"Czym jest wojna?" – polska literatura piękna wobec doświadczenia wojennego | Artykuł

"Czym jest wojna?" – polska literatura piękna wobec doświadczenia wojennego

stanislaw_osostowicz_demonstracja_antyfaszystowska_mnw.jpg, default, Stanisław Osostowicz, "Demonstracja antyfaszystowska", 1932–1933, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie., “Czym jest wojna?” – polska literatura piękna wobec doświadczenia wojennego

#literatura

Wojna, która do niedawna wydawała się ważnym, acz zamkniętym doświadczeniem naszej części Europy, powraca dziś jako wciąż aktualna i przerażająca możliwość. Przyglądamy się, czym była wojna dla tych polskich pisarzy, którzy ją przeżyli. W jaki sposób na nią reagowali i co mówią nam o niej ich dzieła?

Wojna i działania okołowojenne przeorały Polskę i naszą część kontynentu bardziej niż jakikolwiek inny obszar świata w nowoczesnej historii. Od wojen napoleońskich i kolejnych powstań narodowych w XIX wieku po dwie wojny światowe i mniejsze, choć egzystencjalnie kluczowe konflikty, wojna była najważniejszym czynnikiem, który wpływał na ludzkie życie na “Skrwawionych ziemiach” (jak określił obszary naszej Europy Wschodniej w XX wieku Timothy Snyder).

Co nam mówią o kolejnych wojnach najwybitniejsze polskie utwory literackie poświęcone tej tematyce? Jak pisarze próbowali mierzyć się z doświadczeniem, które było ich udziałem i które często uchodzi za niewyrażalne? Co polska literatura ma nam do powiedzenia o wojnie? I czy utwory o tej tematyce muszą być z natury utworami antywojennymi?

Aleksander Fredro, “Trzy po trzy” (I wydanie: 1877)

wojny napoleońskie

Thumbnail — Bitwa pod Berezyną na zniszczonym obrazie Juliana Fałata. Fot. Wikimedia

Wojny napoleońskie, a zwłaszcza wielka wyprawa Napoleona na Rosję z 1812 roku, to pod wieloma względami jedna z pierwszych nowoczesnych wojen totalnych – z gigantycznymi armiami, obejmująca olbrzymie obszary i często uciekająca się do najbardziej bezwzględnych metod. Dla Polaków to najpierw czas wielkich nadziei na odzyskanie niepodległości (“O roku ów”), a potem wszechobejmujące poczucie klęski i defetyzm na lata.

Jednym z najbardziej wyjątkowych literackich świadectw tej i innych kampanii Napoleona pozostają wspomnienia Aleksandra Fredry “Trzy po trzy” (pisane w latach 1842–1844, po raz pierwszy wydane w 1870). Fredro do wojska wstąpił w 1809 jako szesnastolatek, służbę zakończył pięć lat później wraz z abdykacją Cesarza, w międzyczasie jako oficer wziął udział w najważniejszych bitwach epoki napoleońskiej: był pod Możajskiem, Smoleńskiem i Berezyną (1812), walczył pod Dreznem (1813) i w bitwie narodów pod Lipskiem (1814).

Napisana z niesamowitym biglem, skrząca się dowcipem i istnymi fajerwerkami stylu, pełna dygresji (w duchu Laurence'a Sterne’a) i anegdot autobiografia Fredry jest też jednym z najmocniejszych oskarżeń wojny. Kilkakrotnie, jakby mimochodem, Fredro kreśli niezwykłe obrazy wojny, które mają mało wspólnego z bohaterskimi szarżami szwoleżerów. To raczej obrazy wielkiego wyniszczenia i zdziczenia towarzyszącego działaniom wojennym, ukazujące ludzi w skrajnych warunkach, kiedy przestają obowiązywać cywilizowane zasady a oni sami przestają zachowywać się “po ludzku”. To często momenty, w których wiara w człowieka zostaje poddana ostatecznej próbie:

Text

Widziałem, jak uporczywie broniono przystępu do ognia, nie temu, co wpółzmarznięty chciał ogrzać się na chwilkę… to się rozumie samo przez się… ogień tam był życiem… życiem nikt się nie dzieli, ale broniono żebrzącemu odrobinę płomienia, który by swoją słomą przeniósł do własnego barłogu. Niejeden na oświeconym tylko śniegu wlepił oczy w ciepło, do którego nie śmiał się zbliżyć, a poranek zastał go bryłą lodu. Widziałem rannych rzuconych na drogę, bo zdrowszy, silniejszy zapragnął jego szkapy i powózki. Widziałem jeńców strzelanych, jeżeli który osłabł i dalej iść nie mógł.

Autor cytatu

Aleksander Fredro, "Trzy po trzy"

W ten sposób opisywał Fredro odwrót spod Moskwy, kiedy do tradycyjnych wojennych przeciwności doszły zatrważające mrozy i powszechny głód. Kiedy indziej spojrzenie Fredry obejmuje też cierpiące podczas ludzkich zabaw w wojnę zwierzęta:

“Po kilku dniach kampanii zgroza zajrzeć pod kulbaki. Smród z jątrzących się pod nieustającym naciskiem ran ciągnie się wzdłuż maszerującej kolumny. Trzeba się tylko dziwić, jak zwierzę może znosić, i to czas długi, takie męczarnie”.

Jak pisał Tomasz Łubieński, młody Fredro zderzył się z żywiołem historii i z tego szoku, jak całe pokolenie młodych napoleończyków, już nigdy się na dobre nie podźwignął (choć sam został potem komediopisarzem). Zawdzięczamy mu opisy końskiego smrodu i odgłosów walki, których nie uświadczy się na batalistycznych płótnach z epoki.

“Gloria Victis” Elizy Orzeszkowej (1910)

Powstanie styczniowe

Powstanie styczniowe (po kościuszkowskim i listopadowym) wyznaczyło na wiele lat horyzont polskich możliwości w zakresie zbrojnego wywalczenia niepodległości – stanowiąc przy okazji rodzaj nieprzepracowanej traumy. Ta zaś długo nie mogła znaleźć pełnego odbicia w krajowej literaturze, czego powodem była oczywiście cenzura. Trzeba było poczekać aż do rewolucji 1905 roku, która przyniosła chwilowe jej zelżenie. To wtedy – w ciągu kilku miesięcy – powstają opowiadania Elizy Orzeszkowej, które złożyły się na zbiór “Gloria Victis”.

W zbiorku tym Orzeszkowa wraca po niemal 50 latach do przeżyć swojej młodości. W 1863 roku miała 22 lata – przebywając w owym czasie na terenie dzisiejszej Białorusi, była w bezpośredniej bliskości wielu powstańczych działań i wydarzeń, niewątpliwie usłyszała też wiele historii. Taki też charakter – poniekąd osobistego świadectwa – mają opowiadania z tomu “Gloria Victis”.

W tytułowym, najsłynniejszym opowiadaniu tomu Orzeszkowa opowiada jeden z charakterystycznych epizodów tej dziwnej, partyzanckiej wojny, na którą złożyło się ponad 1200 bitew i potyczek, a przez szeregi powstańców przewinęło się około 100 tysięcy ochotników (z czego 20 tysięcy zginęło, w tym niemal tysiąc na szubienicach i w egzekucjach sądów polowych).

Do wielu z tych potyczek dochodziło w głębi kraju, z dala od ludzkich siedlisk, w głuchych lasach i w takich też warunkach – na polanie i pośród gęstego lasu – toczy się zaciekła, lecz od początku skazana na porażkę, ostatnia walka otoczonych partyzantów w opowiadaniu “Gloria Victis”. Wśród nich śledzimy losy trójki bohaterów, z których jednym jest dyktator powstania Romuald Traugutt, a pozostali to brat i siostra (w tej ostatniej domyślamy się alter ego Orzeszkowej).

To co najciekawsze i nowatorskie w tym opowiadaniu to jednak uczynienie z przyrody świadka i narratora tamtych wydarzeń. Ich pamięć zaklęta jest już w krajobrazie, ledwie widocznych leśnych mogiłach i krzyżach. Historię powstańców poznajemy z opowieści drzew, które niejako przyjęły w siebie cierpienie i tragedię zabitych. W rezultacie mamy więc do czynienia z utworem, w którym można się dopatrywać śladów świadomości “eko–krytycznej”, w którym autorka próbuje przekraczać granice między doświadczeniem ludzkim i natury, czyniąc z przyrody współodczuwający element i podmiot historii.

Inne: Innym ważnym i niezwykle przejmującym literackim świadectwem powstania styczniowego pozostaje opowiadanie Stefana Żeromskiego “Rozdzióbią nas kruki, wrony” (1895). To wstrząsający opis śmierci osamotnionego powstańca transportującego broń, którego ciało zostaje potem odarte z ubrania przez miejscowego chłopa – obraz obezwładniający w swoim okrucieństwie i braku złudzeń, niepozostawiający żadnej nadziei. Żeromski poświęcił powstaniu także m.in. znaną nowelę “Echa leśne”, jej kontynuację stanowi powieść “Wierna rzeka”.

Józef Wittlin, “Sól ziemi” (1935)

I wojna światowa

wittlin jozef portret.jpg — Józef Wittlin, fot: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Józef Wittlin zaczął pisać “Sól ziemi” w 1925 roku, kiedy, jak wspominał po latach, “jeszcze wielu ludzi w Europie chciało wierzyć, że wojny na skalę światową, takie jak miniona, należą do przeszłości i nigdy się nie powtórzą”. Pisał ją przez 10 lat, tak więc, gdy w końcu w 1935 roku powieść się ukazała, w powietrzu czuć już było kolejną wojnę. Jeszcze bardziej destrukcyjną i irracjonalną, taką która skutecznie “znormalizowała w naszej wrażliwości wszystko, co w roku 1925 wydawało się nam absurdalne, niemoralne, a przeto – nieludzkie”.

“Sól ziemi” rozpoczyna się fantastycznym prologiem, w którym Wittlin pokazał, jak mogło wyglądać wypowiedzenie wojny Serbii przez Austrię w 1914 roku. Decyzja podjęta w ociekających złotem ministerialnych gabinetach przez urzędników z bokobrodami i szabelkami, na podstawie beznamiętnych kalkulacji i bez jakiejkolwiek świadomości konsekwencji dla zwykłych obywateli Cesarstwa, a także milionów ludzi na całym świecie, który wojna objęła.

Cała reszta powieści pokazuje wojnę właśnie z perspektywy zwykłego obywatela Cesarstwa, powołanego do wojska i walki za sprawę, której nie rozumie, i podżeganego do nienawiści do wroga (Rosjan, Serbów, Włochów, Rumunów), której nie czuje. Jej bohater Piotr Niewiadomski – prosty syn Polaka i Hucułki, tragarz na prowincjonalnej galicyjskiej stacji kolejowej – z dnia na dzień zostaje wcielony do armii: ze zwykłego człowieka staje się żołnierzem, i mimowolnym świadkiem sytuacji, w której stechnicyzowany i zbiurokratyzowany świat przekształca go w mięso armatnie.

“Sól ziemi” to też niezwykle barwna panorama różnorodnych charakterów i typów etnicznych zaludniających Cesarstwo Austro-Węgierskie na chwilę przed jego rozpadem, rodzaj pamiątkowej fotografii zrobionej w ostatnich chwilach istnienia tego niezwykłego, wielokulturowego państwa, które przez długi czas nie wykazywało zbrodniczych i ekspansywnych intencji,co więcej żyło mitem harmonijnego współistnienia narodów i kultur.

Po początkowym sukcesie (liczne tłumaczenia, autor był wymieniany wśród kandydatów do Nagrody Nobla), “Sól ziemi” w PRL, aż do 1979 nie była wznawiana (autor przebywał na emigracji w USA). Dziś książka wydaje się przynależeć bezwzględnie do światowego kanonu literatury pacyfistycznej, na równi z innymi wybitnymi powieściami z I wojny światowej, jak “Na Zachodzie bez zmian” E. M. Remarque’a czy “Przygody dobrego wojaka Szwejka” Jaroslava Haška.

Stanisław Rembek, “W polu” (1937)

wojna polsko-bolszewicka

Jak wiadomo odzyskanie niepodległości w listopadzie 1918 roku bynajmniej nie zakończyło działań wojennych na polskich granicach. Już niedługo przyszedł generalny test polskiego państwa w postaci wojny polsko-bolszewickiej – test zdany, który pokazał wielką determinację i poświęcenie obywateli młodego państwa (o czym nie zawsze pamiętamy, mając przed oczami jedynie najbardziej dramatyczne momenty, jak ten w postaci choćby Bitwy Warszawskiej – oby nie w wersji znanej z obrazu Jerzego Kossaka). Tymczasem wojna ta trwała długo (od lutego 1919 do października 1920), obfitowała w różne dramatyczne zwroty akcji i okupiona została wielkim wysiłkiem i ofiarami.

Jeden z najtrudniejszych jej momentów stał się tematem powieści “W polu” Stanisława Rembeka (1901–1985). Autor – kanonier 10. Kaniowskiego Pułku Artylerii Lekkiej, uczestnik bitew pod Dźwiną, Zamościem i Warszawą – znał temat z pierwszej ręki. Akcja jego książki w całości toczy się w okopach i na polu walki, na froncie północnym (obszar dzisiejszej Litwy i Białorusi) w momencie zawiązania się bolszewickiej ofensywy gen. Tuchaczewskiego, zakończonej odwrotem polskiego wojska – i całkowitym zniszczeniem 7. Kompanii, której losy pokazuje Rembek.

Autor połączył tu powieść społeczno-psychologiczną – jej główny motyw stanowi tajemnicza śmierć kaprala Górnego i jej fatalny wpływ na morale i psychikę kolegów – z narracją batalistyczną. Dzięki tej ostatniej wiemy dokładnie, jak wyglądało życie w okopach – w głodzie, brudzie i chłodzie, a także mordercza walka na bagnety i granaty – w błocie.

Za sprawą realistycznej narracji poznajemy niejako od środka polską armię, na którą – jak się okazuje – w przeważającej mierze składają się obywatele pochodzenia chłopskiego. I to im – zdaje się mówić Rembek – ofiarnie broniącym swojej ziemi zawdzięczała Polska ostateczne zwycięstwo w tej wojnie.

Autor portretuje żołnierzy, pokazując ich dialekt (“My, panie szefie, poszli wczoraj na odwieczerz, nawet już było kole północka, w szóści – źle mówię – w siódmi, aż tu bolszewik…”), a także niesnaski klasowe tlące się w szeregach. Są też żołnierskie dialogi i żarty (“Co to jest? Nie je, nie pije, chodzi i bije? – Polski żołnierz”), a także interesujące historyczne (i humorystyczne) ciekawostki: polscy żołnierze śpiewają na froncie bolszewickie piosenki, a bolszewik wzięty w niewolę broni się mówiąc: “Ja nikagda, pany, was nie strielał”.

Inne: Wojnie polsko–bolszewickiej poświęcona jest także debiutancka powieść Rembeka “Nagan” (1928), a także powieść Andrzeja Struga “Pokolenie Marka Świdy” (1925). Jednak w poszukiwaniu najmocniejszych obrazów wojny polsko–bolszewickiej warto zajrzeć do książki Isroela Rabona “Ulica”. Ta napisana w jidysz modernistyczna powieść, której akcja toczy się na przestrzeni kilku dni w Łodzi na początku lat 20., zawiera wręcz niesamowite, wizyjne sceny (czy wydarzyły się naprawdę? czy to tylko koszmarny sen bohatera?), które w natężeniu makabry i okrucieństwa, ale też niezwykłej symboliki, mogłyby spokojnie znaleźć się w kanonie światowej literatury wojennej.

Leopold Buczkowski, “Czarny potok” (1954)

II wojna światowa

Leopold Buczkowski, 1972, fot. Aleksander Jarosiński / Forum

Wydany niemal dziesięć lat po wojnie “Czarny potok” Leopolda Buczkowskiego to zapewne jeden z najważniejszych obrazów wojny i Zagłady w polskiej literaturze. Nie od początku było to jednak jasne, a rozszyfrowanie jego znaczeń, a nawet zagmatwanej fabuły, stanowiło z początku pewien problem i zajęło badaczom (i czytelnikom) trochę czasu.

W “Czarnym potoku” Buczkowski opowiada znane sobie z pierwszej ręki wydarzenia wojenne na Podolu (w ich trakcie zginęła dwójka braci autora), skupione wokół losów kilku członków wojennej samoobrony (Polaków, Ukraińców, Żydów), błądzących nocą po lasach i próbujących przeżyć pośród ogólnej dezorientacji i tradycyjnej wojennej pożogi. Jednak w tej historii nic nie jest do końca jasne, nie wiadomo, kto jest przyjacielem, a kto wrogiem, ani kto (i co) opowiada. Cała chaotyczna, pokawałkowana narracja, zbudowana z różnych nie do końca powiązanych ze sobą epizodów, przypomina raczej – na co zwracali uwagę krytycy – logikę snu czy nocnych, gorączkowych majaków.

Portrety Leopolda Buczkowskiego [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Można w tym widać skrajny psychologiczny realizm ludzi (narratora) znajdującego się u kresu poznawczych zdolności albo odzwierciedlenie destrukcyjnej natury wojny, rozbijającej wszelką spójność i solidność ludzkiego doświadczenia. To, co zostaje, to żywioł opowiadania, który jeszcze próbuje ratować siebie i swoje sensotwórcze roszczenia. Trudno jednak nie odnieść wrażenia, że wojna jako siła destrukcyjna triumfuje tu na każdym poziomie. Jej dalszy niszczycielski wpływ widoczny był w kolejnych powieściach Buczkowskiego, coraz bardziej amorficznych, nielinearnych, niepoddających się interpretacji.

Inne: Wielorakie i różnorodne doświadczenie II wojny światowej i jej odbicie w literaturze polskiej to oczywiście temat na osobne studium. Wspomnijmy tutaj tylko najbardziej reprezentatywne utwory obejmujące różne aspekty II wojny światowej w literaturze pięknej. O doświadczeniu wojny partyzanckiej na Wileńszczyźnie pisał Tadeusz Konwicki w “Rojstach”. Krytycznie o walce partyzanckiej – J.J. Szczepański w “Butach” i innych opowiadaniach. Obrazoburczo o wojennej konspiracji pisał Tadeusz Różewicz w dramacie “Do piachu”. O okupacji na wsi – z uwzględnieniem stosunków polsko–żydowskich – Tadeusz Nowak w “A jeśli królem, a jeśli katem będziesz”. Tułaczkę towarzyszącą wojennej odysei Armii Andersa na Bliskim Wschodzie opisał w swojej poetyckiej powieści “Tyfus, dzisiaj słowiki” Marian Czuchnowski. Pobyt w sowieckim łagrze pokazał Gustaw Herling–Grudziński w “Innym świecie” (1951). O życiu pod okupacją i obozach koncentracyjnych pisał Tadeusz Borowski w swoich opowiadaniach. O wątku kolaboracji – Stanisław Rembek w “Wyroku na Franciszka Kłosa”. O nieheteronormatywności seksualnej i Holokauście Marian Pankowski w mikropowieści “Rudolf”.

Miron Białoszewski, “Pamiętnik z powstania warszawskiego” (1970)

II wojna światowa

Jak jednak wygląda wojna naprawdę dla zwykłych ludzi, w wielkim mieście, które jeszcze niedawno było miejscem w miarę normalnego życia? Jak wygląda życie w stanie ciągłego zagrożenia? W jaki sposób wojna dotyka i dociera do wszystkich mieszkańców – bez względu na to, czy są żołnierzami, czy nie? W polskiej literaturze najlepiej pokazał to Miron Białoszewski w “Pamiętniku z powstania warszawskiego”.

Kiedy “Pamiętnik” się ukazał w 1970 roku wywołał wielki skandal. Białoszewski pokazywał powstanie z perspektywy cywila, który nie walczył. Brak tu patosu, heroicznej walki i atmosfery wojennej przygody, które były stałym elementem obowiązującej martyrologicznej narracji. Świat przedstawiony to świat piwnic, bram, podwórek, prowizorycznych kuchni i zbiorowych legowisk, zapełniony byłymi mieszkańcami miasta, którzy teraz są już bardziej uchodźcami we własnym mieście. "Chciałem, żeby wszyscy się dowiedzieli, że nie wszyscy strzelali, chciałem napisać o powszechności powstania" – wyjaśniał cel swojej książki.

Fenomen i nowatorstwo “Pamiętnika” w obrębie polskiej kultury najlepiej objaśniła Maria Janion. Według niej Białoszewski “Pamiętnikiem” opuszczał całkowicie sferę “świętości” wojny i radykalnie przechodził do jej zwyczajności, “dokonując jej racjonalizacji – choćby za pomocą przypadku!”:

“Opisując śmierć Miasta Białoszewski osiąga wyżyny arcydzieła. [...] Niczego za nikim nie powtarza – docierając do sedna rzeczywistości wojennej, fenomenologicznie zgłębiając istotę rzeczy, odnajduje dla wojny swoją suwerenną formę, osobistą i społeczną zarazem" – pisała Janion.

Ta fenomenologia spojrzenia i pozbawienie narracji wszelkiej refleksji post factum sprawiają, że opowieść Białoszewskiego jest też wolna od wszelkiego moralizatorstwa i wartościowania. Dzięki temu książka staje się jakby ostatecznym i uniwersalnym świadectwem druzgocących konsekwencji wojny dla zwykłych ludzi.

Inne: Doświadczenie cywilne powstania warszawskiego stało się też tematem zbioru wierszy Anny Świrszczyńskiej “Budowałam barykadę” z 1974 roku.

Autor: Mikołaj Gliński, marzec 2022.

Język Polish