Wojciech Śmieja: Co pokolenie wymyślamy męskość na nowo [WYWIAD]

wojciech_smieja_arch_autora.jpg, default, Wojciech Śmieja, fot. archiwum prywatne

Jak zmieniały się modele męskości w dwudziestowiecznej Polsce? O "silnym patriarchacie słabych mężczyzn", instytucji "kolegi z wojska" i drwaloseksualnych typach PRL-u opowiada autor książki "Po męstwie".

Termin "kryzys męskości" w ostatnich latach stał się publicystycznym chochołem, któremu w zależności od światopoglądu przypisuje się różne znaczenia: może oznaczać rzekome "zniewieścienie" mężczyzn, jak i uporczywe trwanie w patriarchalnych schematach, nieprzystających do dzisiejszej rzeczywistości. Tymczasem wedle pana książki, historia męskości w Polsce jawi się jako historia nawracających kryzysów…

Rzeczywiście w książce relatywizuję te pojęcie "kryzysu męskości" i staram się pokazać, że jest ono czymś, co ma nas dyscyplinować. Skoro mówi się, że jest jakiś kryzys, to sugeruje się, że były czasy, w których było lepiej, kiedy ta wyobrażona męskość aż furczała i do tego wyobrażenia o męskości na pełnych obrotach powinniśmy się zwracać.

Tymczasem, gdy prześledzi się dyskusje toczące się wokół pojęcia męskości od XIX wieku, to okazuje się, że ten kryzys był obecny zawsze. W książce cytuję Bronisława Trentowskiego, który w czasach romantyzmu pisał, że w Polsce nie ma prawdziwych mężów, są tylko starcy albo nierozważni młodzieńcy. Z międzywojnia mamy przykład choćby słynnej ankiety "Bluszczu", w której Maria Kuncewiczowa wyraziła opinię, że dziś nie ma prawdziwego mężczyzny, gdyż "jeden się skończył, a drugi jeszcze się nie zaczął". Wspomnijmy też Danutę Rinn śpiewającą w latach siedemdziesiątych "Gdzie ci mężczyźni?" i tak dalej.

Wysnuwam w książce tezę, że męskość wcale nie jest kategorią historycznie niezmienną, a jej znaczenia podlegają negocjacjom. Związane z tym poczucie niepewności sprawia, że chętnie wracamy do opowieści o "kryzysie męskości". W tych kryzysowych momentach rozpada się wyobrażenie o ścisłej binarności płci. A to z kolei rodzi bunt – zarówno na poziomie jednostkowym, ponieważ z męskością związane były pewne przywileje, jak i politycznym, czego wyrazem jest skłanianie się do myślenia konserwatywnego i przeciwnaukowego.

Odnośnie tego pierwszego wskazanego przez pana kryzysu – w XIX wieku poczucie męskości Polaków zostało poturbowane przez zabory. II RP niosła więc za sobą obietnicę odzyskania tej męskości – choć różne nurty ideowo-polityczne inaczej ją konstruowały.

W sensie wspólnotowym zapewne tak. Zatrzymałbym się jeszcze w XIX wieku, bo samo pojęcie męskości jest wynalazkiem tego stulecia. Dlatego właśnie moja książka nosi tytuł "Po męstwie", bo dość mocno oddzielam staropolskiego "męża" od nowoczesnego mężczyzny. Nie każdy mężczyzna mógł być "mężem". Do tego potrzebne były zasoby związane z urodzeniem i majątkiem, lecz także uzasadnienie etyczne, powiązane z cnotą, czyli tym męstwem właśnie.

Wojciech Śmieja, "Po męstwie", fot. Wydawnictwo Czarne

U progu XIX wieku dokonuje się znaczące przesunięcie semantyczne – w miejsce słowa "mąż" (które pozostaje w takich pojęciach jak "mąż zaufania" czy "mąż stanu") pojawia się "mężczyzna". To już nie jest kategoria ściśle etyczna ani ściśle klasowa – mężczyznę opisują nauki przyrodnicze, przede wszystkim medyczne. Gdy czyta się pisma myślicieli politycznych tamtej epoki, to można zauważyć, że oni na różne sposoby próbują męską wspólnotę wynaleźć i powiązać ją z narodem – pojęciem, które w nowoczesnym rozumieniu także powstało w XIX wieku. W patriarchalnej strukturze społecznej to męska tożsamość ma być lepiszczem, które ma skleić wspólnotową więź. To lepiszcze nazywam w książce fikcją dominującą. Jako literaturoznawca jestem przywiązany do kategorii fikcji jako czegoś w gruncie rzeczy bardzo faktycznego – takim przykładem są choćby mity, w które wierzymy i które kształtują naszą rzeczywistość.

W książce staram się wskazywać różne dyskursy, robić odwierty w tej dyscyplinie i zmapować duże procesy, co wymaga pisania dość grubą kreską. Wymieniam trzy fikcje dominujące: honoru (II RP), awansu (PRL) i sukcesu (III RP). I proszę zauważyć, że każda z tych fikcji zostaje zakwestionowana w momencie pewnego kryzysu ekonomicznego.

Zatrzymajmy się przy tej pierwszej. Wynikała z przejęcia władzy przez piłsudczyków i idącego za nim modelu męskości wojskowej, lecz to postulowane respektowanie zasad honoru, "histeria virilis", jak ją pan określa, już wtedy wydawało się być anachroniczne.

Tak, dlatego też ta fikcja nigdy nie objęła całości społeczeństwa i była mocno kontestowana z różnych stron. Kontestowała ją zarówno liberalna lewica, jak np. Antoni Słonimski, który pisał felietony przeciwko pojedynkom i kodeksom honorowym, a z drugiej strony kontestował ją kościół – np. kardynał Hlond, który mówił, że ta ekstaza honorowa jest niezgodna z duchem chrześcijańskiej pokory. Jednakże ta fikcja honorowa miała swoją funkcję społeczną – miała gruntować dominującą pozycję określonej grupy w społecznej hierarchii.

Pisał o tym cytowany przez pana Józef Chałasiński: "Droga do najwyższych stanowisk społecznych i politycznych nie prowadzi u nas, jak to ma miejsce w Stanach Zjednoczonych czy w Danii, przez przedsiębiorczość ekonomiczną, lecz przez stosunki, karierę wojskową i wykształcenie".

Właśnie, a skoro pewne grupy mężczyzn miały pozycję hegemoniczną, to inne formy męskości były podporządkowane i marginalizowane. Taki układ społeczno-polityczny zawsze będzie trzeszczał.

Cieszę się, że wspomniał pan o Chałasińskim, bo on to pisał w kontekście ruchu młodochłopskiego – a chłopi byli jedną z grup wykluczonych z tej dominującej fikcji męskości. Dziś często sobie nie uświadamiamy, jak bardzo organizacje takie jak Związek Młodzieży Wiejskiej "Wici" były progresywne i jak mocne były w tych środowiskach postulaty emancypacyjne. Pozwolę sobie na wycieczkę do współczesności – w (znakomitym skądinąd) "Chamstwie" Kacper Pobłocki konstruuje figurę chłopki, na której pracy opiera się cały ten system pańszczyźniany. A jeśli sięgniemy do dokumentów "Wici" sprzed niemal stulecia, to znajdziemy to samo spostrzeżenie – że najbardziej upośledzoną figurą w systemie ekonomicznym polskiej wsi są chłopki i to trzeba zmienić!

Gdy myślimy o przedwojennej reformie obyczajów, to na myśl przychodzi nam oczywiście Boy-Żeleński, Krzywicka i cały ten głos inteligencki, natomiast dużo słabiej znamy głos chłopski. Mamy pewne wyobrażenie o chłopach jako grupie anachronicznej i niechętnej zmianom, natomiast przedwojenny ruch chłopski był bardzo żywy – jednakże ta tradycja została brutalnie ucięta wybuchem wojny i już nigdy w tej formie się nie odrodziła.

Odnośnie pańszczyzny – w przytaczanych przez pana tekstach powraca metafora dominy podporządkowującej sobie i tłamszącej mężczyzn – wpierw jest to właśnie pańszczyzna, potem komuna. Współcześnie podobna figura chyba powraca czasem w prawicowych narracjach o Unii Europejskiej – pamiętam sprzed lat taki wierszyk słuchaczki Radia Maryja o "unii brukselskiej, nierządnicy europejskiej".

Fantastyczny przykład z tą Unią – nie pomyślałem o tym wcześniej, ale to by się zgadzało. Figura pańszczyzny jako kobiety pojawia się już w tekście założycielskim ruchu chłopskiego – "Dwóch duszach" Jakuba Bojki. Potem ta "dziwka komuna" i wspomniana przez pana Unia – jako trzy figury genderowo kobiece i trzy opresorki. Albo gdy np. słyszymy z ust polityków, że polskich przedsiębiorców tłamsi biurokracja – to znowu figura rodzaju żeńskiego, w tym wyobrażeniu gnuśna i pasywna. To jest splot tradycyjnych wyobrażeń o wampirycznych cechach kobiecych, które kradną męską energię.

Myślę, że ciekawym pomysłem byłoby napisanie historii polskich wyobrażeń mizoginistycznych. Mizoginia jest pewnym rodzajem męskiej choroby, gdyż silne figury męskie ustanawiają się przez mizoginię. W polskim wydaniu jest jednak ona o tyle ciekawa, że historycznie miała mocne oparcie w – inicjalnym dla Polaków jako wspólnoty – momencie wkroczenia w nowoczesność, bowiem wtedy Fryderyk II zarzucił, że Polską rządzą kobiety. Potem to rzekome "skobiecenie" Polaków – brak męskich cnót – stało się powszechnym zarzutem ze strony ościennych imperiów, a do pewnego stopnia też zinternalizowanym przez nas samych. Podłapały je np. rosyjskie władze, których przedstawiciele mówili, że "Polacy są fałszywi i zdradzieccy jak kobiety". Tę narrację o pierwiastku kobiecym polskich mężczyzn bardzo mocno akcentował choćby Dmowski w "Myślach nowoczesnego Polaka". Ale też przedstawiciel innej opcji ideowej, Stanisław Brzozowski, który pisał, że Polacy są zdziecinniali i mają kobiecą naturę.

Za siłę zmiękczającą polskich mężczyzn postrzegano też polski katolicyzm z jego kultem maryjnym. Echa takiego myślenia powracały jeszcze współcześnie – w latach 90. toczyła się wielka (choć dziś już zapomniana) dyskusja odnośnie tego, czy polskie społeczeństwo ze swoją rzekomą łagodnością maryjną, może włączyć się w protestancką z ducha kapitalistyczną rzeczywistość. Reperkusją tych zarzutów czy przekonań – że polscy mężczyźni są nie dość męscy, nie dość rywalizacyjni, nie dość ambitni, podporządkowani kobietom – było wzmacnianie tej mizoginii, budowanie figur, z którymi mężczyźni muszą walczyć, żeby udowodnić swoją męskość. I mam wrażenie, że w politycznej wyobraźni te figury ciągle pracują.

Stąd ten – jak określa go pan w książce za Agnieszką Graff – panujący w Polsce "silny patriarchat słabych mężczyzn"?

Stworzyliśmy bardzo silne wyobrażenia o idealnej męskości. I ten silny patriarchat słabych mężczyzn rodzi się z napięcia pomiędzy wyobrażeniem, jaka powinna być męskość, a poczuciem, że nie dorastamy do tego wyobrażenia – bo te standardy są tak wyśrubowane, że nie moglibyśmy do nich dosięgnąć. Wydaje mi się więc, że paradoksalnie taka forma patriarchatu opresjonuje też w jakimś stopniu mężczyzn.

Myślę, że ta słabość wynika też z kwestii pokoleniowych i tego jak poszarpana jest historia Polski – nie tylko ta wielka, lecz także jednostkowa – tych przemieszczeń klasowych i geograficznych. Proszę przypomnieć sobie postaci młodego i starego Birkuta z "Człowieka z marmuru". Ojczyzna i synczyzna, jak u Gombrowicza – nieustanne napięcie związane z kwestionowaniem przez historię doświadczeń poprzedniego pokolenia.

Mamy więc do czynienia z patriarchalnym społeczeństwem, w którym ten patriarchat jest mityczny, bo synów z reguły wychowywały matki, babki i nauczycielki. To jest mocno publicystyczna teza, ale wydaje mi się, że chłopcy wychowywani w opozycji do doświadczeń swoich ojców bardzo fiksują się na swojej męskości. Ta męskość jest słaba, bo nie ma fundamentu przekazu historycznego, trwałej historycznie figury. W związku z tym, co pokolenie wymyślamy tę męskość na nowo i kurczowo jej się trzymamy.

Wspomniał pan o Birkucie, więc przejdźmy do męskości w PRL-u. W tym okresie podstawą normatywnej męskości było wywiązywanie się z obowiązku pracy. Jak mówiono: "praca zamiast bohaterszczyzny". We fragmencie o tych, którzy tę normę kwestionowali jednym tchem wymienia pan tak zróżnicowane grupy, jak "bandytów z podziemia, bumelantów, bikiniarzy, bananową młodzież, warchołów i hipisów".

Wymieniłem ich w tym – rzeczywiście bardzo heterogenicznym – ciągu z pewną intencją. Te wszystkie figury łączy jedna rzecz – oni nie pracują. Mój dziadek, który należał do pierwszego pokolenia PRL i kazał się pochować w mundurze Ludowego Wojska Polskiego o opozycji solidarnościowej mówił zawsze: "warchoły, nieroby". Tak więc pisząc ten fragment widziałem to wszystko ucieleśnione w postaci mojego dziadka, dla którego etos pracy był wyznacznikiem wartości pokolenia, któremu PRL umożliwił awans cywilizacyjny.

Pozostając przy "ludziach dobrej roboty" – ciekawym fragmentem były dla mnie badania Henryka Słabka z lat 70., które pan przytacza. Ojcowie, dla których praca w hucie utożsamiana była z awansem, uważali, że kontynuowanie tej samej drogi zawodowej przez ich synów, byłoby rodzicielską porażką. To trochę taki model, jak w rodzinach imigranckich, gdy pierwsze pokolenie rodziców wykonuje prace fizyczne, ale odkłada na to, żeby ich dzieci poszły na studia i motywuje je do tego. Tylko że tu mamy do czynienia z migracją wewnętrzną.

Trafne porównanie. Czy w Polsce czy w USA – ta dynamika procesów modernizacyjnych była podobna, nawet jeśli nie mieliśmy do czynienia z migracją transgraniczną, tylko z lokalną migracją z cywilizacji agrarnej do przemysłowej. Poza tym, myślę, że wiązało się to również z kwestią nabytego doświadczenia – ci ojcowie awansowali, ale odczuwali wszystkie koszta, które się z tym wiązały i chcieli oszczędzić tego losu swoim synom.

Gdy mówimy o latach 60. jako czasach "małej stabilizacji", to jest to jedno z największych nieporozumień polskiej historii – bo przecież były to czasy największej dynamiki społecznej. O tym opowiada m.in. świetna książka Magdy Szcześniak "Poruszeni. Awans i emocje w socjalistycznej Polsce", w której badaczka dekonstruuje ten mit. To był czas ogromnej destabilizacji, co na gorąco opisywał np. obficie przeze mnie cytowany i obdarzony znakomitym warsztatem literackim socjolog Marcin Czerwiński czy inny przeinteligentny obserwator życia społecznego – Stefan Kisielewski w swoich "Dziennikach". Ten drugi zwraca choćby uwagę na to, że młodzi robotnicy zaczynają się ubierać "po inteligencku" i nie sposób już na ulicy odróżnić robotnika od inteligenta. A ten ubiór przecież świadczy o pewnych aspiracjach, których dość ociężała gospodarka socjalistyczna nie była w stanie zaspokoić w takim stopniu, w jakim oczekiwałoby tego społeczeństwo.

Co do wspomnianego Marcina Czerwińskiego, to wypisałem sobie z pana książki jego cytat: "Wielu młodych mężczyzn zachowuje się tak, jakby chciało jak najdłużej odwlec chwilę osiągnięcia społecznej dojrzałości". Pisał to w latach 70., a zdanie to brzmi jak fragment artykułu o millenialsach sprzed kilku lat.

Ciekawą kwestią jest też opisywanie tej męskości socjalistycznej jako dojrzałej i odpowiedzialnej w opozycji do – by posłużyć się tamtą terminologią – krajów kapitalistycznych, gdzie mężczyźni są w jakimś sensie zdeprawowani. Mam na tę okazję ulubiony cytat z Aleksandra Bocheńskiego, proszę posłuchać:

Otóż Szwedzi i Amerykanie mają – przeciętnie licząc na jednego mieszkańca – powyżej 7000 kilowatogodzin energii energetycznej na rok. My mamy ich 1845.Więc rozważania nad problemem, czy seks jest, czy nie jest najlepszym sposobem zapełniania życia – to w ogóle nas nie interesuje. Zapełnić je bowiem musi praca. Jak to już Arystodemos odkrył przed wiekami, zupełne wyżycie się w rozpuście przekreśla możliwość całkowitego wyżycia się w pracy.

Te brakujące kilowaty, a zaraz potem praca – to horyzont możliwości wyznaczany przez socjalistyczną ojczyznę. Amerykanie czy Szwedzi są już tak zdeprawowani tym dobrobytem, że nurzają się w pornografii, ale my jesteśmy prawdziwymi i odpowiedzialnymi mężczyznami, bo mamy etos pracy. Prawie jak u Maxa Webera (śmiech).

Przywołuje pan także cztery nieautoryzowane przez państwo wzorce męskości w PRL: prywaciarza (badylarza czy cinkciarza), mężczyznę homoseksualnego, plebejskiego sarmatę i inteligenckiego ironistę. Zastanawiałem się jeszcze nad jednym alternatywnym wzorcem męskości, o którym pan nie wspomina: nazwałbym go roboczo "rzuć wszystko i wyjedź w Bieszczady". To trochę taka polska odpowiedź na bitników, zresztą bardzo żywotny mit – od Stachury i "Siekierezady" po Stasiuka.

Oczywiście, wymieniłbym tu jeszcze Hłaskę i "Bazę ludzi umarłych". Do pewnego stopnia nawet pasowałby tu Karol Wojtyła ze swoimi spływami kajakowymi i górskimi wędrówkami.

Albo Herbert, który w czasach stalinizmu pływał ze Zdzisławem Najderem kajakiem po Suwalszczyźnie .

Podpowiedział mi pan temat na książkę: "Mężczyzna-przyroda-socjalizm". Albo: "Przyroda jako przestrzeń oporu" – można by na ten temat napisać doktorat. Być może sukcesy himalaistów też wiązałyby się z tymi strategiami oporu względem państwa…

Ale rzeczywiście, gdyby się nad tym zastanowić, to wyłania się z tego figura trochę jak u Henry'ego Davida Thoreau, "Walden" socjalizmu. Jak we wspomnianej "Siekierezadzie": mężczyźni-pionierzy, mężczyźni drwaloseksualni, jakbyśmy dzisiaj powiedzieli. Określiłbym ich nie tyle antysystemowymi, co asystemowymi. Nie kieruje nimi bunt czy chęć wywołania politycznej rewolucji. To mężczyźni zmarginalizowani albo wręcz autozmarginalizowani – kwestionujący ścieżki awansu oferowane przez państwo. A przy tym nieangażujący się w ruchy polityczne czy we wspólnoty religijne.

Bo skoro mowa o deficytach tej książki, to na pewno niedostatecznie dużo mówię w niej o katolicyzmie. Skupiłem się na państwie jako tym głównym aktorze, ale Kościół przecież również oferował pewnego rodzaju ucieczkowe możliwości. To się nasiliło po wyborze polskiego papieża, ale już wcześniej kariera księdza była taką wymarzoną ścieżką dla młodego chłopca. Matki często sobie wyobrażały synów jako księży właśnie….

Moja babcia mówiła o każdym wnuczku, że ten będzie księdzem. Gdy jeden nie spełniał pokładanych w nim oczekiwań, wskazywała na kolejnego.

Może to dotyczy wszystkich mężczyzn w Polsce w pewnym wieku – dziwna sztuka porażki niezostania księdzem (śmiech).

To jeszcze z takich uniwersalnych – do pewnego momentu – doświadczeń: zasadnicza służba wojskowa. Jak głosił popularny bon mot: "Co z niego za chłop, jak w wojsku nie był".

Tak, służba wojskowa w tamtym czasie była męskim rite de passage. Oczywiście, inaczej wyglądało to w przypadku inteligencji, która miała na ten temat swoje wyrobione zdanie – dość negatywne. Znamy z literatury krotochwilne opisy jednostek wojskowych, pisane w szwejkowskim stylu. Jeżeli jednak interesują nas procesy społeczne, to trzeba powiedzieć, że zasadnicza służba wojskowa w założeniu miała być przedłużeniem edukacji obywatelskiej. Miała stworzyć człowieka socjalistycznego o naukowym światopoglądzie i ściślej związać mężczyznę z aparatem państwa. Miała też dawać pewne umiejętności i dla wielu mężczyzn, szczególnie z mniejszych ośrodków, fakt że wychodzili do cywila z wyuczonym zawodem kierowcy czy elektryka był bardzo ważny. Wojsko tworzyło też więzi społeczne – cała ta instytucja "kolegi z wojska", którego możemy nie widzieć latami, ale gdy już się spotkamy to pełne braterstwo. Ja nie mam kolegi z wojska, pan pewnie też nie...

Nie mam, ale przypomniał mi się serial "Święta wojna", w którym skomplikowana relacja Ślązaka i Warszawiaka zasadzała się właśnie na znajomości z wojska.

Jestem ze Śląska, więc teraz to pan mnie wzruszył. No właśnie, i wszystkie te rzeczy, które dawało wojsko były społecznie niesłychanie ważne. Skala militaryzacji kultury PRL-u jest z dzisiejszej perspektywy niewyobrażalna. W tym dyskursie wojskowym trudno było uzgodnić ów militaryzm z deklarowanym internacjonalizmem, z opowieścią o pokoju i budowaniu Polski Ludowej. Znajdowano więc ekonomiczne uzasadnienie dla tego projektu, np. wojsko zaprzęgnięto do pomocy w budowie trasy szybkiego ruchu pomiędzy Warszawą a Katowicami.

W feudalnej strukturze społeczeństwa, która w Polsce utrzymywała się właściwie do międzywojnia był wyraźny podział na tych, którzy pracują, modlą się i walczą – laboratores, oratores i bellatores. W PRL-u oratores – jak wiemy, byli gdzieś z boku, a laboratores i oratores mieli stać się jednością. To splecenie pracy i walki jest bardzo widoczne w peerelowskiej propagandzie.

Ten wzorzec męskości wojskowej stracił społeczną legitymację w stanie wojennym, a kryzys ekonomiczny lat 80. sprawił, że praca nie dawała już stabilności materialnej i gwarancji awansu. Męskość znów trzeba było ustalić na nowo, w co aktywnie zaangażowała się opozycja polityczna.

To właśnie w późnym PRL-u narodziły się dwa obszary konstruowania atrakcyjnych fikcji męskości, które zdominowały lata 90. Pierwszym z nich była figura katolicka, o której już trochę powiedzieliśmy. W 1979 roku miała miejsce w Krakowie słynna wystawa "Polaków portret własny" – zdecydowana większość tych portretów to były oczywiście figury męskie. Obraz, który zamykał wystawę – "Polak 1979" Leszka Sobockiego – przedstawiał strapionego Wojtyłę, który jednocześnie prezentował się jako mężczyzna silny i mocarny. Pomiędzy jego muskularnymi splecionymi ramionami widać było niebo, jakby trzymał w rękach cały świat – a więc była to figura jednocześnie zamykająca i otwierająca. W figurze papieża dzieje Polski i świata znajdują swoje ukoronowanie.

A drugą kwestią jest to, że figury, które były dotychczas postrzegane negatywnie – prywaciarze, badylarze itd. – nagle stały się postaciami pozytywnymi. W książce przywołuję Mieczysława Wilczka, który jest taką emblematyczną postacią modernizatora i protokapitalisty.

Te dwa nurty w latach 90. będą ze sobą uzgadniane. Czyli wzorcowy mężczyzna z jednej strony ma być człowiekiem sukcesu, figurą energii, dominacji i rywalizacji. A z drugiej strony ma być dociążony religijną tradycją, żeby nie dać się porwać globalizacji. Trudno było to uzgodnić, prawda? Przecież katolicyzm – jak pamiętamy – wychwala ubóstwo, cnotę pokory.

Wskazałbym dwie osoby, które w moim przekonaniu w latach 90. ochrzciły polski kapitalizm. Przede wszystkim Jana Pawła II, w którego encyklikach możemy znaleźć aprobatę dla wolnorynkowych przemian, a na gruncie lokalnym księdza Tischnera. Żeby była jasność – nie odbieram mu jego zasług. Ale trzeba przyznać, że w swoich wypowiedziach bardzo mocno budował figurę homo sovieticusa jako postaci negatywnej i złowieszczej, a zarazem był wielkim apologetą przedsiębiorczości, zupełnie bez próby zrozumienia motywacji ludzi, którym transformacja nie przynosi niczego dobrego, a często powoduje społeczną i materialną degradację. W 1995 roku ukazała się książka "Między panem a plebanem", w której Jacek Żakowski rozmawia z Tischnerem i Michnikiem – fundatorami wyobraźni polskich elit po 1989 roku. I w tych dialogach to Tischner jest jastrzębiem, a Michnik gołębiem. Ten drugi tłumaczy się, że ma w sobie jeszcze trochę tej komunistycznej mentalności – ma w Agorze przerost zatrudnienia, ale nie ma serca zwalniać pracowników, a Józek by to zrobił bez wahania.

Ciekawe były dla mnie też te ramy transformacji, które pan wyznaczył. Pisze pan o pierwszych latach III RP jako o "festiwalu wolności, eksperymentów tożsamościowych i rozbudzonych nadziei równościowych". To okienko wolności jednak szybko się zamyka i tu wskazuje pan dwie symboliczne daty – pierwszy numer polskiej edycji "Playboya" w grudniu 1992 i uchwalenie ustawy antyaborcyjnej miesiąc później. Za drugą cezurę transformacji uznał pan Euro 2012 – dlaczego akurat to wydarzenie?

Szukałem znaczącego momentu, który pozwoliłby nam oddzielić współczesność, w której transformacja już się dokonała. Chyba nie tylko ja dostrzegłem, że należało go szukać w pięcioleciu pomiędzy katastrofą smoleńską a zwycięstwem PIS-u w wyborach parlamentarnych. Za moment tego domknięcia uznałem właśnie Euro 2012, które miało ludycznie i popkulturowo osadzić Polskę w świecie zachodnim. Polskę i Ukrainę, pamiętajmy – przecież otwarty w 2012 roku stadion w Doniecku dwa lata później był areną krwawych walk. To też jest symptomatyczne, że transformacja skończyła się wtedy w sensie geograficznym. To czasy lokalnych napięć – choćby rosnących z roku na rok Marszów Niepodległości, jak i przełomowy moment w kontekście globalnym, tuż po wielkim kryzysie ekonomicznym.

Wspomniane Euro miało rugować – mówiąc nieco górnolotnie – ludową ekspresję kibicowską z przestrzeni publicznej. Miała za nim iść modernizacja stadionów jako pewnych aren, ale też podniesienie cen biletów sprawiające, że futbol stanie się rozrywką klasy średniej. To i podobne wydarzenia, jak wykupienie Legii przez ITI, wywołało sprzeciw – pamiętamy hasło "Donald matole, twój rząd obalą kibole". Impreza sportowa była pewnym sukcesem, ale wywołała też reakcję, która zakwestionowała neoliberalny ład w Polsce. I od tego czasu liczę już kolejną epokę, którą pewnie ktoś kiedyś opisze.

Co do tej nowej epoki – pod koniec książki stwierdza pan: "powrotu do uprzywilejowanej męskości raczej nie ma i nie będzie". W ciągu ostatnich kilku miesięcy można było jednak odnieść wrażenie, że mamy do czynienia z gwałtownym powrotem do modelu maczystowskiego.

W ostatnim akapicie napisałem, że na paliwie nieprzepracowanej żałoby za uprzywilejowaną męskością można bardzo długo ujechać, więc mimo wszystko zostawiłem furtkę na taką ewentualność. Uważam, że przed nami są dwie możliwości. Jedną z nich jest utopijne – w sensie pozytywnym i progresywnym – myślenie o przyszłości, którego obecnie odczuwamy deficyt.

Natomiast, proszę zwrócić uwagę na to, że za tym powrotem silnego maczyzmu nie stoi żadna inna wizja świata niż denialistyczna. Za Baumanem nazywam to retrotopią, czyli wyidealizowanym wyobrażeniem o przeszłości, do której mielibyśmy powrócić. Jednak wdrażanie takiej retrotopii za pomocą konkretnych decyzji politycznych nie wydaje się wcale wolą społeczeństw. To bardzo wyraźnie teraz widać w Stanach, gdzie np. z oficjalnych stron US Army wymazuje się zdjęcia kobiet, które służą w wojsku. Skala przemocy jest zupełnie niezwykła, ale wierzę, że napotka ona opór. Z pewnością będziemy świadkami dużych napięć w społeczeństwach Zachodu. Nie jestem optymistą, ale mam wrażenie, że porządek narzucany siłą zawsze jest porządkiem słabym i jako taki nie będzie stabilny.

Wojciech Śmieja (ur. 1977) – profesor Uniwersytetu Śląskiego, literaturoznawca i polonista, zajmuje się głównie literaturą i kulturą polską XX i XXI wieku. Jego zainteresowania badawcze obejmują reprezentacje i ekspresje płci i seksualności (badania z zakresu studiów gender i queer, krytycznych studiów nad mężczyznami i męskościami). Opublikował cztery monografie autorskie, tom reportaży, kilkadziesiąt artykułów, szkiców, esejów w czasopismach naukowych i pracach zbiorowych. Za książkę "Po męstwie" (2024) otrzymał nominację do Nagrody im. Marcina Króla.

Język Polish

męskość

gender studies

mężczyźni w kulturze