Tytuł: Antonia Lloyd-Jones: Czysty przypadek może generować poezję [WYWIAD]

padalec_stanislaw_lem_burdzynska_magda_6.jpg, default, Scena z animacji The Adventures of the Blindworm: An Orthographic Short Story by Stanisław Lem [Przygody padalca: Krótka historyjka ortograficzna Stan

#literatura

Dla większości anglofonów język polski jest lingwistycznym odpowiednikiem czarnej trasy: niebezpiecznym i ekscytującym, w kontakcie z którym najlepiej wyposażyć się w pokorę – i kask. Dla Antonii Lloyd-Jones, jednej z najbardziej utytułowanych tłumaczek polskiej literatury na angielski, wyzwanie, które polszczyzna stawia przekładowi, było jedną z jej największych zalet. Ta historia zaczęła się od prostego czasownika „kochać” i okazała romansem na całe życie.

W niniejszej rozmowie z Culture.pl Antonia Lloyd-Jones dzieli się refleksją na temat swojej wieloletniej relacji z polskim – językiem, który w równym stopniu wystawiał na próbę jej inteligencję i cierpliwość, co wyobraźnię. Od pierwszych chwiejnych kroków stawianych po polsku w końcówce stanu wojennego, po jej aktualne zmagania z takimi słowami, jak „trumniaki”, relacja Antonii z polszczyzną obfituje w anegdoty, absurdy i zachwyty. Z właściwymi sobie humorem i precyzją tłumaczka prozy m.in. Olgi Tokarczuk punktuje ukrytą melodię polszczyzny, jej odmienianą przez płcie gramatykę, poetyckie nazwy ptaków i nieprzetłumaczalne idiomy, przypominając dobitnie, że każdy język – tak jak każdy romans – jest pięknym ćwiczeniem z błądzenia.

Agnes Dudek: Co sprawiło, że podjęłaś wyzwanie nauki polskiego – języka o reputacji jednego z najtrudniejszych w Europie?

Antonia Lloyd-Jones: Skończyłam rusycystykę i podjęłam decyzję, że nauczę się polskiego, żeby zostać dziennikarką i spędzić trochę czasu w Polsce w końcówce stanu wojennego w 1983 roku. Przyjaciele w moim wieku mieli tu wtedy niezbyt różową przyszłość i ograniczone możliwości. Jako niedawna absolwentka Oxfordu, której takie restrykcje nie groziły, poczułam, że mam misję, by opowiedzieć innym, co dzieje się z młodymi ludźmi w Polsce.

„Popiół i diament” Jerzego Andrzejewskiego w tłumaczeniu Davida Johna Welsha, zdjęcie: Northwestern University Press

Po przyjeździe zaczęłam czytać książkę Teach Yourself Polish [Naucz się polskiego]. Pierwszym słowem było w niej „kochać”, i wzięłam to sobie do serca. Znajomość rosyjskiego ułatwiła mi znacznie naukę polskiego, choć dzisiaj obydwa żyją w mojej głowie na innych planetach. W każdym razie uwielbiam uczyć się języków, dla mnie to nie praca, a zabawa. Kupiłam sobie dużo polskich książek i ich tłumaczeń, porównywałam je, chodziłam do kina na filmy z napisami. Jedną z pierwszych pozycji, po które sięgnęłam, był Popiół i diament Jerzego Andrzejewskiego, w którym jeden z bohaterów, zagorzały komunista, zwraca się do innych, używając formy „Wy”, zamiast „Pan/Pani”. Bez świadomości, że jest to coś właściwego przedstawicielom komunistycznego aparatu władzy, zaczęłam tak zwracać się do ludzi podczas mojej kolejnej wizyty w Polsce – i napytałam sobie biedy. Wydawało mi się, że jestem uprzejma, a tymczasem był to gruby afront!

Który aspekt polszczyzny wydawał Ci się najtrudniejszy do opanowania – gramatyka, wymowa czy może coś bardziej nieuchwytnego, jak rytm czy humor?

Kocham gramatykę, choć fakt, że nie odbyłam gruntownego przeszkolenia z polszczyzny, oznacza, że robię czasem komiczne błędy, co składam na karb głęboko zakorzenionego rosyjskiego (oczywiście nie własnej ignorancji – co to, to nie!). Najtrudniejsze wydaje mi się opanowanie akcentu, ale dopóki ludzie rozumieją, o co mi chodzi, brytyjski akcent mi nie przeszkadza. Akcenty to coś atrakcyjnego – każdy z nas je ma, także w naszych językach macierzystych. Ale gdy taksówkarze pytają mnie, skąd jestem i nie udaje im się zgadnąć, czasami mówię, że z Fredonii.

Chciałabym nieco lepiej rozumieć język mówiony – często spikerzy w polskiej telewizji mówią za szybko i gubię wątek. Słucham dużo polskich audiobooków i to pomaga, ale i tak mam świadomość, że będę uczyć się przez resztę życia. Nie mogę powiedzieć, że już w pełni opanowałam polski – tak samo, jak nie opanowałam w pełni angielskiego, też będę go studiować po wsze czasy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Scena z filmu animowanego Pani Twardowska, ilustracje: Magda Burdzyńska, pomysł i scenariusz: Mikołaj Gliński, redaktor i narrator: Adam Żuławski, wyprodukowane przez Culture.pl / Instytut Adama Mickiewicza, zdjęcie: IAM

Obrazek

pani_twardowska_5_.jpg

Czy coś w polszczyźnie zaskoczyło cię jako łatwe lub naturalne, mimo swej groźnej reputacji?

Pytałaś o rytm i to jest jedna z tych łatwych rzeczy, bo polski ma swoją melodię, wymuszoną przez akcent na przedostatnią sylabę (jak we włoskim). To była duża ulga po rosyjskim z jego meandrującymi akcentami. Nie-Polacy uważają, że polskie słowa wyglądają na niewymawialne, ale gdy już zorientujesz się, że wypowiada się w nim każdą literę, staje się mniej niepokojący. Angielska wymowa jest pełna zasadzek, bo wiele liter – i ich połączeń – wymawia się w nieoczekiwany sposób. Polski ma też tylko trzy główne czasy, podczas gdy angielski ma ich 12, więc to też nieco ułatwia życie.

Czy zdarzyło Ci się napotkać w polszczyźnie zasadę, konstrukcję czy zwrot, które wydały Ci się absurdalne lub niepojęte – a jeśli tak, to jak sobie z nimi poradziłaś?

Zadziwiło mnie, gdy przeczytałam w Teach Yourself Polish, że mężczyźni mają swoją osobną końcówkę w odmianie w liczbie mnogiej. Co za seksistowski język!, pomyślałam. Tymczasem kobiety, zwierzęta i rzeczy zostały językowo zjednane. Ale za to serdecznie mnie rozbawiło, gdy odkryłam, że w zdaniu „Ciocia i pies poszli do parku” czasownik ma formę męskoosobową – ludzkość cioci i męskość psa muszą połączyć siły, by dokonać tego niezwykłego wyczynu.

Czy odczuwasz język polski w innej części swojego jestestwa niż angielski? A może w inny sposób używasz ust, oddechu lub pamięci, gdy się nim posługujesz? Masz poczucie, że mówienie po polsku daje Ci wgląd w inną część siebie – a może nawet w inny światopogląd?

Po polsku czuję się trochę jak ktoś inny. Ostrożne podejście do gramatyki wymusza we mnie większy namysł nad tym, co chcę powiedzieć, więc zdarza się, że wysławiam się dość powoli. Ludzie często kończą za mnie zdania, uważając, że nie znam odpowiednich wyrazów, ale większość moich pauz wynika bardziej z namysłu nad treścią niż nad słownictwem. Czasami jednak – szczególnie, gdy przemawiam publicznie – słyszę w głowie złośliwy głosik, który mówi: „Wiem, że znasz to słowo, ale nie pozwolę Ci sobie go przypomnieć!”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Antonia Lloyd-Jones na scenie podczas wydarzenia zorganizowanego dla uczczenia otrzymania przez Olgę Tokarczuk międzynarodowej nagrody Man Booker Prize, Wrocław, 2018, zdjęcie: Krzysztof Ćwik / AW

Obrazek

antonia_lloyd_aw_21.jpg

Czy jest jakieś sformułowanie po polsku, które do dziś nie daje Ci spokoju, bo tak bardzo opiera się tłumaczeniu?

Nigdy nie mogę się zdecydować, czy nic nie jest przetłumaczalne, czy może wszytko jest. Nie ma chyba jednego słowa czy zwrotu trwale wymykającego się tłumaczeniu, ale w każdym bieżącym tekście, nad jakim pracuję, znajdą się jakieś słowa, które mnie dręczą. Ostatnio było to słowo „trumniaki”, które pojawia się na kartach powieści Ten się śmieje, kto ma zęby Zyty Rudzkiej. Oczywiście to nie jest jakieś bardzo tradycyjne polskie słowo – chodzi o buty, które, jak sam nazwa wskazuje, wkłada się do trumny. Albo buty tak brzydkie, że nadają się tylko do tego celu. Póki co, nie mam żadnego pomysłu, jak przetłumaczyć ponurą grozę, którą niesie ze sobą ten wyraz. Zapytaj mnie ponownie, jak skończę.

Zdarzyło Ci się wybuchnąć śmiechem w reakcji na jakieś polskie słowo ze względu na jego brzmienie albo na skojarzenia, które ze sobą niesie?

Pierwszy raz natknęłam się na rzeczownik „chujwico” w opowiadaniu Wojciecha Kuczoka, ale wtedy jeszcze mnie nie rozbawił, bo go nie zrozumiałam. O dziwo, nie ma go w żadnym z moich słowników – nawet w świetnym „Słowniku slangu młodzieżowego” Macieja Czeszewskiego. Przyglądałam się temu słowu z każdej strony. Dostrzegałam tkwiącego w nim, za przeproszeniem, „chuja”, ale znaczenie „wico” umykało mojemu ograniczonemu umysłowi. Spytałam więc zaprzyjaźnionego Polaka i dowiedziałam się, że „chujwico” to właśnie „chujwico”! Takie nie wiadomo co. Uśmiałam się, gdy łuski opadły z moich niewinnych zagranicznych oczu.

Czy są jakieś proste, codzienne wyrażenia po polsku, które okazują się zaskakująco trudne do przełożenia?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kamienice w Bolesławcu, zdjęcie: Jan Włodarczyk / Forum

Obrazek

kamienice_forum-0428636537.jpg

Mnóstwo. Dręczy mnie na przykład wyraz „kamienica”. To nie jest po prostu dom, a standardowe słownikowe tłumaczenie – „tenement” – jest zwyczajnie błędne. W Stanach „tenement” oznacza slums, a w Wielkiej Brytanii czy innych krajach anglojęzycznych nikt nie użyłby tego słowa na określenie kamienicy. To duży budynek mieszkalny, więc może by go nazwać „apartament house”? Też nie, bo ten wyraz odnosi się do dużo większych budynków. To może „terraced house” (dom szeregowy)? Też niekoniecznie. Nie wydaje mi się, by angielszczyzna miała tu dobry odpowiednik.

[Po pierwotnej publikacji tego tekstu otrzymałam uprzejmego maila od zasłużonego dziennikarza i pisarza Neala Aschersona, który przypomniał mi, że w Szkocji odpowiednim tłumaczeniem słowa „kamienica” jest, faktycznie, „tenement”, ponieważ w szkockich miastach istnieją podobne do polskich budynki rezydencyjne określane tym mianem i wzorowane na XVI-wiecznym francuskim stylu architektonicznym – przypis autorki.]

Innym podstępnym słowem jest „chłop” – po polsku czytelnik od razu wie, że to ktoś, kto mieszka na wsi i prawdopodobnie utrzymuje się z uprawy ziemi. Wyrazy po angielsku, które podpowiada usłużny słownik, takie jak „peasant”, w moim umyśle przywołują wizję biednego średniowiecznego kmiotka. We współczesnej angielszczyźnie nazwanie kogoś mianem „peasant” jest zresztą obraźliwe. Z drugiej strony, nie pasuje też „farmer” (farmer) ani „villager” (wieśniak). Wyjaśnienie tych bardzo polskich pojęć wymaga niewidzialnego wplecenia w tekst dodatkowych słów.

A czy jakiś polski wyraz ma w sobie, Twoim zdaniem, szczególny rodzaj piękna lub poetyczności – w brzmieniu, znaczeniu lub wywoływanych skojarzeniach?

Polski to język ekstremalnie muzyczny, nic więc dziwnego, że tak wielu jest polskich poetów. Polszczyzna po prostu obfituje w liryczne słowa. Uwielbiam chociażby polskie nazwy ptaków. Szmaragdolotki to rodzaj papużek, już w nazwie przepięknie szumią te ich szmaragdowe pióra. Uwielbiam też raniuszki – poranne stworzenia – i kopciuszki, których nazwa brzmi bajkowo. Mogłabym tak wymieniać bez końca.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ptaki na rynku w Kraków, zdjęcie: Martin Dimitrov / Getty Images

Obrazek

wieza_mariacka_krakow_gettyimages_.jpg

Myślisz, że istnieje wyraz lub zwrot, który zdradzałby coś głębszego na temat polskiej kultury – coś, czego się w pełni nie zrozumie, póki człowiek nie włada tym językiem?

Można to powiedzieć o niektórych wykrzyknikach zaczerpniętych z kultury katolickiej. Chociażby „Matko!” jako skrót od „Matko Boska!”. Wyobrażam sobie, że inny katolicki naród – na przykład Irlandczycy – mógłby używać w podobnej funkcji „Mother of God!” (dosłownie: Matko Boska!), ale już nie samego „Mother!” (Matko!). A propos, raz zdarzyło mi się, że gdy podawałam moje bardzo walijskie nazwisko recepcjonistce w polskim szpitalu, ta wykrzyknęła „Jezus Maria!”. Na co ja skwapliwie odrzekłam: „I wszyscy święci!”.

Wszystkim, których ciekawi przekaz kulturowy ukryty w polskich słowach, polecam lekturę książki „Quarks, Elephants and Pierogi” Mikołaja Glińskiego, Matthew Daviesa i Adama Żuławskiego. W stu starannie dobranych hasłach autorzy wyjaśniają wiele zawiłości lingwistycznych i kulturowych. Jest tam chociażby wytłumaczenie pięknych pogańskich nazw miesięcy, z których tylko dwa (marzec i maj) pochodzą od źródłosłowu łacińskiego. Pozostałe nawiązują do pogody i zjawisk przyrodniczych w określonym momencie roku. Te słowa mają prawdziwie starożytne pochodzenie i, jak podkreślają autorzy, zdradzają wielką wagę, jaką słowiańscy przodkowie przywiązywali do natury, zjawisk atmosferycznych i rolnictwa. Wyobraźmy sobie, jak by to było, gdybyśmy w angielszczyźnie też mieli nazwy miesięcy nawiązujące do kwitnienia, czerwi, mrozu, lip lub paździerzy (odpowiednio: kwiecień, czerwiec, luty, lipiec i październik)!

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka książki Quarks, Elephants & Pierogi: Poland in 100 Words, tekst: Mikołaj Gliński, Matthew Davies, Adam Żuławski, ilustracje i projekt książki: Magdalena Burdzyńska, wydana przez Instytut Adama Mickiewicza, 2018, zdjęcie: Grażyna Makara / Culture.pl

Obrazek

quarks-elephants-pierogi-okladki.jpg

Czy jakieś słowa zmieniły swoje znaczenie, od kiedy zajmujesz się tłumaczeniem z polskiego?

Pierwszy przykład, który przychodzi mi do głowy, to „małpa”. Nie tyle zmieniła znaczenie, ile otrzymała nowe: określa teraz też znaczek @, bo faktycznie przypomina on trochę małpkę siedząca na swoim ogonie. (To, że ten wyraz nie miał takiego znaczenia, gdy zaczynałam, dobitnie pokazuje, ile mam lat). Jak bardzo haniebnie niepoetyczni jesteśmy w angielszczyźnie! Ciekawe, czy jakiś inny język nadał temu banalnemu współczesnemu symbolowi równie pomysłową nazwę?

Jakie jest najbardziej satysfakcjonujące słowo lub zwrot po polsku, dla którego znalazłaś angielski odpowiednik?

„Nie mój cyrk, nie moje małpy”. Pierwszy raz spotkałam się z tym określeniem w kryminale Zygmunta Miłoszewskiego Ziarno prawdy. Jest idealne i od razu wiadomo, o co w nim chodzi, więc natychmiast przetłumaczyłam je literalnie jako „Not my circus, not my monkeys”, a nie „Not my problem” czy wykorzystując jakiś nudny istniejący zwrot. Później, gdy„The Sunday Times” zapytał mnie, obok innych autorów przekładów, jaki zwrot umieściłabym na liście z okazji Międzynarodowego Dnia Tłumacza, podałam właśnie „Nie mój cyrk, nie moje małpy”. I od tego czasu zdarzyło mi się już słyszeć tę frazę w użyciu w jej angielskim brzmieniu, jakby to był rodzimy angielski zwrot.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Praca nad tłumaczeniem, zdjęcie: Michał Mitoraj / Forum

Obrazek

praca_bib_forum-0780019838.jpg

A czy zdarzyło Ci się napotkać polskie słowa, które zmieniają swój charakter, gdy użyje się ich w angielskim tłumaczeniu – jakby coś traciły lub zyskiwały w tym procesie?

Trochę odwracając pytanie, mam jeden przykład, który pochodzi z powieści Małgorzaty Lebdy Łakome, którą tłumaczyłam jakiś czas temu. Chodzi o nazwę miejscowości, gdzie toczy się akcja, wzorowaną na Starym Sączu, przemianowanym przez Lebdę na Stary Sad. Ogromnie spodobał mi się dziwny, lecz piękny przypadek, jaki powoduje przeczytanie tej polskiej nazwy po angielsku: brzmi to wtedy jak „starry sad”, czyli gwiaździsto-smutny, lub „stary sad”, czyli „gapiąco się smutny”. Pasuje to do lirycznego, sugestywnego tonu książki, która pięknie i smutno opowiada o stopniowym umieraniu. W toku akcji jest też dużo patrzenia i przyglądania się, więc oba tłumaczenia są na miejscu. Czysty przypadek może generować poezję.

Masz ulubione polskie słowo?

Wystawa ilustracji Magdaleny Burdzyńskiej z książki „Quarks, Elephants & Pierogi” w Clapham Library w Londynie, wrzesień 2019, zdjęcie: Dagmara Smolna

Lubię polskie onomatopeje, te wszystkie trzaski, zgiełki, zgrzyty, brzęki i chrzęsty, które wyglądają – i brzmią – jak ofiary karambolu. Trudno je przetłumaczyć, bo angielskie odpowiedniki – „crack”, „crash”, „snap”, „bang”, „crunch” i tym podobne – wypadają blado w porównaniu. Nie mają tej samej mocy, przynajmniej na moje ucho. Może tylko „thwack” (grzmotnięcie, pacnięcie) może stawać z nimi w szranki.

A gdyby ktoś z czytelników i czytelniczek, kto nie posługuje się polskim, chciał nauczyć się jednego lub dwóch słów w tym języku, by poczuć jego smak, co byś poleciła? Albo co byś powiedziała komuś, kto zaczyna uczyć się polskiego, by trochę go ośmielić?

By oswoić trochę ten język, uświadomiłabym anglofonom, że chociaż polski używa rzymskiego alfabetu, większość liter wymawiana jest inaczej niż w angielskim. Na przykład, gdy już wiesz, że „c” wymawia się jak „ts”, „sz” jak „sh”, a „cz” jak „ch”, „ą” to jakby „on” po francusku, „ę” brzmi podobnie do francuskiego „in” (na przykład w słowie „vin”), że „ł” czytasz jak angielskie „w”, zaś „w” jak „v” i tak dalej, to te litery przestają wydawać się tak wrogie. Gdy już pokonamy tę pierwszą trudność, możemy nieustraszenie przeć naprzód, do słów takich jak „źdźbło”, „chrząszcz” lub „krnąbrność”. Powodzenia!

Wywiad przeprowadzony oryginalnie po angielsku, tłumaczenie: Agata Michalak

Język Polish

polska literatura

tłumacze

tłumaczenia

tłumaczenia literackie

tłumaczenia literatury

antonia lloyd-jones