"Notesy 1942-2016. Wybór" Andrzeja Wajdy – nieznane twarze "Mistrza" | #film

Notesy Andrzeja Wajdy to nie tylko uzupełnienie prywatnego portretu wielkiego reżysera, ale też rozpisana na niemal osiemdziesiąt lat opowieść o losie artysty i istocie sztuki, burzliwej historii XX-wieku i słudze narodu, który do końca wypełnia swą misję.

"Jedni nie rozstają się z fajką, inni z aparatem fotograficznym, są i tacy, którzy stale noszą rewolwer, ja od lat nie rozstaję się z notatnikiem" – pisał w 2005 roku. Prowadził go od 1942 roku. Początkowo były dla niego listą zadań – tych do zrobienia i tych już wykonanych. Jako student malarstwa na kolejnych kartkach zapisywał tytuły codziennych ćwiczeń: "martwa natura", "ramię", "portret". Z czasem przestało mu to wystarczać.

Na przestrzeni życia wypełnił dziesiątki notesów – zapisywał w nich pomysły, codzienne obserwacje, wrażenia z literackich i filmowych lektur, polityczne przemyślenia… Pierwotnie pisał je wyłącznie dla siebie, dopiero z czasem zdecydował, że pewnego dnia reżyserskie notatki zostaną opublikowane. Gdy zmarł, jego notesy trafiły w ręce dwójki znakomitych filmoznawców: Tadeusza Lubelskiego oraz Agnieszki Morstin, którzy z otrzymanych materiałów opracowali siedmiotomową "wersję reżyserską" będącą w posiadaniu Muzeum Manghha oraz skróconą do czterech tomów "wersję producencką", która dzięki wydawnictwu Universitas trafia do naszych rąk.

Artysta

Trwająca kilkadziesiąt lat podróż, w którą zabiera nas reżyser, ma kilku przewodników. Wajda ma tutaj różne twarze, rozwija się, zmienia. Spotykamy go jako młodego człowieka poszukującego swej artystycznej drogi, później – świadomego twórcę walczącego o ocalenie siebie, polityka boksującego się ze światem, a wreszcie – człowieka próbującego sprostać przypisanej mu roli filmowego wieszcza.

"Nie wolno mi nie zanotować jakiegokolwiek pomysłu, nic nie powinno zostawać tylko w głowie" – notuje jako młody chłopak. Pisanie jest dla niego czymś więcej niż tylko ocalaniem przed niepamięcią. To także praca nad sobą – sposób na przekształcenie siebie w samoświadomego artystę. W listopadzie 1948 roku pisze: "Męczę się tak bardzo. Ja muszę pisać, to jest wprost konieczne. Trzeba przełamać w sobie ostatki skrupułów wobec tzw. literatury". Świadomy swojego powołania do sztuki, Wajda szuka najlepszej formy wyrazu. Widać to w jego notatkach, z których część to niemal literackie miniatury.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Andrzej Wajda w Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej "Manggha", ufundowanym przez Andrzeja Wajdę oraz Krystynę Zachwatowicz, 2009, Kraków, fot. Bogdan Krężel / Przekrój / Visavis.pl / Forum

Obrazek

wajda andrzej portrety 13_6906899.jpg

Dużo myśli o sztuce, jej istocie i powinnościach. W marcu 1955 roku tworzy jedną z najbardziej poruszających notatek:

Wczoraj widziałem Nikifora, jak stał na ulicy i w ręku trzymał oszkloną ramkę, zupełnie jak Mojżesz swoje tablice z góry Synaj. Za ramkę zatknięty był jakiś list i mały obraz w rogu, co razem tworzyło coś cudownego, jakby kartę ze starego pontyfikału. Stał obojętnie, a przechodnie wrzucali mu do kieszeni drobne monety, nie spojrzawszy na niego.

Zatrzymałem się po drugiej stronie chodnika na moment, i zdaje się, że wiele w tej chwili zrozumiałem. Oto jest los artysty. Stoi sam, niezauważony wśród obojętnego tłumu, on im daje najwspanialsze widoki swej wyobraźni – klucz do zrozumienia świata, a oni wrzucają mu do kieszeni drobne pieniążki, dlatego, że jest obdarty i wygląda nie na dającego, a na proszącego. Przez moment nie wiedziałem, kto z nas dwóch jest właściwie artystą: on, który maluje te wspaniałe obrazy, czy ja, jedyny na tej ulicy widz? Pewnie i my tak wyglądamy, tylko że my możemy dać o ileż mniej od Niego. Może dlatego pieniądze, które dostajemy, nie są jałmużną”.

Przez lata szukał będzie odpowiedzi na pytanie, co to znaczy być artystą, jaka jest cena uprawiania sztuki, gdzie znajdują się w niej granice wolności. Zastanawia się nad tym, czym jest filmowa reżyseria, a w 1954 roku notuje: "film dziełem kolektywu. Scenariusz pisze literat – znamy go, wiemy, co pisze. Aktor gra piękne role – Szekspir i Molier umieją tworzyć postaci. Jest i reżyser (…) On mówi: pan przejdzie od tej furtki do drzwi. I nic więcej? I nic więcej. (…) A ja myślę, że to nie jest tak prosto".

W "Notesach" dzieli się refleksjami na temat kina. Także własnego. Bywa okrutny. Choćby wtedy, gdy w 1957 roku wylicza "podstawowe błędy realizacyjne" "Kanału" uznanego przecież za jedno z największych arcydzieł polskiego kina powojennego, w którym on sam dostrzega ślady banału i zarzuca sobie wybór dróg na skróty.

Okrutnie, a zarazem pięknie, rozlicza się także z filmowym "Wszystko na sprzedaż", filmowym hołdzie dla zmarłego tragicznie Zbigniewa Cybulskiego. Robi to przy okazji pogrzebu Krzysztofa Komedy w kwietniu 1969 roku:

"Pogrzeb Komedy na Powązkach. Muzyka jest sztuką. Grają kołysankę z »Dziecka Rosemary« i on tego słucha, a Zbyszek na pewno nie przyszedł na mój film". Trudno o bardziej bezwzględną samokrytykę i okrutną szczerość.

Krytyk

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Andrzej Wajda na próbie przedstawienia "Biesy" według Fiodora Dostojewskiego, 1971, Teatr Stary w Krakowie, fot. Wojciech Plewinski / Forum

Obrazek

wajda andrzej portrety 1_6906847.jpg

Surowe oceny rozdaje także innym. W "Notesach" nie wstrzymuje ręki, a brutalnych ciosów nie szczędzi ani największym, ani najbliższym sobie twórcom. Po obejrzeniu filmu "Morderca zostawia ślad" Aleksandra Ścibora-Rylskiego napisze o ukochanym Zbyszku Cybulskim: "Zbyszek stracił węch, lezie na lep, jest jednym z aktorów. Żałosne. Nie doniósł siebie do końca". Kiedy obejrzy "Barierę" Skolimowskiego, nazwie ją filmem, który "nazajutrz po premierze postarzał się o 10 lat", a seans filmowego "Za ścianą" Zanussiego w 1971 roku skwituje słowami: "Ich kompleks bycia innymi, właściwie to oni chcą tylko zrobić mi na złość. Na siłę chcą być inni zamiast oryginalni".

Miażdżące noty wystawiał będzie filmom ukochanego przezeń Janusza Morgensterna, bardzo mu bliskiej Agnieszki Holland, wreszcie – Wojciecha Jerzego Hasa. Po obejrzeniu "Nieciekawej historii" według Czechowa zanotuje: "Kompletne nieporozumienie, zaczynając od scenariusza i wyboru aktorów, na muzyce kończąc…. Ale to przecież porządny człowiek, 10 lat nie robił filmów, protestował przeciw władzy, która go skrzywdziła (nie mógł robić filmu według »Czerwonych tarcz« Jarosława Iwaszkiewicza). A więc trzeba go było wyściskać, mówić, że dobrze, bo wrócił itd.".

Zdarzają się także zaskakujące wyrazy uznania: dla "Pulp Fiction" Quentina Tarantino, którego Wajda porównuje do Zoli; dla "Forresta Gumpa" Roberta Zemeckisa albo dla "Pociągu" Kawalerowicza, po którego obejrzeniu wprost przyznaje: "»Pociąg« Kawalerowicza zmusza mnie do skontrolowania swego warsztatu. Nie można ciągle udawać niemowlęcia".

W krytyce kolegów bywa niezwykle zabawny. Choćby wtedy, gdy pisze o "dziecinnych ambicjach" Daniela Olbrychskiego, który zawsze próbuje być najlepszy. Po tym, jak aktor w studiu telewizyjnym mierzy się na szable z Jerzym Pawłowskim, mistrzem olimpijskim w szermierce, Wajda pisze: "Tak napadł z szablą na Pawłowskiego, że ten przestraszony pozwolił mu wygrać". I dodaje wspomnienie z planu "Ziemi obiecanej": "W scenie otwarcia fabryki siusiają wszyscy trzej na mur fabryki – odstępują, ale ślad Daniela dwa razy wyżej".

"Notesy" są dla Wajdy wentylem bezpieczeństwa, strefą bezwzględnej szczerości. Tutaj nie musi się krygować, nie musi czynić towarzysko-politycznych kalkulacji. Ale Wajda-krytyk to nie tylko zjadliwy recenzent cudzych osiągnięć, ale też przenikliwy analityk kultury. Gdy dekadę po wojnie czyta "Potop", notuje, że to opowieść o nieszczęściach wynikających z polskiej nieumiejętności skonfrontowania się z rzeczywistością i postuluje konieczność deziluzji. O polskim kinie powojennym pisze z goryczą:

Nasze filmy są prawidłowe ideologicznie, chociaż raczej nudne (…). W tych filmach występuje czysta idea, a myślę, że można by odwrócić proporcje tak jak u Bruegla: bohaterem obrazu »Upadek Ikara« jest jakiś orzący chłop". Gdy zaś w 1974 roku dziennikarz Polityki pyta, co najbardziej mu dolega, odpowiada: "Wrzód dwunastnicy i kompletny brak kryteriów w naszym filmie. Wolałbym być nikim w Rzymie niż pierwszym na wsi, którą jest nasza kinematografia".

Polityk

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Andrzej Wajda w przeddzień swoich 80-tych urodzin w otoczeniu najbardziej prestiżowych nagród filmowych, 3 kwietnia, 2006, Kraków, fot. Mateusz Wajda / Forum

Obrazek

wajda andrzej portrety 16_6906911.jpg

W "Notesach" Wajda zmienia się na naszych oczach. Z zagubionego młodzieńca, który waha się między malarstwem i kinem, z poszukującego artysty, szukającego odpowiedzi na pytania o sens uprawiania sztuki przeobraża się w człowieka coraz bardziej świadomego swojej roli. Także tej społecznej. Wajda prywatny z czasem ustępuje miejsca Wajdzie jako działaczowi, intelektualiście i politykowi (w latach 1989-1991 był senatorem). Wajda-niepewny oddaje pole wojownikowi, który na kartach "Notesów" zdaje sprawę z kolejnych walk.

W październiku 1982 zanotuje "Dni pełne przygnębienia. Sejm rozwiązał Solidarność. Co robić?". Z czasem zaangażuje się walkę z systemem. Po objęciu prezesury SFP napisze: "Zaczyna mi się czasem podobać ta gra – różne działania, zwroty, próby nacisku, wyczekiwanie rezultatu, ale wiem, że nie wolno mi się wciągnąć w tę nieprawdziwą sytuację, bo ani innym, ani mnie nic z tego nie przyjdzie. Trudno jednak robić coś, nie angażując siebie całego".

Wajda lat 80-tych wchodzi w zwarcia z cenzurą i trzeźwo ocenia rolę Kościoła. Z czasem jego polityczne zaangażowanie staje się coraz bardziej wyraźne i jednostronne. Widać to zwłaszcza w ostatnim tomie "Notesów" obejmującym lata 2000-2016, w których humanistyczną refleksję zaczynają przysłaniać osobiste wycieczki i prywatne niechęci reżysera, kierowane m.in. do polityków polskiej prawicy "zdolnych zamordować człowieka, żeby ratować Pana Boga".

Zdradzony

Co najmniej od lat 80-tych towarzyszy mu świadomość własnej roli w polskiej kulturze. Wajda wie, że dla środowiska filmowego jest "Mistrzem", kompasem moralnym i narodowym wieszczem. Jak pisze w posłowiu do "Notesów" Agnieszka Morstin: "Wajda pisze o sobie jako o Wajdzie. Sam dla siebie staje się postacią, a równocześnie coraz bardziej zapomina o sobie prywatnym".

Godząc się ze swoją społeczną rolą, coraz częściej dzieli się goryczą, której źródłem jest poczucie zdrady. Wajda zostaje bowiem zdradzony przez kino i publiczność.

W 1987 roku w wywiadzie dla "Libération" powie: "Nie znam tej młodej widowni, nie lubię jej, nie rozumiem, uważam za głupią". Gdy w "Psach" zobaczy scenę z pijanym ubekiem niesionym na drzwiach przy akompaniamencie "Piosenki o Janku Wiśniewskim", dotrze do niego, że przestał rozumieć polską publiczność, którą sam przez lata "wychowywał". Po obejrzeniu "Niebieskiego" Kieślowskiego notuje:

To nieprawda, że nie ma już w kinie tzw. lepszej widowni. Przychodzi na filmy Kieślowskiego. Tylko chce czegoś całkiem innego. 1. Nie wolno niczego od niej żądać, w nic ją angażować. Ona przychodzi oglądać życie, a nie stawiać oceny z zachowania bohaterów. 2. Ma być pięknie albo chociaż ładnie(…)".

Andrzej Wajda w obiektywie Jerzego Kośnika [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

W Polsce epoki transformacji przyjmuje kolejne bolesne ciosy. Gdy w marcu 1991 roku jego "Korczak" pokazany zostanie w Berlinie, Wajda napisze: "Berlińską premierę Korczaka można uznać za ostateczną klęskę tego filmu w dystrybucji międzynarodowej. Na końcu świata, w maleńkiej salce, dla nikogo". Rok później stwierdza, że zupełnie wypadł z rynku, gdy operatorzy Paweł Edelman i Sławomir Idziak, a także Bogusław Linda i Cezary Pazura odmawiają mu współpracy z powodu udziału w innych projektach.

25 grudnia 1991 notuje:

We wczorajszej "Wyborczej" przerażająca notatka o frekwencji w kinach, zwłaszcza dla kogoś, kto ma zacząć nowy film. Dla kogo? Skoro "Thelma i Luiza", film brawurowy, feministyczny, który jeszcze kilka lat temu byłby na ustach wszystkich, zebrał 5 550 widzów. »Wesele« w Krakowie może zrobić taką frekwencję w Starym Teatrze przez tydzień. Film nie jest już wydarzeniem, poza salą, na której jest pokazywany., Nie mówi się o nim, bo nie ma tych, którzy ten film widzieli".

Notatki z lat 90-tych oraz późniejsze mają w sobie porażającą siłę. Nie mogąc pogodzić się ze zmianami, które następują w kinie i społeczeństwie, Wajda zamyka się bowiem w wieży z kości słoniowej. Realizuje projekty, o których marzył latami: "Tatarak", "Wałęsę…", "Powidoki". Nie zatrzymuje się ani na chwilę, choć coraz więcej w nim zwątpienia i goryczy. Mimo wszystko stara się wypełniać swoją społeczną rolę – mentora, mistrza, artysty narodowego.

Gdy w 2008 roku jego "Katyń" otrzyma nominację do Oscara, pojedzie do Los Angeles i zanotuje: "Nie mam już żadnych wątpliwości, że za trzy dni Oscara odbierze film austriacki »Fałszerze« (….) Tymczasem droga do LA z wiekiem znacznie się wydłuża. Przeziębiłem się jeszcze w samolocie. Gonić taki kawał po nic! Ale byłoby mi głupio wobec tych wszystkich w kraju, którzy czekają na Oscara. Nie pojechał, bo wiedział, że nie dostanie – niesmaczne".

Wajda, którego poznajemy na kartach "Notesów", porusza. Jako przenikliwy intelektualista próbujący nazwać otaczającą go rzeczywistość, artysta poszukujący własnego języka i żywy pomnik świadom swojej roli do spełnienia. Liczące ponad 2000 stron czterotomowe wydanie "Notesów" to nie tylko uzupełnienie wiedzy o historii polskiego kina, ale przede wszystkim – spotkanie z żywym człowiekiem, który na moment odsłania się przed nami, pokazując swą mniej znaną twarz.

Adnrzej Wajda,
"Notesy1942-2016. Wybór. Tom 1-4"
opracowanie: Tadeusz Lubelski, Agnieszka Morstin
Wydawnictwo Universitas, Kraków 2024
Liczba stron: 2268
ISBN: 978-83-242-3596-4