„Pożegnania”, reż. Wojciech Jerzy Has

Oparta na prozie Stanisława Dygata filmowa adaptacja Hasa to pozornie melodramat opowiadający o niedostępnej, niemożliwej do zrealizowania miłości. W rzeczywistości jednak to apokaliptyczna w swojej bogatej symbolice historia o końcu pewnego świata, któremu definitywny kres przynosi II wojna światowa.

Paweł, bohater powieści Stanisława Dygata, to młody i zbuntowany człowiek, który nie dogaduje się ze światem, ma „wstręt do szablonów i schematów”, starsi ze „szczyptą pobłażliwości i humoru tłumaczą jego zachowanie naiwnym, choć szlachetnym idealizmem, dziecięcą chęcią naprawienia ludzkiego świata”. Bunt to wielki przywilej młodości. Naiwność czy raczej niewinność objawia się w końcu wiarą w to, że rzeczywistość wciąż jeszcze można zmienić, poprawić na własną rękę, sprowadzić na właściwe tory. Życie brutalnie to podejście weryfikuje, spiłuje pazury, ostudzi zapał do wadzenia się z otoczeniem i ze światem. Kilka lat później, leżąc wyciągnięty w rowie w okolicach Podkowy Leśnej pod Warszawą, Paweł patrzy już trzeźwo, bez złudzeń na to, co przydarza się „zniweczonemu” i „płonącemu” miastu:

Text

Nie dalej niż piętnaście kilometrów leżały monumentalne zwłoki Warszawy. Już i dymić przestały. […] Pięć lat męczarni, złożonych z bólu, strachu poniżenia ludzkiej twarzy wciśniętej w rynsztok, gamy napiętej strunami wszystkich tonów cierpień. Pięć lat męczarni, której już nie obejmie świadomość ani naszych wrogów, ani naszych przyjaciół, ani nas samych. I pięć lat radosnego wyczekiwania tej jednej chwili zadośćuczynienia i ostatecznego triumfu, hymnu nadziei i ufności nieprzerwanie przez pięć lat delikatnie brzmiącego pod strasznym wrzaskiem piekła warszawskiej ulicy, przecinanej krokiem niemieckich patroli. A potem w mgnieniu oka, kiedy chwila była już bliska, wszystko zgruchotane i zatracone. Nie ma Polski i nigdy jej nie było. […] I nie ma już we mnie protestu ani jednostkowego odruchu korygowania prawideł świata. Nie ma go już dawno, od września ’39 roku.

Język powieści jest surowy, określa rzeczy wymownie, nawet bezpardonowo i dosadnie, a przy tym, paradoksalnie, pozostaje sensualny. Jednocześnie odsłania wszystko: zezwierzęcenie, makabrę, rozkład i samo zaskoczenie wojenną katastrofą. Dygat ma świetne pióro, potrafi jak mało kto oddać tę grozę, fenomenalnie unikając przy tym czcigodnej martyrologii, kultu bohaterszczyzny. Nikt nie pisał dotąd o walczącej Warszawie w ten sposób – powieść, wydana tuż po wojnie, w 1948 roku, na gorąco chwytała apokaliptyczny wymiar wojny przynoszącej nie tylko zniszczenie i śmierć, lecz także definitywny koniec poprzedniej rzeczywistości, jej zasad, zwyczajów i wyobrażeń.

Text

Widziałem tłumy ludzkie, widziałem ludzi uciekających gromadnie z płonących i walących się domów, słyszałem krzyki trwogi i rozpaczy brzemiennych i choć łuny pożarów i błyski wybuchających pocisków wyraźnie ich oświetlały, nie odróżniali się wzrostem, postawą, kolorem włosów i oczu ani rysami twarzy. Była to twarz jedna: twarz cierpienia, bólu i przestrachu. Pod kościołem Św. Krzyża padł koń w różowym kurzu i zamęcie nocy pełnej kul, bomb, pocisków i ognia. Tłum rzuca się z wyciem i wydziera z żywego jeszcze konia kawały mięsa, wsadza przypalone mięso między drżącego głosem wargi, drgające języki ognia rzucają blask na tę jedną twarz, twarz głodu […] twarz umęczoną, zmaltretowaną, utrwaloną zaciętą wolą przetrwania.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tadeusz Janczar, w filmie "Pożegnania", reżyseria: Wojciech Jerzy Has, 1958, fot. Wojciech Urbanowicz/Wojciech Urbanowicz/ WFDiF /po Studiu Filmowym "Kadr"/Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny

Obrazek

pozegnania_has_kadr_1958_fn.jpg

Ciekawe, że równolegle do Dygata Jerzy Andrzejewski pisał Popiół i diament, tak jak później, w tym samym, 1958 roku Has i Wajda nakręcą swoje ich adaptacje. Okaże się przy tym, że obaj mają zupełnie inne spojrzenie na kwestię tego, jak opowiadać o pokoleniu, które wojnę przeżyło. Ci, którym bardziej po drodze będzie z Hasem i Dygatem, docenią historię „sceptyczną”, zupełnie odmienną od mitotwórczej ambicji Wajdy, taką, w której „Polacy nie giną bohatersko”, stroniącą od patetycznego zadęcia i rozpaczliwych gestów. Tym samym jednak narażą się na zarzuty o antypolskość i brak patriotyzmu.

Ten kierunek, czyli opowieść nieoczywistą, niedająca prostych rad ani jasnych deklaracji, najpewniej wyznaczył sam Has, gdy przymierzał się do przełożenia prozy Dygata na język filmu. Twórcy znali się już wcześniej z okresu krakowskiego, na stopie zawodowej spotkali się w Zespole „Syrena”, gdzie rozwijali pomysł na Obrazki warszawskie, komedię wyśmiewającą realia stalinizmu, groteskowo przerysowaną, z elementami baśni, która ostatecznie nie została dopuszczona do realizacji. Nawiasem mówiąc, podobny los spotka adaptację Jeziora Bodeńskiego, którą Has i Dygat planowali bezpośrednio po Pożegnaniach.

Komisja oceniająca scenariusze ma także problem z tekstem na podstawie Pożegnań. Proza wydaje się zbyt przegadana, bohater albo toczy dysputy z ludźmi dookoła, albo snuje wewnętrzne monologi – formy mało filmowe, w zasadzie nie do przełożenia na obrazy. Has uczyni z tego atut, choć spotka się z zarzutami o kurczowe trzymanie się litery oryginału. Zresztą pytanie o to, na ile filmowe Pożegnania dochowują wierności powieści, okaże się w recepcji obrazu punktem sporu, przy czym tak naprawdę nie ma to większego znaczenia. Wierny materiałowi źródłowemu czy nie, film Hasa pozostaje autonomicznym dziełem, wciąż zdumiewającym pięknem poetyckiego obrazowania, w którym narracja zaczyna się na poziomie wizualnym.

Text

Has nie myśli literaturą. […] Jego wyobraźnia pożera pisarzy. […] Znikali w tyglu jego uniwersum, którego materią i energią jest obraz. […] Wizję reżysera określa przede wszystkim koncepcja przestrzeni, dialektyka ruchu-bezruchu, struktura labiryntu, czas, który trwa, a nie płynie. Obraz jest medium i przesłaniem jednocześnie

– pisała Maria Kornatowska w eseju Księga iluzji, księga snów. O twórczości Wojciecha Hasa, który znalazł się w tomie Kino polskie w dziesięciu sekwencjach (1996). Już pierwsze ujęcie Pożegnań sugeruje nastrój całej historii; będzie ono zresztą charakterystyczne dla kolejnych filmów Hasa, jak Rozstanie. Wraz z Pawłem (Tadeusz Janczar) patrzymy przez okno na parę pod parasolem, całującą się na pożegnanie. Kadr jest starannie zakomponowany, uwagę zwraca krzew dzikiej róży, stylowa latarnia uliczna, przejeżdżająca dorożka, spływające po szybie krople deszczu. Szczególnie zaakcentowany jest tu nastrój melancholii, który nie zmieni się aż do samego finału filmu. Upływ czasu wydaje się wstrzymany. Dziś zostało okrojone z przyszłości, pozostawione bez jutra. Dawne wartości i hierarchie są już chyba definitywnie utracone. Nie ma powrotu. Są tylko pożegnania.

Świat filmu Hasa jest odrealniony, czasem wydaje się wręcz magiczny czy oniryczny. Paweł i Lidka (Maria Wachowiak), para zakochanych, jeszcze przed wybuchem wojny lądują w zapuszczonej restauracji w Podkowie Leśnej, gdzie pod oknem stoi fortepian. Has od razu wprowadza w to miejsce obcy, niepasujący element – po instrumencie chodzi kura dziobiąca rozrzucone po nim ziarna i nasiona. Nagle zjawia się kelner z nieobecnym, zamglonym wzrokiem, a na pytanie, czy można u niego dostać coś do jedzenia, odpowiada kilkukrotnie: „Nic jakoś nie ma, nie ma obiadu”, po czym podaje do stołu, jakby swoich poprzednich słów nie pamiętał. Nieprzemyślane odpowiedzi, zapętlone zdania i przejęzyczenia można odczytać na szereg sposobów. Zapewne są one swoistymi wybrykami przeciwko pamięci. A może to pierwsze sygnały wojennej traumy? Niby krótka scena, służąca za fabularny przerywnik, a jednak intensywna i pełna napięcia od początku do końca.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Saturnin Żórawski Saturnin, Tadeusz Janczar, w filmie "Pożegnania", reżyseria: Wojciech Jerzy Has, 1958, fot. Wojciech Urbanowicz/Wojciech Urbanowicz/ WFDiF /po Studiu Filmowym "Kadr"/Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny

Obrazek

pozegnania_has_1958_fn.jpg

Chwilę później bohaterowie trafiają do willi Quo Vadis, miejsca, w którym spotkają się ponownie po latach, już w trakcie wojny. W czasie pierwszej wizyty Pawła i Lidkę wita gospodyni, która stawia na stole karty. Być może w talii zapisana jest przyszłość, przeznaczenie, którego jeszcze nie znamy. Jednocześnie między bohaterami odbywa się niewinna, acz wymowna gra – zachowują się, jakby byli młodym małżeństwem, z przymrużeniem oka przywdziewają maski i przebrania. Dla Lidki, fordanserki, to wizja uczucia, która zapewni jej awans do innego, lepszego świata. Paweł, chłopak z inteligenckiego domu, traktuje sytuację jako kaprys i okazję, by zerwać się ze smyczy rodziny i zrobić na złość ojcu. Kamera filmuje w zbliżeniu twarze bohaterów – z ich mimiki, z całego asortymentu gestów, a nie tylko z podążających za prozą Dygata dialogów, można wyczytać wszystko, również to, co przyjdzie. Wielka w tym zasługa Mieczysława Jahody, autora zdjęć do filmu, który zamyka opowieść w statycznych, obsesyjnie wystudiowanych kadrach.

A wojna? Ta, w przeciwieństwie do powieści, pozostaje w filmie całkowicie niewidoczna, jest raczej przeczuta przez widza niż pokazana przez reżysera. Pod koniec w willi Quo Vadis – jej nazwa jest dostatecznie wymowna, zawiera w sobie pytanie, dokąd zmierza świat, ale też dokąd zmierzają Paweł i Lidka – słychać spadające bomby, z początku dalekie echo, później narastające odgłosy eksplozji, które wydają się zbliżać w stronę bohaterów. Wojna u Hasa stanowi fundamentalną cezurę, zmieniając świat nie do poznania. Powraca sentymentalnie wystylizowane ujęcie z otwarcia filmu – tym razem jednak za oknem rozpościera się widok szarej, posępnej ulicy, po której Niemcy pędzą ludność cywilną.

Zmienia się także sama twarz Pawła – teraz ogorzała, z nieobecnym, opustoszałym spojrzeniem. Niczego nie trzeba wypowiadać na głos ani nazywać wprost, bo na pierwszy rzut oka widać, jakie piętno wojna odcisnęła na chłopaku, który dwa lata spędził w Auschwitz, przedstawicielu wydrążonego pokolenia. W tym też tkwi siła kina Hasa – w ładunku niepokojącego niedopowiedzenia, zawieszeniu w dziwnym bezczasie i bezprzestrzeni, w świecie bez właściwości. Czy miłość w takim położeniu jest możliwa? Pożegnania dają się czytać jako melodramat, opowieść o tęsknocie za miłością, która nie może się zrealizować, bo pochodzi ze świata sprzed zmieniającej wszystko katastrofy.

Pożegnania. Reżyseria: Wojciech Jerzy Has. Scenariusz: Stanisław Dygat, Wojciech Jerzy Has. Zdjęcia: Mieczysław Jahoda. Montaż: Zofia Dwornik. Scenografia: Roman Wołyniec. Kostiumy: Wiesława Chojkowska, Janusz Krasowski. Muzyka: Lucjan Kaszycki. Obsada: Maria Wachowiak, Tadeusz Janczar, Gustaw Holoubek, Stanisław Jaworski, Stanisław Milski, Zdzisław Mrożewski. Premiera: 13.10.1958.