego wyżu demograficznego. Szczególnym przykładem jest wyraz dziaders odnoszący się nie tylko do wieku, lecz także do płci i anachronizmu poglądów obejmującego również mizoginizm czy homofobię. Jak przekonuje Anna Wileczek w "Młodych słowach", niektórzy boomersów widzą już w trzydziestolatkach ze względu na ich dziaderskie przekonania i zachowanie lub "nieznajomość reguł uczestnictwa w dyskursie popkulturowym. Żaden szanujący się nastolatek nie wyśle śmiejącej się do łez buźki czy emoji z odkrytymi zębami, bo to uchodzi za wysoce boomerskie i niestosowne. Rodzice czy nauczyciele czynią to jednak nader często".

Jeszcze na przełomie XX i XXI stulecia slang młodzieżowy odzwierciedlał przede wszystkim doświadczenie szkoły, a użytkownicy stawiali na językową odrębność od świata dorosłych. Dzisiejsza młodomowa przestała być utożsamiana z gwarą uczniowską, choć jej główne zadania pozostały takie same: odmłodzić, odświeżyć i wzbogacić polszczyznę. Zmienił się za to cel – jak twierdzi Wileczek:

[...] współczesne kohorty młodzieży spod znaku Z i przedstawiciele pokolenia Alfa eksponują przede wszystkim styl życia i zabawy, ale traktowanej jako efekt kreacji czy autoprezentacji, która musi być wystarczająco ekspresywna, by "wygenerować" liczne kliknięcia. Tym samym kod młodzieżowy stał się na naszych oczach atrakcyjną "walutą społeczną", którą płaci się za wizerunek osoby autentycznej, błyskotliwej, zabawnej, bezkompromisowej, bezpruderyjnej.

Język Polish

Ta cudowna polszczyzna