Jakub Żulczyk - Życie i twórczość | Artysta

Pisarz, scenarzysta, autor powieści. Jakub Żulczyk ukończył dziennikarstwo na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jako publicysta współpracował m.in. z „Lampą”, „Machiną”, „Exklusivem”, „Tygodnikiem Powszechnym”. Prowadził stałe rubryki w „Dzienniku”, „Elle” i „Wprost”. W TVP 2 współprowadził program „Redakcja kultury”, a w Radiu Roxy – audycję „Instytut Prosto”.

Zdjęcie nagłówka

Tytuł w nagłówku

Jakub Żulczyk

Szerokość zdjęcia

duży obrazek

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Jakub Żulczyk, fot. Albert Zawada/AG

Należy do najchętniej czytanych polskich autorów. Jego powieści, przede wszystkim kryminalne, łączą w sobie wartką akcję z trafnie oddanymi realiami społecznymi. Do jego najważniejszych książek należą Radio Armageddon, Ślepnąc do świateł, Wzgórze psów. Wiele jego powieści doczekało się ekranizacji, które za sprawą platform streamingowych odniosły sukces o zasięgu międzynarodowym. Wyprodukowana przez HBO Europe adaptacja powieści Ślepnąc od świateł przyniosła mu ogromną popularność, z kolei na platformie Netflix można oglądać serial Belfer, do którego napisał scenariusz (wraz z Moniką Powalisz) oraz ekranizacje jego powieści Wzgórze psów i Informacja zwrotna.

Od 2020 roku prowadzi wraz z Juliuszem Strachotą popularny podcast Co ćpać po odwyku, poruszający problemy osób zmagających się z nałogami. Laureat licznych nagród, między innymi Nagrody Kulturalnej Onetu i Miasta Krakowa O!Lśnienia za powieść Informacja zwrotna (2022), Literackiej Nagrody Warmii i Mazur Wawrzyn za Wzgórze psów (2017) i przyznanej rok później za tę samą powieść Nagrody Literackiej m.st. Warszawy.

Należy – obok Doroty Masłowskiej, Agnieszki Drotkiewicz czy Mirosława Nahacza – do pokolenia pisarzy urodzonego we wczesnych latach osiemdziesiątych, pokolenia chwytającego „ducha czasów” początku XXI wieku, kojarzonego ze środowiskiem czasopisma „Lampa” i promowanego przez Pawła Dunina-Wąsowicza. Wszyscy oni pisali zanurzone w popkulturze i codzienności historie o młodych ludziach, po części wpisujące się w głośną w tamtym czasie dyskusję o „generacji nic” – pozbawionej ideałów, skrzywdzonej przez kapitalizm, nieumiejącej budować trwałych więzi. Podsumowując ostatnią dekadę w polskiej literaturze dla „Dwutygodnika”, Agata Pyzik pisała:

Żaden z banalistów lansowanych przez Dunin-Wąsowicza w latach 90. nie zdołał jednak stworzyć wizji Polski B tak totalnej i przejmującej, jak „Wojna polsko-ruska” i „Paw królowej”, tak ambitnej, jak „Niezwykle przygody Roberta Robura” Mirosława Nahacza, czy tak monumentalnej i wpisującej się w zachodnie wzorce powieści avant-popularnej, jak „Radio Armageddon” i kolejne powieści Żulczyka.

Żulczyk zadebiutował w 2006 roku książką Zrób mi jakąś krzywdę... czyli wszystkie gry video są o miłości. To miłosna powieść drogi, w której 25-letni student prawa zabiera w podróż uzależnioną od gier piętnastolatkę. Widać w debiucie pisarza charakterystyczne dla jego twórczości odwołania do popkultury, do świata amerykańskich książek, piosenek i tytułowych gier wideo. Sam autor parę głównych bohaterów określił „Bonnie i Clyde'em dla ubogich”.

W pewnych środowiskach status kultowej zyskała druga powieść Żulczyka, wspomniane już, monumentalne Radio Armageddon, opowiadające historię grupy dzieciaków z prywatnego liceum, którzy zakładają zespół rockowy. Nihilistyczna, a może po prostu „dołerska” atmosfera (podkreślona jeszcze czarną okładką z rysunkiem czaszki) opisywała ducha bliskiego subkulturze emo („pierwszą polską powieścią emo” nazwał ją zresztą w recenzji Krzysztof Varga).

Paweł Dunin-Wąsowicz mówił w wywiadzie dla „Dwutygodnika” o tych dwóch wydanych w Lampie i Iskrze Bożej powieściach:

Żulczyk był napisany tak, jak się chce, żeby oglądał się film typu „Więcej czadu” albo „Przed wschodem słońca”, czyli po prostu młodzieżowe komedie indie/romantyczne, dobrze osadzone, napisane żywym językiem.

W kolejnych latach Żulczyk zwrócił się ku powieści gatunkowej: Instytut (2010) to horror rozgrywający się w krakowskiej kamienicy, w której uwięziona zostaje grupa młodych ludzi. Zmrojewo (2011) i Świątynia (2011) to z kolei wycieczki w stronę powieści fantastyczno-przygodowej dla młodzieży. W 2013 roku ukazało się jeszcze Zdarzenie nad strumykiem – ilustrowana przez Agatę Bogacką, przeznaczona dla dzieci książeczka o przyjaźni.

W 2014 roku Żulczyk powrócił do – swoiście rozumianego – realizmu książką Ślepnąc od świateł. Ma ona dwójkę głównych bohaterów: niedoszłego artystę, który został dilerem kokainy i mroczną Warszawę, którą co noc przemierza z towarem. Miejska odyseja z galerią bohaterów spod ciemnej gwiazdy – od gangsterów po gwiazdy mediów – zyskała przychylność czytelników i krytyki. Tak mówił o niej sam autor w warszawskiej „Wyborczej”:

Chciałem napisać książkę o upadku złudzeń. O tym, jak bardzo chcemy swoje życie wyreżyserować, coś osiągnąć. A po to głównie przyjeżdża się do Warszawy. Żeby zrobić karierę, zmienić życie na lepsze, wspinać się po jakiejś drabinie. Zresztą taką potrzebę mają w sobie nie tylko przyjezdni. W tym sensie ta powieść mogła się wydarzyć tylko tu. Mieszkałem w innych miastach w Polsce i nie zauważyłem, żeby ludzie tak szybko biegali, żeby coś upolować, wyszarpnąć z rzeczywistości dla siebie.

W 2014 roku za Ślepnąc od świateł Żulczyk nominowany był do Paszportów Polityki. Juror Piotr Kofta tak uzasadniał to wyróżnienie:

Współczesna Warszawa u Żulczyka jest jak Los Angeles lat 50. sportretowane przez Jamesa Ellroya: przykryta wieczną nocą, ogarnięta gorączką złota, pulsująca od zbrodni i pożądania, podkręcona i odurzona kokainą. Historia dilera, który żyje iluzją, że uda mu się przejść przez to piekło suchą nogą, to, jak dla mnie, powieść sezonu.

W 2016 roku swoją premierę miał debiut scenariuszowy Żulczyka – serial kryminalny Belfer, napisany razem z Moniką Powalisz. W 2018 roku ukazał się z kolei serial Ślepnąc od świateł. Za reżyserię odpowiedzialny był Krzysztof Skonieczny, z którym pisarz wspólnie stworzył scenariusz na podstawie swojej bestsellerowej powieści. Powstało dzieło brawurowo ukazujące nocną Warszawę (duża w tym zasługa operatora, Michała Englerta) i zachwycające kreacjami aktorskimi (uwielbieniem publiczności cieszył się szczególnie Jan Frycz wcielający się w demonicznego gangstera o pseudonimie Dario).

W 2017 roku ukazała się ośmiusetstronicowa powieść kryminalna Wzgórze psów, która zyskała uznanie krytyków i czytelników. Jej bohaterem jest pisarz, który wraca do rodzinnego miasta, gdzie odkrywa mroczną stronę dobrze sobie znanej społeczności i mierzy się z szantażem. Za Wzgórze psów Żulczyk otrzymał w 2017 roku Literacką Nagroda Warmii i Mazur Wawrzyn oraz w 2018 roku Nagrodę Literacką m.st. Warszawy.

Jest to kolejna książka autora, która została zekranizowana. Serial w reżyserii Jacka Borcucha miał premierę w styczniu 2025 roku, a w głównych rolach wystąpili Robert Więckiewicz i Mateusz Kościukiewicz.

Żulczyk w 2019 roku wydał swoją kolejną powieść, Czarne słońce. W przeraźliwie czarnych barwach przedstawił dystopijną wizję Polski rządzonej przez Ojca Premiera, który oparł państwo na faszyzmie, teokracji i kulcie siły. Złożony z przekoloryzowanych pop-kulturowych klisz i komiksowych motywów scenariusz ocieka przemocą, okrucieństwem i profanacją. To w takich kategoriach jest przedstawiony faszysta Gruz, główny bohater, który, jako figura na planszy ustawionej przez totalitarny rząd, zajmuje się „czyszczeniem” społeczeństwa ze wszystkich grup, które nie pasują do państwa opartego na nienawiści. Jak powiedział Żulczyk:

Raz na jakiś czas trzeba dać sobą poszarpać i zajrzeć pod podszewkę. Tam, gdzie – jak się okazuje – znajdują się sprawy bardzo proste. Miłość, nienawiść, gniew, strach, akceptacja, poczucie przynależności. To one są silnikiem wszystkiego, co robimy. Babrząc się w schematach, które mamy w głowie, docieramy do tych pierwocin. Przyglądamy się światu i ludziom czystym okiem.

Czarne słońce zadaje takie pytania – o wolność i manipulację, o chrześcijaństwo, a w konsekwencji o wybaczenie i zemstę. O nacjonalizm i faszyzm, a w konsekwencji o poczucie przynależności, o kult siły.

W 2020 roku Żulczyk stworzył również wspólnie z kolegą po piórze, Juliuszem Strachotą, podcast zatytułowany Co ćpać po odwyku. Premiera miała miejsce podczas wymuszonego pandemią lockdownu. Jak tłumaczył Żulczyk:

Pandemia była lekcją tego, że żaden nałogowiec nie chce być sam. Dlatego zdecydowaliśmy się z Julkiem powiedzieć im, że wcale sami nie są, że jesteśmy z nimi.

Podcast cieszy się do dziś sporym zainteresowaniem wśród słuchaczy, a jego uzupełnieniem jest książka Po odwyku (2025), napisana wspólnie z Juliuszem Strachotą i wydana nakładem założonego przez autorów wydawnictwa Newhomers.

Kolejna powieść Żulczyka, Informacja zwrotna, ukazała się w maju 2021 roku. Sam pisarz dość enigmatycznie określił ją jako „(anty)kryminał”. Na pierwszy plan wybija się wątek alkoholizmu – główny bohater powieści, Michał Kania, właśnie z powodu nałogu nie wie, co wydarzyło się z jego synem, który niespodziewanie zaginął. Co ciekawe, w powieści pisarz postanowił również poruszyć temat afery reprywatyzacyjnej. Jak mówił Katarzynie Janowskiej w programie Rezerwacja, ta sprawa kompletnie go pochłonęła – część materiału do książki dostarczył mu ostatecznie Jan Śpiewak, aktywista i dziennikarz od lat nagłaśniający temat.

Na podstawie Informacji zwrotnej powstał serial kryminalny pod tym samym tytułem w reżyserii Leszka Dawida z Arkadiuszem Jakubikiem w roli głównej. Serial miał premierę na platformie Netflix 15 listopada 2023 roku.

Również w 2023 roku Żulczyk opublikował kryminał Dawno temu w Warszawie (wydawnictwo Świat Książki), wyczekiwaną przez czytelników kontynuację powieści Ślepnąc od świateł. Osadzona w realiach pandemii akcja przenosi czytelnika do mrocznego świata przestępczego, w którym krzyżują się losy bohaterów znanych z pierwszej części kryminału.

W swojej kolejnej powieści Żulczyk sięgnął po konwencję thrillera politycznego. Kandydat (Świat Książki, 2025) to rzecz o mechanizmach władzy, wielkiej polityce oraz kampanii prezydenckiej. To powieść z kluczem, bez trudu odnajdziemy pierwowzory literackich postaci. Recenzenci docenili wartką akcję oraz swoisty realizm powieści. Jakub Majmurek pisał w „Krytyce Politycznej”:

Politykę zatruwa nienawiść, polaryzacja dzieli kraj na pół, państwo jest jednocześnie bezwzględne i słabe – nie są bardzo odkrywcze obserwacje na temat polskiej polityki. Kandydat nie mówi nam o niej nic, czego byśmy nie wiedzieli. Czasem idzie na skróty, skręca w zbyt oczywiste karykatury, symetryzuje w intelektualnie łatwy sposób. Jednocześnie uchwyca ducha swoich czasów – zmęczenie polityką i narosłymi wokół niej negatywnymi emocjami, powszechne poczucie daremności politycznego konfliktu w jego obecnej formie. Dlatego doskonale trafia w emocje po wyborach, które zwyciężył Karol Nawrocki.

Ostatnia aktualizacja: JP, kwiecień 2026.

Bibliografia:

Zrób mi jakąś krzywdę, Lampa i Iskra Boża, 2006,
Radio Armageddon, Lampa i Iskra Boża, 2008,
Instytut, Znak, 2010,
Zmrojewo, Nasza Księgarnia, 2011,
Świątynia, Nasza Księgarnia, 2011,
Zdarzenie nad strumykiem, Bunkier Sztuki, 2013,
Ślepnąc od świateł, Świat Książki, 2014,
Wzgórze psów, Świat Książki, 2017,
Czarne Słońce, Świat Książki, 2019,
Informacja zwrotna, Świat Książki, 2021,
Dawno temu w Warszawie, Świat Książki, 2023;
Kandydat, Świat Książki, 2025;
Po odwyku Newhomers, 2025.

Nagrody

Laureat Nagrody Literackiej m.st. Warszawy 2018 w kategorii proza za Wzgórze psów.
Laureat Literackiej Nagrody Warmii i Mazur 2017 za Wzgórze psów.
Nominowany do Paszportu „Polityki” w 2014 roku.

jakub żulczyk

dorota masłowska

mirosław nahacz