Muzea, które opowiadają Polskę
Według definicji muzeum nie tylko gromadzi i przechowuje materialne świadectwa historii i kultury, ale też je opracowuje, udostępnia i za ich pomocą edukuje. Spośród ponad tysiąca działających w Polsce muzeów wybraliśmy te, które opowiadają o szczególnie ważnych dla polskich dziejów zdarzeniach i zjawiskach.
Według wydanego w 2019 roku raportu Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów w Polsce istnieje 1111 muzeów. Zanim pandemia wyhamowała nasze kulturalne aktywności, polskie muzea odwiedzało rocznie ponad 40 milionów widzów. Co nas do nich przyciąga? Czasem są to po prostu zgromadzone eksponaty, a czasem atrakcyjne multimedialne ekspozycje pozwalające "poczuć" historię; w niektórych miejscach magnesem jest architektura i tchnące przeszłością mury, w innych możliwość zobaczenia rzeczy nietypowych lub na co dzień niedostępnych.
Nie jest łatwo stworzyć listę najważniejszych polskich muzeów, bo każde z nich jest wyjątkowe i prezentuje ważny czy ciekawy fragment historii. Są jednak takie, które w szczególny sposób pozwalają zrozumieć polskie dzieje.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Świątynia Sybilli w Puławach, fot. Monkpress / East News
Obrazek
swiatynia-sybilli-pulawy-fot-monkpress-en_01421613_0768_0.jpg
Pierwsze polskie muzeum powstało w 1801 roku. Kraj znajdował się wówczas pod zaborami i to właśnie polską tożsamość chciała podtrzymać założycielka muzeum Izabela Czartoryska. W zbudowanej na terenie jej posiadłości w Puławach, inspirowanej architekturą antyku Świątyni Sybilli arystokratka zaczęła gromadzić i prezentować pamiątki narodowe, np. chorągwie spod Grunwaldu, szablę Stefana Batorego, przedmioty należące do m.in. księcia Józefa Poniatowskiego, Stefana Czarnieckiego, rodziny Lubomirskich czy Czartoryskich. O tym, jaki cel przyświecał fundatorce zbiorów może świadczyć napis, który kazała wyryć nad wejściem do Świątyni Sybilli: "Przeszłość przyszłości".
Niedługo przed wybuchem powstania listopadowego zbiory z Puław zostały ewakuowane do Paryża, dzięki czemu nie zostały skonfiskowane przez Rosjan po upadku powstania. Pod koniec XIX wieku kolekcja Izabeli Czartoryskiej trafiła do Krakowa, stając się zaczątkiem zbiorów Muzeum Książąt Czartoryskich. Od tamtej pory zbiory stanowią część kolekcji muzeum słynnego dziś przede wszystkim za sprawą najcenniejszego dzieła sztuki, jakie można oglądać w Polsce – portretu "Dama z gronostajem" pędzla Leonarda da Vinci. Muzeum Książąt Czartoryskich, dziś oddział krakowskiego Muzeum Narodowego, w 2019 roku przeszło staranną renowację i dziś wszystkie zbiory są tu eksponowane w nowoczesnych i stylowych przestrzeniach.
Najpopularniejsze polskie muzeum
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie w Warszawie, fot. Arkadiusz Ziółek/East News
Obrazek
palac_w_wilanowie_en.jpg
Od lat niezmiennie pierwsze miejsce na liście najchętniej i najtłumniej odwiedzanych polskich muzeów zajmuje Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie w Warszawie. Barokową rezydencję królewską z końca XVII wieku rocznie odwiedza ponad trzy miliony turystów. Wilanowskie muzeum kryje w sobie wiele atrakcji. Można tu zwiedzać wspaniałe barokowe i rokokowe apartamenty królewskie z zachowanym bogatym wystrojem wnętrz, można oglądać dzieła sztuki XVII, XVIII i XIX wieku, ale i przejść się po imponującym, dekorowanym rzeźbami ogrodzie w stylu francuskim. Do kompleksu pałacu w Wilanowie należy także zlokalizowane w miejscu dawnej pałacowej ujeżdżalni Muzeum Plakatu, oddział warszawskiego Muzeum Narodowego, otwarte w 1968 roku jako pierwsza tego typu placówka na świecie.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Zamek Królewski na Wawelu, fot. materiały promocyjne
Obrazek
wawel1_fot_mat_promocyjne_0.jpg
Zamek Królewski na Wawelu można chyba nazwać najważniejszym polskim muzeum. Położony na wzgórzu zespół zabudowy, której początki sięgają XI wieku ma charakter obronny. Od końca XI do początku XVII wieku Zamek na Wawelu pełnił rolę stołecznej rezydencji królewskiej, był głównym ośrodkiem władzy i centrum życia duchowego. Prawie każdy kolejny władca, który zasiadał na polskim tronie dokonywał modernizacji wawelskich zabudowań, dzięki czemu reprezentowane są tu kolejne style architektoniczne. Najstarsze budowlane zabytki na Wawelu reprezentują styl romański, do gotyckiej katedry w XVI wieku dobudowano perłę polskiego renesansu, Kaplicę Zygmuntowską, wtedy też przemianę w tym samym duchu przeszedł zamkowy dziedziniec; ostatni zamieszkujący Wawel król, Zygmunt III Waza, zanim przeniósł stolicę do Warszawy jedno z zamkowych skrzydeł przebudował w stylu wczesnobarokowym.
Dziś eksponatami są na Wzgórzu Wawelskim więc nie tylko zbiory królewskich insygniów, sztuki czy rzemiosła, ale sama przestrzeń wzgórza i znajdujące się tu budynki z zamkiem i katedrą na czele. Obiekt ten jest tym cenniejszy, że jest zabytkiem czasów największej świetności i potęgi Rzeczpospolitej.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, fot. Artur Widak/NurPhoto via Getty Images
Obrazek
auschwitz-birkenau_gettyimages_4.jpg
Jednym muzea kojarzą się z wielką przygodą, z obcowaniem ze sztuką, innym – z nudną wędrówką po kolejnych salach. Ale muzea pełnią znacznie ważniejszą rolę niż tylko dostarczanie rozrywki: są dokumentem także tej najtrudniejszej, najbardziej bolesnej historii, miejscami, które mają przypominać zło także po to, by więcej się ono nie powtórzyło. Takie zdanie z pewnością pełni Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu wraz z zachowanym i udostępnianym zwiedzającym terenem niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i obozu zagłady. 200-hektarowy teren obozu w Oświęcimiu został zamieniony w muzeum w 1947 roku; w 1979 roku tereny byłego KL Auschwitz-Birkenau wpisane zostały na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Muzeum, które zmieniło inne muzea
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Muzeum Powstania Warszawskiego, fot. Sławomir Kamiński/AG
Obrazek
muzeum_powstania_warszawskiego_ag_0.jpg
31 lipca 2004, w przeddzień 60. rocznicy wybuchu powstania zostało w stolicy otwarte Muzeum Powstania Warszawskiego. To wydarzenie znaczące z kilku powodów. Powstała placówka upamiętniająca najważniejsze i najtragiczniejsze wydarzenie, które wpłynęło na współczesny wygląd Warszawy i które jest do dziś punktem odniesienia dla wielu działań w mieście. Ale na tym nie koniec: wkomponowane w przestrzeń dawnej Elektrowni Tramwajów Miejskich muzeum wywarło wpływ także na to, jak dziś projektuje się podobne placówki. Zaprojektowana przez pracownię Mirosława Nizio ekspozycja w Muzeum Powstania Warszawskiego była jedną z pierwszych w Polsce na taką skalę próbą opowiedzenia historii nie tylko za pomocą eksponatów, ale i multimediów. "Głównymi elementami wystawy są zdjęcia w wielkich formatach, monitory i komputery" – podkreślają twórcy muzeum, zwracając uwagę, że celem ekspozycji było nie tylko pokazanie zbiorów, ale wykreowanie klimatu zdarzeń z przeszłości, wprowadzenie zwiedzających w nastrój dramatycznych wydarzeń historycznych. Wielki sukces frekwencyjny Muzeum Powstania Warszawskiego pokazał, że publiczności spodobał się ten sposób opowiadania – multimedialne ekspozycje zaczęły od tamtej pory pojawiać się także w innych muzeach.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Muzeum Zamkowe w Malborku, fot. Robert Neumann/Forum
Obrazek
muzeum_zamkowe_w_malborku_forum_.jpg
Choć w zbiorach Muzeum Zamkowego w Malborku znajduje się 40 tysięcy eksponatów (rzeźby, obrazy, dzieła rzemiosła, w tym wyjątkowy zbiór wyrobów z bursztynu), tym, co przyciąga nawet 800 tysięcy turystów rocznie jest przede wszystkim imponująca architektura. Posadowiona na brzegu rzeki Nogat potężna ceglana średniowieczna budowla łączy w sobie cechy warownej twierdzy i reprezentacyjnej rezydencji. Budowany od XIII do XV wieku, składający się z wielu zabudowań kompleks zamkowy od 1309 do 1457 był siedzibą wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego; w 1961 roku powstało w tym miejscu muzeum; w 1997 roku ten największy z zachowanych w Europie średniowiecznych zamków został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Sala neoplastyczna w Muzeum Sztuki w Łodzi, fot. P. Tomczyk/Wikipedia
Obrazek
sala_neoplastyczna_1.jpg
Muzeum Sztuki w Łodzi zostało założone w 1930 roku i jest drugim najstarszym muzeum sztuki nowoczesnej na świecie. Jest wyjątkowe także dlatego, że jego współpomysłodawcami i współtwórcami byli awangardowi artyści, zrzeszeni w grupie a.r. (w skład której wchodzili m.in. Władysław Strzemiński, Katarzyna Kobro i Henryk Stażewski). To zgromadzona przez nich kolekcja ważnych dzieł sztuki współczesnej stała się podstawą powstania placówki, sami artyści stali też za opracowaniem wyjątkowego konceptu działania muzeum, które miało nie być zbiorem eksponatów, a przestrzenią twórczej debaty, współdziałania, wymiany wiedzy i kreowania nowych dróg dla sztuki. Dziś najbardziej wyraźnym śladem tamtych pionierskich idei jest tzw. Sala Neoplastyczna, zaprojektowana w 1946 roku przez Władysława Strzemińskiego jako miejsce ekspozycji kolekcji europejskiej awangardy zgromadzonej przez grupę "a.r." w latach 30. XX wieku. W tej sali każdy element ma znaczenie – od płaszczyzn koloru na ścianach i podłodze po umiejscowienie poszczególnych prac – sama aranżacja przestrzeni jest w tym wypadku także samodzielnych dziełem sztuki.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Wystawa Żupy Krakowskie - przedsiębiorstwo królewskie, Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka, fot. Artur Grzybowski
Obrazek
Wystawa Żupy Krakowskie - przedsiębiorstwo królewskie, Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka, fot. Artur Grzybowski
W Polsce działa wiele muzeów opowiadających o historii i rozwoju przemysłu, jednak Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce, udostępniona do zwiedzania kopalnia soli i zamek żupny są na ich tle obiektami wyjątkowymi. W znajdującym się od 1978 roku na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO muzeum można dowiedzieć się wiele o historii wydobycia soli i o tym, jak ważną rolę pełnił ów minerał w rozwoju cywilizacji; badania i zbiory muzeum w Wieliczce obejmują okres od prehistorii, kiedy to zaczyna się historia warzelnictwa, po czasy współczesne – wydobycie soli kamiennej w Wieliczce zakończono w 1964 roku. Dziewięciopoziomowe, największe w Europie podziemne muzeum (7481 m2 powierzchni, sięgające na głębokość 327 metrów) oferuje także kontakt z niezwykłą sztuką: można tu podziwiać podziemne komnaty z bogatą dekoracją rzeźbiarską, jest tu kaplica, stacja kolejowa, sala balowa, a nawet hotel. Co ciekawe, kopalnia posiada także status uzdrowiska – już samo przebywanie w podziemnych salach ma korzystny wpływ na drogi oddechowe.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Widok na Spichlerze na Ołowiance i Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku, fot. Cezary Wojtkowski/Forum
Obrazek
spichlerze_na_olowiance_forum_2.jpg
Obchodzące w 2020 roku 60-lecie istnienia Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku składa się z kilku oddziałów, które na wiele sposobów opowiadają o dziejach morza w polskiej historii i kulturze. I tak częścią muzeum jest słynny gdański Żuraw, zabytkowy dźwig portowy, wspomnienie czasów, gdy Gdańsk był jednym z najważniejszych portów Europy; te same czasy przypominają spichlerze na wyspie Ołowianka, w których prezentowane są ekspozycje nie tylko na temat udziału Polaków w rozwoju handlu morskiego, okrętownictwa i przemysłu stoczniowego czy archeologii morskiej, ale i ogromny zbiór malarstwa marynistycznego.
Jacht "Dar Pomorza", fot. Tomasz Jodłowski/Reporter/East News
Oddziałem muzeum są statki – żaglowiec "Dar Pomorza" i masowiec "Sołdek", a wiedzę o tym, jak obchodzić się z zabytkowymi i współczesnymi łodziami i okrętami szerzy otwarte w 2016 roku Centrum Konserwacji Wraków Statków w Tczewie. Z gdańskim Żurawiem sąsiaduje otwarty w 2012 roku Ośrodek Kultury Morskiej, nowoczesna, multimedialna placówka przybliżająca różnym grupom widzów, od dzieci po cudzoziemców, wiedzę dotyczącą tematyki morskiej. Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku to także Muzeum Rybołówstwa na Helu, Muzeum Wisły w Tczewie czy Muzeum Zalewu Wiślanego w Sztutowie. Wszystkie te placówki doskonale pokazują, jak wielką i wielowątkową rolę w polskiej historii i kulturze pełnił i pełni do dziś Bałtyk.
Najpiękniejsze polskie muzeum
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Muzeum Polin w Warszawie, fot. Arkadiusz Ziółek/East News
Wejście Polski do struktur Unii Europejskiej przyczyniło się do powstania wieku nowych budynków muzealnych – europejskie fundusze wiele instytucji wykorzystało na wzniesienie nowych i nowoczesnych siedzib. Przysłużyło się to nie tylko podniesieniu jakości muzealnych przestrzeni, ale i rozwojowi samej architektury. Bo większość nowo zbudowanych muzeów w Polsce – to ciekawe i nagradzane przykłady nowoczesnych budynków. Nie sposób wybrać spośród placówek muzealnych jednej najlepszej czy najpiękniejszej, ale z pewnością w czołówce mieści się Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie, zaprojektowane przez fińską pracownię Lahdelma & Mahlamäki i oddane do użytku wiosną 2013 roku. O tym, że w przypadku tego obiektu architekturę potraktowano jako tak samo ważny element, jak ekspozycję nich świadczy to, że muzeum zostało otwarte ponad rok wcześniej niż gotowa była jego stała wystawa. Do dziś powściągliwy z zewnątrz i urzekający wnętrzem budynek oraz prezentowana w nim multimedialna, bardzo efektowna ekspozycja stanowią stały punkt na mapie turystycznej stolicy, a bogaty program kulturalny muzeum przyciąga za progi szklanego gmachu także mieszkańców Warszawy.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Muzeum Chleba w Radzionkowie, fot. Marek Maruszak /Forum
Obrazek
muzeum_chleba_forum_3.jpg
Większość z nas słowo "muzeum" kojarzy z powagą i podniosłością, ale są w Polsce także muzea, w których nie tylko można poczuć się swobodnie, ale i pobudzić inne zmysły niż wzrok. Chodzi o muzea opowiadające dzieje jedzenia i picia. Muzeum Oscypka w Zakopanem, Żywe Muzeum Piernika w Toruniu, Muzeum Tyskich Browarów Książęcych (i kilka innych muzealnych ekspozycji związanych z historycznymi browarami), Muzeum Chleba w Radzionkowie, zabytkowe Pijalnie Wód Mineralnych w licznych polskich uzdrowiskach i wiele innych zwykle kameralnych placówek pozwalają nie tylko poznać historię regionalnych produktów, ale także, a może nawet przede wszystkim ich skosztować.
Pijalnia Wód Mineralnych w Krynicy, fot. Jan Włodarczyk/Forum
W każdym muzeum czeka na zwiedzających strawa duchowa, ale z niektórych można także wyjść z pełnym żołądkiem.
