Julia Fiedorczuk, "Dom Oriona"

"[...] i widzę setki przeplatających się promieni; żywą, ognistą, nieskończoną sieć" – taką siecią autorka oplata opowieść o kryzysach klimatycznym i humanitarnym krzyżujących się w blasku gwiazdozbioru Oriona.

Gwiazdozbiór Oriona widoczny jest niemal z każdego miejsca na Ziemi. Od wieków rozpalał wyobraźnię ludzi, przez co wokół niego narodziło się wiele mitów. Jedna z greckich opowieści przedstawia Oriona jako myśliwego potrafiącego stąpać po morzu i obsesyjnie zakochanego w Plejadach, siedmiu siostrzanych nimfach. Zanim Zeus przemienił je w gwiazdy, olbrzym posiadł jedną z nich, Merope. W akcie zemsty jej ojciec oślepił go we śnie. Po długich cierpieniach Orion odzyskał wzrok dzięki promieniom wschodzącego słońca. W książce Fiedorczuk to właśnie konstelacja gwiazd wyznacza ścieżkę lektury, łączy poszczególne historie, obserwuje bohaterów i jest przez nich obserwowana. Tworzy nawet własną opowieść – dzięki graficznym ingerencjom w tekst Kiry Pietrek – wypływającą z narracji literackiej, a jednocześnie niezależną od treści.

W "Domu Oriona" noc rozsiewa niepokój, tajemniczą aurę, przynosi pytania, konfrontuje z własnymi lękami i pragnieniami. Z pozoru unieruchamia. Słońce, samo będące gwiazdą podtrzymującą życie na Ziemi, pobudza do działania. Pozwala dostrzec niezauważalne, wyostrzyć zmysły, prześwietlić i wypełnić przestrzeń, "nie zostawiając nawet odrobiny na strach". Fiedorczuk uaktywnia naturę zarówno w sugestywnej opowieści, jak i subtelnej metaforze zbliżonej do poetyki snu:

Drzewa stoją w ciemniejącej mgle, sprawiają wrażenie nieruchomych, ale wiem, że to tylko pozory, bo życie lasu toczy się nieprzerwanie, toczy się od tysięcy lat, odkąd wycofał się lodowiec i słońce przemówiło do uśpionych nasion.

To jednak nic nowego dla współtwórczyni Szkoły Ekopoetyki oraz autorki od wielu lat pochylającej się nad relacją człowieka i przyrody. Kilka miesięcy przed premierą "Domu Oriona" ukazały się jej wiersze zebrane "Astrostrada z girlandami" przekrojowo ukazujące byt ludzki i nieludzki wpisany w działanie kosmosu. Poszczególne wydarzenia, impulsy skłaniające Fiedorczuk do snucia opowieści zdają się nie mieć charakteru przygodnego, lecz być częścią większych, ponadjednostkowych procesów, składających się na wspólne doświadczenie rozłożone w czasie i przestrzeni. Te zależności między organizmami jak na dłoni widać w konstelacyjnej strukturze powieści.

Dziewczyna w bazie dla wolontariuszy powiedziała mi, że w Puszczy jak w soczewce widać cały świat. Globalizację i kapitalizm, wielość kultur i wojnę. Rozchwianie klimatu i planetarne obiegi materii. »Tu widać jak na dłoni, że wszystko się łączy«.

Podlaski krajobraz był już świadkiem wydarzeń poprzedniej powieści Fiedorczuk "Pod słońcem". W "Domu Oriona" Puszcza Białowieska stała się przymusowym domem dla wędrowców, strefą cienia, swoistym pęknięciem świata. To także miejsce konfrontacji głównej bohaterki z tęsknotą za bliską osobą, samotnością, między powinnością a odgórnym zakazem i wewnętrznym niepokojem. W posłowiu autorka przyznaje, że jej pobyt w Puszczy zrewidował plan powieści, nie mogła nie zareagować na dramatyczną rzeczywistość. Ta uwaga uzmysławia, jak rzadko tworzenie fikcyjnych światów odbywa się w zupełnym oderwaniu od realiów, codzienności, w której osoba pisząca funkcjonuje. Proza Fiedorczuk każdorazowo jest reakcją na doświadczenie.

Autorka nie ogranicza się jedynie do konkretnych miejsc i czasu. Puszcza, rezerwat przyrody w Afryce, Muzeum Archeologiczne w Atenach czy środkowy Meksyk, zestawione kolażowo, to tylko punkty przecięcia linii wyznaczającej ruch. Przypominają się migracje wpisane w ludzką naturę rozpatrywane przez Olgę Tokarczuk w "Biegunach" – po kilkunastu latach od wydania tej powieści noblistka żałowała, że nie podjęła w niej wątku uchodźczego. Robi to Fiedorczuk, jednak granica narysowana na mapie stała się dla niej pretekstem do opowiedzenia o granicy psychicznej, kiedy to człowiek napotyka opór, zostaje postawiony przed niemożliwym wyborem.

W "Domu Oriona" uosobieniem wolności jest – uciekająca jak mitologiczna Plejada – Lou, śladami której podąża narratorka. Te dwa kobiece charaktery zostały wykreowane na zasadzie kontrastu: jedna jest niezależna, impulsywna, inaczej łączy kropki na rysunkach gwiazdozbiorów; Eliza raczej kieruje się rozsądkiem, wystrzega się ryzyka, choć nieco zazdrości Lou jej swobody. Obie postaci łączy przyjaźń, być może niewypowiedziana queerowa relacja, a nade wszystko kluczowa dla powieści intymność. To kolejna granica, która zostaje przekroczona, gdy pojawia się wątek przemocy wobec kobiety. Dzięki równoległym wątkom Fiedorczuk wprowadza swego rodzaju przeniesienie – krzywda wyrządzona ciału jest współmierna do eksploatacji przyrody. Poprzez ukazanie nierozerwalności człowieka i środowiska zostaje wystosowany apel o odpowiedzialność za planetę:

Wyobrażam sobie, że moja skóra pęka, że zakwita, wyobrażam sobie, że umiem poddać się temu kwitnięciu. [...] Nie ma ludzi, jest tylko ogromny las. Las jest potężnym, samoregulującym się, nieskończenie złożonym organizmem. [...] i nie ma na planecie takiego umysłu, w którym mogłaby powstać wizja zagłady.

Fiedorczuk stawia na zmysłowość nie tylko samej treści, lecz także języka. Sensualne opisy, niedopowiedzenia zdają się bardziej stymulować wyobraźnię niż dynamiczna akcja. Eliza "ćwiczy się w słuchaniu", "ćwiczy zmysł węchu", dotyku. Właśnie te momentalne zatrzymania, zbliżenia, gdy zaciera się granica między jawą a snem, sprawiają, że "Dom Oriona" nie jest kolejną dobrze opowiedzianą historią, ale staje się doświadczeniem.

Julia Fiedorczuk, "Dom Oriona"
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2023
Liczba stron: 208
ISBN: 978-83-08-08141-9

współczesna powieść polska