Julia Fiedorczuk: Rozumiem świat przez ciało [WYWIAD]

julia_fiedorczuk_forum-0547863244.jpg, default, Julia Fiedorczuk, fot. Włodzimierz Wasyluk/Forum

"Tym, co stanowi największe egzystencjalne zagrożenie dla przetrwania ludzkiej cywilizacji na ziemi, mogą już w tej chwili nie być zmiany klimatu, lecz utrata bioróżnorodności. Utrata bioróżnorodności to znaczy wymieranie gatunków istot żywych, postępujące aktualnie w bezprecedensowym tempie. Jednak wymierają także kultury, języki, sposoby myślenia" – mówi poetka, prozaiczka i tłumaczka, współtwórczyni Szkoły Ekopoetyki.

W dniach 20-24 marca 2025 roku w Belgradzie, podczas festiwalu organizowanego z okazji Międzynarodowego Dnia Poezji, odbędzie się drugi zjazd Serbskiej Szkoły Ekopoetyki. Warsztaty mają na celu kreowanie i utrwalanie wśród uczestniczek i uczestników głębokich kompetencji ekologicznych, które przełożą się na praktykę twórczą i zawodową. Z koordynatorką zajęć, Julią Fiedorczuk, rozmawiamy o szukaniu nowych sposobów opowiadania o kryzysie klimatycznym, łączeniu perspektywy naukowej z wrażliwością poetycką, doświadczeniu głębokiej lektury oraz o gniewie i wolności.

"Ekopoetyka. Ekologiczna obrona poezji", którą napisałaś z Gerardo Beltránem, zaczyna się mottem: "Natura nie jest miejscem, które się odwiedza, jest domem". Jaką rolę odgrywa człowiek w tym domu?

To motto z Gary’ego Snydera, poety amerykańskiego. Postać kojarzona z pokoleniem bitników, ale jakby osobna, mało znana w Polsce – nie miał szczęścia do polskich tłumaczeń. Kiedy wprowadzaliśmy pojęcie ekopoetyki, chcieliśmy, aby wyznaczało pewną przestrzeń namysłu. Odwoływaliśmy się wtedy do greckiego źródłosłowu, zgodnie z którym ekopoetyka oznacza "tworzenie" (poiesis) "domu" (oikos). Zgodnie z logiką tej metafory, Ziemia jest domem, a ludzie – jednymi z jej licznych mieszkańców. Zadanie polegałoby na wypracowaniu takich form zamieszkiwania, które umożliwią dbanie o ten wspólny dom. Przebudowa myślenia, o którą chodziło, zmierzałaby w kierunku bardziej świadomego i empatycznego, ale też po prostu bardziej racjonalnego urządzenia się w tym domu. Ta metafora stała się teraz nieco zbyt statyczna, mam poczucie pewnych jej ograniczeń.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok łodzi, która utknęła w suchej części jeziora Titicaca 29 września 2023 r. w Huarinie w Boliwii, 2023, fot. Gaston Brito Miserocchi/Getty Images

Obrazek

brak_wody_gettyimages-1697761453.jpg

Żyjemy przecież na planecie nomadów. Przemieszczają się ludzie – wiek XXI to wiek migracji – ale też rośliny, zwierzęta, a nawet takie byty jak lodowce. Esej, o który pytasz, ukazał się równo dziesięć lat temu. Wiele osób przejęło narzędzia i pojęcia, które wtedy wprowadziliśmy. Cieszę się, że były użyteczne, otwierające. Teraz posługuję się trochę innym językiem. Uważam, że nasz sposób rozumienia i opisywania świata musi ewoluować. Nie warto przywiązywać się do poszczególnych pojęć, to tylko narzędzia.

Nasz język jest wystarczający, żeby mówić o zmianach klimatu, o ekologii? Musimy po prostu nauczyć się świat nazywać, przedefiniować pewne pojęcia, szukać nowych narracji?

Szukanie nowych sposobów opowiadania o naszej sytuacji jest cały czas ważnym, żywym projektem. W pewnym sensie żadna opowieść nie będzie tą ostateczną, zasługującą na usankcjonowanie. To jest sprzeczne z tym, jak w ogóle działa wyobraźnia, jak działa poezja. Kluczowa jest tutaj przestrzeń wolności, zabawy, eksperymentu. Nasze narzędzia językowe, czy szerzej – dyskursywne, są zawsze prowizoryczne. Przydają się w określonym momencie, do określonego celu. Nie mogą stać się gotowym zestawem kluczy, bo wtedy tracą swoją uwalniającą, krytyczną siłę.

Trochę dystansuję się od pojęcia ekopoetyki, bo obawiam się, że to hasło z czasem stało się czymś w rodzaju sloganu marketingowego. Nie chciałam stwarzać etykiety, którą następnie przykleję sobie lub innym osobom, żeby dało się nas kolportować jako przedstawicieli jakiegoś nurtu. Zupełnie nie o to chodziło. Jeżeli język ma w ogóle działać – tak jak wierzę, że może działać jako sposób komunikowania się żywych istot, które mają coś razem do zrobienia i do przeżycia – to musi być żywy i elastyczny.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Topniejące czapy lodowe na Grenlandii, fot. Uriela Sinai/Getty Images

Obrazek

topniejace_czapy_lodowe_na_grenlandii_gettyimages-76741979.jpg

Teraz na pierwszy plan wybija się dla mnie kwestia tego, co Bernard Stiegler określa jako utratę nooróżnorodności, czyli sposobów poznania albo form doświadczenia zmysłowego. Tym, co stanowi największe egzystencjalne zagrożenie dla przetrwania ludzkiej cywilizacji na ziemi, mogą już w tej chwili nie być zmiany klimatu, lecz utrata bioróżnorodności. Utrata bioróżnorodności to znaczy wymieranie gatunków istot żywych, postępujące aktualnie w bezprecedensowym tempie. Jednak wymierają także kultury, języki, sposoby myślenia. Dziś wiemy, że tzw. "rdzenne" języki przechowują pewien rodzaj mądrości czy intuicji, który przekłada się na kompetencję środowiskową, toteż gdy mówię o utracie form doświadczenia zmysłowego jako o kwestii ekologicznej, nie jest to metaforą. Istnieje realny, materialny związek pomiędzy stanem ludzkiej wyobraźni a stanem biosfery (i na odwrót).

Do tego tematu można podejść od różnych stron: filozoficznej, jak robi to Stiegler albo Eva Illouz, od strony poetyki – jak robiliśmy to z Gerardo Beltrànem – albo od strony neurobiologicznej. Najbardziej fascynuje mnie próba stworzenia takiego rodzaju wiedzy, który łączyłby perspektywę naukową z perspektywą, powiedzmy, "poetycką". Zanim stworzymy nową opowieść, musimy wydobyć się z "marazmu antropocenu" (to określenie Ewy Bińczyk). Z pewnością potrzebujemy jakichś form terapii, bo w tej chwili problemem jest poczucie totalnej niemocy. Tak to widzę. Myślę, że zanim będziemy gotowi na nowe narracje, musimy zrozumieć, co dzieje się z naszymi głowami – uważam to zadanie za bardzo pilne, w zasadzie – najpilniejsze.

Głównym błędem obowiązujących, mainstreamowych narracji jest absolutna dominacja instrumentalnego podejścia do ziemi i zasobów. Właściwie cała gospodarka opiera się na ekstrakcji. Transformacja energetyczna, choć prowadzi do zmniejszenia emisji, nie rozwiązuje źródłowego problemu. Musi zmienić się głęboka struktura ekstrakcyjnego podejścia do absolutnie wszystkiego, w tym także do czasu, którym jesteśmy, do własnego ciała, do relacji. W swojej nowej książce Andrzej Leder mówi o ekonomii jako o "stanie umysłu". Co to właściwie znaczy, "stan umysłu"? Zostawię to pytanie bez odpowiedzi, po prostu zwróćmy uwagę na tę frazę. Analizując zachodnie imaginaria, Leder dochodzi do bardzo pesymistycznych wniosków. Podchodząc do sprawy z nieco innej strony, ujmuję to tak: przejście od logiki ekstrakcji do logiki relacji wymagałoby głębokiej przebudowy struktur naszej wyobraźni. Wymagałoby też poważnej rozmowy o tzw. "wartościach".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maszyny które były używane podczas zwalczania skutków katastrofy, Ukraina Czarnobyl, fot. Vladimir Ostapenko/UPG/Reporter/East News

Obrazek

czarnobyl_23_en_00907536_7264.jpg

Aby zbudować nowe narracje, musimy najpierw zburzyć nasze skostniałe, anachroniczne myślenie…

…albo zobaczyć, czym te narracje są, zobaczyć ich ograniczenia, destrukcyjność.

W "Ekopoetyce" pisaliście, że wielu poetów zwróciło się ku nauce po wiedzę i inspirację. Nadszedł czas, aby to naukowcy zwrócili się do poetów, by zrozumieć, co się dzieje, kiedy próbujemy opisać świat. Czy coś się zmieniło od tamtej pory?

Niewiele. Badacze od tzw. "twardej" nauki oczywiście interesują się humanistyką, ale traktują ją raczej jako dekoracyjną posypkę na torcie rzeczywistości (możliwe, że zapożyczam tę groteskową metaforę od Timothy’ego Mortona). Tam, gdzie nauka natrafia na enigmę jednostkowej świadomości, pojawia się większa otwartość na perspektywę humanistyczną, bo to my zadajemy stare jak świat pytania o podmiotowość, o wolność i uwarunkowania, o naturę ludzkiego doświadczenia. Jednak co do zasady, neoliberalna akademia punktuje raczej wąsko rozumianą skuteczność i to jest zasadniczy problem.

Fakty, raporty, liczby chyba już nie przemawiają do wyobraźni człowieka.

No tak, klimatolodzy mówią czasem: macie tu raporty, opowiedzcie to ludziom tak, żeby zrozumieli. Tylko, że to jest rola specjalistów od komunikacji, a my nimi nie jesteśmy. Literatury nie można sprowadzić do tej roli.

Dlaczego poezja jest atrakcyjna dla mówienia, myślenia ekologicznego?

Nie jestem i nigdy nie byłam zwolenniczką pisania "na temat" czy na zamówienie, bo to prowadzi do nadprodukcji średniej jakości tekstów. Chyba że jest to próba ćwiczenia się w jakimś języku, wyprawa w nowe rejony wyobraźni, dla własnej satysfakcji i rozwoju. Nie tylko poeci, w ogóle artyści, którzy poszukują nowych form wyrazu, poszerzają przestrzeń wolności dla ludzkiej wyobraźni. Ta wolność jest kluczowa. Z drugiej strony, w momencie, kiedy świat rozpada się i płonie, trudno się od tego w twórczości oddzielić. Kurczą się habitaty, ubożeje nasze doświadczenie zmysłowe, tracimy tak wiele, tak szybko.

Stanęliśmy – w tamtym eseju, który przywołujesz – w obronie poezji dlatego, że ona jest najbardziej niszową formą sztuki. Z jednej strony niszową, a z drugiej też wszechobecną, być może najstarszą. Ludzie śpiewają piosenki, rapują. Co ciekawe, ssaczy aparat do emitowania dźwięku jest taki, a nie inny dlatego, że odżywiamy się mlekiem matki. Skąd ten impuls, żeby śpiewać, eksperymentować z własnym głosem? Co właściwie wydarza się w tej przestrzeni? Nazywamy elementy świata, czasem kogoś przyzywamy, mamy poczucie uczestniczenia w czymś, co wykracza poza nasze jednostkowe istnienie, chociażby we wspólnej rozmowie. To nie dzieje się na poziomie wymiany informacji, nie na poziomie czysto estetycznym, ale pomiędzy mówiącymi ciałami. W radykalnie intersubiektywnej przestrzeni. Uważam, że to fascynujące.

Poeci podpierają się czasem takim samym rodzajem "researchu" jak dokumentaliści – w angielskim istnieje określenie "docupoetry". Istnieją książki poetyckie dokumentujące konkretną katastrofę ekologiczną. Poezja może pokazać wieloaspektowość jakiegoś wydarzenia, fakt, że ono dotyczy wielu istot na wiele nieoczekiwanych sposobów. Pomaga przepracować emocje, odbyć żałobę. Poezja jest czymś uniwersalnym, istniała we wszystkich ludzkich kulturach.

I też intuicyjnym, bo nie mamy określonych ram interpretacyjnych. Każdy odbiera poezję na swój sposób. Ekologia wydaje mi się takim polem, w którym jest miejsce dla różnych gatunków literackich, począwszy od tego dokumentu, reportażu, właśnie po lirykę. Ale i sama poezja wchłania inne gatunki. Przychodzi mi do głowy tom "Poltergeist" Urszuli Honek, w którym są elementy rzeczywistości, a żałobę po śmierci przyjaciółki autorka przepracowuje w języku poezji.

Tak, oczywiście. I to właśnie w wierszach z największą intensywnością pracuje się nad metaforą czy w ogóle z językiem figuratywnym. Do pewnego stopnia wszystko, nauka też, posługuje się metaforami. Myślę, że metafora poetycka to rodzaj wynalazku: jeśli czegoś realnie dotknie, ludzie rozpoznają ją jako skuteczną. Forrest Gander, bliski mi poeta, którego wiersze tłumaczyłam na polski, zwraca uwagę, że poezja i nauka to formy skupienia uwagi. Każda z tych form prowadzi do odkryć.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Na zdjęciu: Dorota Bierkowska, Julia Fiedorczuk i Grażyna Borkowska. Wieczór z okazji przyznania Warszawskiej Nagrody Literackiej Julii Fiedorczuk za tom poezji "Tuż-Tuż" i za przekład tomu poezji Laurie Anderson "Język przyszłości" – wybrany jako książka czerwca 2013, Klub Księgarza, Warszawa, fot. Andrzej Rybczyński/PAP

Obrazek

julia_fiedorczuk_wpap_20130702_1x5.jpg

Gander mówi też o poezji jako o praktyce intymności. Chodziłoby o bardziej intymne doświadczenie własnego życia, swojej relacji z czasem, z otoczeniem, z ziemią, z innymi. Język poetycki może spowalniać percepcję. Poezja operuje oddechem, dźwiękiem, rytmem. Jest cielesna. Język to także doświadczenie fizyczne. Poezja Coral Bracho, meksykańskiej poetki, którą aktualnie próbuję tłumaczyć, jest niesamowicie gęsta, do tego stopnia, że opisywany w niej świat zaczyna się odczuwać poprzez własne ciało. To wyjątkowe doświadczenie.

Potrzebujemy świadectw z różnych zakątków świata, może w szczególności z tak zwanych "peryferiów", zawsze ciekawszych niż imperialne centrum. Meksykański poeta Hubert Matiúwàa, piszący w języku Mè’phàà, przypomina nam o kulturze, dla której to nie wzrok, a skóra stanowi podstawową metaforę ontologiczną. Wiedzieć – to jakby dotykać. Czego nas to uczy?

W dniach 20-24 marca odbędzie się drugi zjazd Serbskiej Szkoły Ekopoetyki, przygotowujesz też kolejny polsko-ukraiński Eco Lab. Zauważasz pewne różnice między wschodnią a zachodnią myślą ekopoetyczną?

Szkoła Ekopoetyki narodziła się kilka lat temu jako efekt mojej współpracy i przyjaźni z Filipem Springerem. Mam nadzieję, że kolejny warsztat polsko-ukraiński wydarzy się fizycznie w maju, na razie mieliśmy spotkanie tylko online. Byłam pod ogromnym wrażeniem zaangażowanych, mądrych wypowiedzi ukraińskich uczestników i uczestniczek warsztatu. Z ich perspektywy ważne jest mówienie o środowiskowych konsekwencjach aktualnej wojny, będącej w dużej mierze wojną o zasoby. W Ukrainie dochodzi do potwornych aktów zniszczenia, w wyniku których cierpią ludzie, lecz także zwierzęta, ekosystemy, ziemia. Nie da się tych krzywd rozdzielić, posegregować.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Szpital zbudowany dla pracowników elektrowni w Czarnobylu, wysiedlony po katastrofie reaktora 4 w 1986 N/z szpital, Prypec, Ukraina, fot. Andrzej Stawiński/Reporter/East News

Obrazek

czarnobyl_en_01390947_0021.jpg

Drugi temat, który się pojawił, to katastrofa w Czarnobylu. Nasi ukraińscy uczestnicy sygnalizowali zniecierpliwienie tą kwestią – bo akurat temat tajemniczej "zony" fascynuje cały zachodni świat. To bardzo ciekawe, bo polscy uczestnicy chcieli słuchać o legendarnej strefie, jednocześnie skażonej i dzikiej, która bywa wręcz celem pielgrzymek. Myślę, że to krótkie spotkanie uzmysłowiło nam, w jak dużym stopniu konkretne doświadczenia historyczne wpływają na sposób prowadzenia narracji, także tej środowiskowej.

Z serbskimi uczestnikami dopiero się stopniowo poznajemy. Uczę się literatury serbskiej, bo słabiej ją znam niż ukraińską, która jest w Polsce mocno obecna. To, co w Belgradzie mnie najbardziej inspiruje, to silnie aktywistyczne, zaangażowane nastawienie uczestników i uczestniczek. Na marginesie, marcowy zjazd Szkoły Ekopoetyki w Belgradzie odbędzie się w czasie festiwalu z okazji Międzynarodowego Dnia Poezji – jednym z gości będzie wyżej wzmiankowany Hubert Matiúwàa. Z Polski przyjadą – między innymi – Emilia Konwerska i Bartłomiej Majzel.

W programie serbskiej edycji Szkoły Ekopoetyki, którą organizujesz, przeczytałam o doświadczeniu głębokiej lektury. Czym ono jest?

Mówiąc półżartem, to takie doświadczenie lektury, podczas którego nie zaglądamy do telefonu co trzy minuty. W tej głębi chodzi o czas. Pobieranie informacji podczas scrollowania uszkadza pamięć, spłyca rozumienie. W tej chwili standardowym zachowaniem u ludzi jest patrzenie już nie na jeden, ale na dwa ekrany jednocześnie. W tych warunkach łatwiej odpalają się negatywne emocje, takie jak gniew czy strach, a trudniej – empatia. Symptomem uzależnienia od rozproszeń jest niecierpliwość. Wszystkie praktyki polegające na budowaniu cierpliwości są niekomfortowe, bo mechanizm jest taki sam, jak podczas odstawiania narkotyku. Jeden i drugi "odwyk" wymaga czasu.

Czas umożliwia głębsze wejście w tekst. Bardzo lubię doświadczenie wspólnej lektury. Super jest czytać wiersze w grupie zaangażowanych osób. To wspólne skupienie jest bardzo przyjemne.

To ciekawe, bo poezja jest dla mnie najbardziej intymną formą literacką, przeżywaną w samotności.

Taka samotna lektura jest nowoczesnym doświadczeniem. Jeszcze przed powszechną dostępnością druku literaturę (oczywiście jej starsze formy) przeżywano kolektywnie. Indywidualne doświadczenie lektury wynika z materialnej formy, w jakiej dostępna jest literatura. Nawiasem mówiąc, to paliwa kopalne umożliwiły tę formę lektury – bo obdarzyły pewną część ludzkości czasem wolnym od pracy, a zatem – prywatnością.

Znajdujesz czas na prywatną lekturę?

Tak. To niełatwe, ale bardzo tego potrzebuję.

Co teraz czytasz?

Zawsze czytam kilka książek naraz. Właśnie skończyłam nowy tom opowiadań Radka Kobierskiego "Na wulkanie". To są gęste opowiadania, mocne, zmysłowe. Czytam po angielsku nowy tom poezji Forresta Gandera "Mojave Ghost", pewnie w jakimś momencie spróbuję tę niezwykłą książkę przetłumaczyć. Wróciłam do Spinozy. Z moimi doktorantkami przeczytałyśmy ostatnio – właściwie dla zabawy – dwa dialogi Platona, "Fajdrosa" i "Ucztę". Ponadto, ku mojemu zaskoczeniu po wielu latach wracam do Derridy.

Czytasz Derridę z myślą krytyczną?

Na pewno z dystansem, bo językowa maniera poststrukturalistyczna jest trochę komiczna z naszego punktu widzenia. Mimo to chcę porządnie przyjrzeć się temu, co zostało powiedziane w "Gorączce archiwum" (czytam jednocześnie po francusku i angielsku). Derrida myśli o popędzie śmierci, czyli ludzkiej (auto)destrukcyjności, ale w kontekście tytułowego "archiwum" i różnych form pamięci. Moim zdaniem właśnie teraz ten temat wraca z całą mocą. Zmieniają się nasze formy archiwizowania. Ja akurat powiedziałabym, że wbrew pozorom dochodzi do masowej eksterminacji pamięci – choć na serwerach, chłodzonych ogromnymi ilościami wody, teoretycznie powinno znajdować się "wszystko."

Wydałaś niedawno "Astrostradę z girlandami. Wiersze zebrane". Myślałaś o tym, jak zmieniłaś się od swojego debiutu?

Okładka książki "Glif", autorka: Julia Fiedorczuk, fot. Wydawnictwo Warstwy

Tak, a jeszcze bardziej widzę to w "Glifie", który wyszedł później. Myślę, że jestem o wiele mniej zainteresowana samą sobą, niż byłam na początku. W pracy twórczej zawsze pojawia się rodzaj autorefleksji, ale teraz ona polega na czymś innym. Spoglądam na siebie z większym dystansem i większą świadomością nietrwałości. Czuję silniejszy, intymniejszy związek ze wszystkim, co mnie spotyka i tworzy.

Wrażliwość ekologiczna towarzyszyła ci od dzieciństwa?

Mój sposób doświadczania od samego początku był chyba bardzo zmysłowy. Żyłam blisko ziemi, ciekawiło mnie to, co mnie otaczało. Wychowałam się na wsi, w warunkach raczej surowych, byłam przyzwyczajona do tego, że odczuwało się pory roku. Czasem było zimno, czasem mokro. Nie lubię abstrakcji, rozumiem świat przez ciało. Być może dlatego jestem poetką, a nie filozofką (choć poezja i filozofia są ze sobą blisko spokrewnione).

Moje świadome dzieciństwo to lata 80. – i wtedy oczywiście nikt nie używał słowa "ekologia". Choć z drugiej strony, podczas wykładu dla Szkoły Ekopoetyki Edwin Bendyk powiedział bardzo ciekawą rzecz: jeszcze w PRL-u, ludzie dość powszechnie deklarowali gotowość do poniesienia jakichś kosztów, jeśli tego wymagałaby ochrona środowiska. Mówimy o biednych czasach, o czasach, kiedy nie istniało zanieczyszczenie mikroplastikami, które aktualnie wszyscy mamy w mózgach, i w tamtych czasach ludzie byli gotowi chronić środowisko bardziej niż teraz. Czy to nie jest zastanawiające? Podczas "Szczytu Ziemi" w Rio de Janeiro w 1992 George H.W. Bush wypowiedział słynne zdanie: "The American lifestyle is non-negotiable". Bendyk kojarzy tę wypowiedź jako symboliczny zwrot ku neoliberalizmowi.

W jakimś momencie podczas mojej pracy naukowej trafiłam na nurty ekokrytyczne i ekopoetyckie – wybór tej ścieżki był dla mnie zupełnie naturalny. Związałam się z uniwersytetem, bo jest to praca, która pozwala myśleć. Natomiast dla wielu osób przełomowy był raport IPCC z 2018 roku, opisujący skutki potencjalnego ocieplenia klimatu o 1,5 stopnia.

W "Psalmie XII" napisałaś, że pierwsza książka zaczynała się od słowa "gniew".

"Iliada" zaczyna się od słów: "Gniew Achilla, bogini, głoś, obfity w szkody…".

Twoja poezja czy proza rodzą się z gniewu?

Mam słaby dostęp do gniewu, co pewnie nie jest dobre ani twórczo, ani egzystencjalnie. Czuję raczej rozpacz – czasami, bo poza tym czuję też masę pozytywnych rzeczy. Niewykluczone, że tworzyłabym mocniejszą literaturę, gdybym umiała lepiej używać gniewu. Na przykład bohaterkę "Domu Oriona" próbowałam nakłonić do gniewu, ale to nie było łatwe, ona doświadczała raczej własnego rozpadu. Ale może to nie tylko mój kłopot, tylko ogólniejszy? Może ludzie nie mają pełnego kontaktu ze swoim gniewem, a jedynie odreagowują? Może stąd strach, którym tak łatwo manipulować.

Wiersze do ciebie przychodzą, czy musisz je wychodzić?

Przychodzą, ale żeby przychodziły, musi istnieć jakiś rodzaj otwartości na to. Jeśli grafik mam wypełniony po brzegi, albo – najgorzej – przedawkuję media społecznościowe, nic się nie napisze. W moim przypadku potrzebny jest jakiś rodzaj ciszy, pustki. Nie trzeba od razu jechać do lasu, ten rodzaj ciszy możliwy jest choćby w tramwaju, o ile odeprę pokusę włączenia pięćdziesiątego podcastu, podczas którego będę dodatkowo odpisywać na maile od studentów. W tej ciszy, w pustce, czasem pojawia się impuls, jakaś nitka, za którą mogę pociągnąć. Dalej to już praca.

Mówiłaś wcześniej o poczuciu wolności.

Moja praca w swoich najpiękniejszych momentach, kiedy akurat nie jest frustrującą orką na ugorze, walką o wolne popołudnie albo ranek, przezwyciężaniem zmęczenia i braku koncentracji, daje mi poczucie siły i wolności. Czuję się szczęśliwa, kiedy wpadam na pomysł, który mnie samą zaskakuje. Wtedy chcę to robić.

Referencja do artysty

Julia Fiedorczuk

Drugi zjazd Serbskiej Szkoły Ekopoetyki odbędzie się w dniach 20-24 marca 2025 roku. Organizatorem wydarzenia jest Instytut Adama Mickiewicza we współpracy z Centrum Kultury w Belgradzie (Kulturni Centar Beograda) oraz Instytutem Polskim w Belgradzie. Warsztaty są częścią zagranicznego programu kulturalnego polskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej.

Język Polish