Marian Czuchnowski - Życie i twórczość | Artysta

Poeta, prozaik, dziennikarz, żołnierz armii gen. Andersa. Buntownik z wyboru. Nazywany "poetyckim kronikarzem emigracyjnej codzienności", porównywany do Rimbauda i Norwida.

sob., 05/22/1909 - 12:00 - śr., 01/09/1991 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

mały obrazek

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Marian Czuchnowski, fot. szukajwarchiwach.gov.pl

Text positon (deprecated)

Center

Dużo mówił i pisał. Przez pół życia przekonywał wszystkich o chłopskim pochodzeniu, później wypierał się swoich korzeni. Urodził się 22 maja 1909 roku we wsi Polna, niedaleko Nowego Sącza. Jego ojciec był agronomem i działaczem Polskiego Stronnictwa Ludowego. Rodzina Czuchnowskich przez pewien czas mieszkała w Nawojowej, gdzie przyszły poeta uczył się w Klasztorze Sióstr Dominikanek. Na stałe osiedlili się w Łużnej, którą Czuchnowski opiewał w późniejszych lirykach. Od 1920 roku uczęszczał do gimnazjum klasycznego w Nowym Sączu. Pierwsze artykuły i wiersze publikował w szkolnym dwutygodniku "Lot". Już wówczas jego twórczość wzbudzała kontrowersje.

Czuchnowski był typem niepokornym. Przed maturą wyrzucono go z gimnazjum za "Manifest płomienny":

Niech buchną stalowe salwy pieśni,

Niech wichr nowej epoki przeorze stary, trzeszczący świat […]

Wygnać z suteren hołotę na słońce,

Dać w szorstkie łapy rydle, oskardy i pługi –

Niech orzą, niech budują i niech legną w orce,

Niech się przewalą z wyciem pogrzebów krwawe strugi!

Za zgodą kuratora egzamin dojrzałości zdał – celująco – w gorlickim gimnazjum neoklasycznym. W rodzinnych stronach krążyły o nim legendy. Podobno przechadzał się po wsi w skórzanej kurtce, w butach z cholewami i rewolwerem, nawołując do utworzenia w kraju Frontu Ludowego. Wierzył w dyktaturę proletariatu, czemu dał wyraz w broszurze "Nowa Kultura" wydanej w 1934 roku. Za działalność polityczną skreślono go z listy studentów prawa i filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Należał do organizacji chłopskich, inicjował antypaństwowe akcje, znakomicie czuł się w roli wiecowego mówcy. Jan Bielatowicz pisał o nim: "Choć rzucał słowa jak płonące żagwie na wiatr i rewolucją straszył, był ulubieńcem wszystkich z lewa, z prawa i ze środka". Na jedną z manifestacji członkowie Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych przynieśli go na ramionach prosto z aresztu, do którego regularnie trafiał.

Debiutancki tom poetycki "Poranek goryczy" (1930) od razu przyniósł mu rozgłos. Widać w nim awangardową myśl, konceptualizm metafor:

Poezja w stali się śmieje, nad głową muruje dach. […]

Drżą w nas szorstkie dzwonki alarmu,

niespokojne dale człowieczej miłości.

Murujemy milionową armię

oraczy zwycięskiej przyszłości.

Czuchnowski zaprzyjaźnił się z Tadeuszem Peiperem, zastąpił Jalu Kurka na stanowisku reportera w "Głosie Narodu", dołączył do kręgu Awangardy Krakowskiej. W tamtym okresie opublikował kolejne zbiory poezji: "Kobiety i konie" (1931), "Reporter róż" (1932), "Tak" (1933). Pokłócił się z Peiperem (podobno poszło o kobietę), a w jego twórczości można zauważyć zmianę: przejście od zaangażowania społecznego, głoszonego przez papieża awangardy, w stronę rewolucyjnego radykalizmu bliższego Przybosiowi. Fraza Czuchnowskiego staje się coraz krótsza i bardziej agresywna, niekiedy chaotyczna, bliski jest mu kontrast, estetyka konfliktu. Kolejny jego tom, "Trudny życiorys" (1934), został skonfiskowany przez cenzurę. Zarzucono mu nawoływanie do zbrodni stanu i pornografię. Przed wojną wydał jeszcze poemat "Powódź i śmierć" (1936) – oficjalnie zakazany – oraz powieści: oparty na doświadczeniach więziennych "Cynk" i satyrę na rozpolitykowaną wieś "Pieniądz". Ten etap twórczości poety charakteryzuje z jednej strony silny biologizm i erotyzm, z drugiej – rewolucjonizm czy wręcz anarchizm.

Wojna radykalnie przewartościowała poglądy poety. Jeśli wcześniej opowiadał się za komunizmem, to po pobycie w sowieckich łagrach stał się jego wrogiem. Pod koniec października 1939 roku Czuchnowski został aresztowany podczas przeprawy przez San. Oskarżono go o szpiegostwo, a karę odsiadywał w Kotłasie, Ust-Wymie, Kniaź-Pagoście, Uchcie. Schorowany wydostał się z Rosji u boku armii gen. Władysława Andersa, służył w stopniu starszego strzelca podchorążego. Również tu nie uniknął wojskowego aresztu – prawdopodobnie za niesubordynację. Przez cały 1943 rok był redaktorem naczelnym "Gazety Polskiej" w Jerozolimie, później redagował czasopismo literackie "W Drodze" w Tel-Awiwie. Recenzował również spektakle objazdowych teatrów żołnierskich. W jednym z artykułów pisał:

Tyle pejzaży przetańczyło w ciągu wojennych lat w mych oczach, od Lwowa po Krąg Polarny, od Kręgu Polarnego przez centralną Rosję i Ural do Uzbekistanu, a potem przez Persję, Irak, Syrię do Palestyny, że oczy są naprawdę zmęczone.

Do tamtych doświadczeń o wiele rzadziej wracał w poezji. Kierowała nim raczej potrzeba zachowania dystansu, wyraźnego oddzielenia nieludzkiego okrucieństwa od afirmacji życia, którą widać w jego powojennej twórczości. Pożegnał się ostatecznie z awangardową stylistyką. Zrezygnował z liryki bezpośredniej, ekspresywnej na rzecz zwrotu pośredniego, ujawniającego się poprzez opis krajobrazu, codzienności. Nie liczy się już abstrakcja czy metafora, lecz konkret. Wiersze Czuchnowskiego coraz bardziej przeobrażają się w rozbudowane poematy, zyskują fabularny rys. Łączy w nich ból i radość istnienia, zaś równowagi szuka w zwykłych przedmiotach i czynnościach. Coraz mniej w nim buntu, coraz więcej spokoju, mniej rozpaczy, więcej akceptacji – jak chociażby w utworze "Ściśniesz garstkę śniegu":

żadnych nie zgłaszam żalów do losu

zadrwiłem nieraz z ciekawskiej historii

wścibskiej brutalnej i drwił będę z niej

jeszcze bardziej po śmierci

co krótkim jest snem jak strzał

i znowu życiem.

Na emigracji zaczyna pojawiać się w jego utworach motyw pracy fizycznej. Sam przyznawał się do fascynacji Cyprianem Kamilem Norwidem ("dzieje Norwida, który był pierwszym fizycznym robotnikiem w poezji polskiej fascynują mnie do dnia dzisiejszego") oraz Carlem Sandburgiem, którego tłumaczył i poświęcił mu jeden ze szkiców (amerykański poeta w młodości pracował m.in. w zakładzie fryzjerskim, cegielni, w kuchni i na roli, pisał zaś o niedoli i wyzysku robotników). W Anglii Czuchnowski również zarabiał, wykonując różne prace fizyczne. Z Bliskiego Wschodu udał się do Liverpoolu, następnie do Londynu. Był robotnikiem fabrycznym i budowlanym, pomywaczem, pomocnikiem kucharza, kelnerem i barmanem w rozgłośni radia BBC. Przemawiał do rodaków na antenie jako "Strzelec Marian".

Na spotkaniach dla uchodźców prezentował swoje wiersze, publikował w prasie pod własnym nazwiskiem lub pod pseudonimem – najczęściej jako Michał Srebrzak, niekiedy jako Michalina Borowska. Pierwszy powojenny tomik nosił wymowny tytuł "Pożegnanie jeńca" i stanowił rozliczenie z niedawnymi przeżyciami. Autor ujawnił w nim motywy, które będą go zajmowały już do końca pisarskiej kariery: codzienne problemy, smutki i radości, świat zewnętrzny dostępny zmysłom:

Proste sprawy i zwykli ludzie.

I czyste pąki na drzewach. I mleczna mgła.

Dzień codziennie po nocy się budzi

I podnosi oczy, jak w promiennych rzęsach, w szorstkich skrach.

Małe życie, a przecież droższe od wszystkiego, co można mieć.

Zwolnione tempo, regularny rytm, delikatny szkic, zatrzymanie obrazu, szczegół, kolorystyka – wszystko to zbliża poetę do postrzegania malarskiego. Czuchnowski z buntownika zmienia się w lirycznego estetę.

Jego dorobek twórczy po 1939 roku można sprowadzić do kilku cyfr: 8 tomów poetyckich, 6 prozatorskich, 1 dramat, 3 broszury publicystyczne, 2 tomy wspomnień, 2 poematy. W emigracyjnej twórczości Czuchnowskiego wyróżniają się utwory ściśle autobiograficzne jak "Cofnięty czas" czy "Szpik egzystencji". Ten ostatni powstawał przez 20 lat. Literaturoznawca Janusz Kryszak pisał, że poemat ten jest "niezmiernie cenną księgą, w której zapisano los współczesnego wygnańca", a który nie opisuje jedynie polskiej perspektywy, lecz patrzy szerzej.

Czuchnowski zmarł 9 stycznia 1991 roku w St. Leonards-on-Sea. Jego prochy rozrzucono nad Kanałem La Manche. W "Szpiku egzystencji" napisał:

Trudno coś ukryć. Trudniej wybaczyć.

Dlatego rzadko piszę o sobie.

Choć piszę często w pierwszej osobie.

Nagrody:

1955 – nagroda Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie
1962 – nagroda Oficyny Poetów i Malarzy za całokształt twórczości
1973 – nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego

Wybrana twórczość:

- poezja:

"Poranek goryczy" (1930)
"Kobiety i konie" (1931)
"Reporter róż" (1932)
"Tak" (1933)
"Trudny życiorys" (1934)
"Powódź i śmierć" (1936)
"Pożegnanie jeńca" (1946)
"Pola minowe" (1951)
"Motyl i zakonnica" (1953)
"Poeta" (1956)
"Szpik egzystencji" (fragmenty 1978, całość 2017)

- proza:

"Cynk" (1937)
"Pieniądz" (1938)
"Cofnięty czas" (1945)
"Tyfus, teraz słowiki" (1951)
"Srebrna ostroga" (opowiadania dla dzieci i młodzieży, 1958)
"Czarna koronka" (1966)
"Żal po ostrogach" (1972)

- dramat:

"Fiołki z Warszawy" (1954)