Magdalena Nowakowska: Dobry tłumacz wie, czego chce [WYWIAD]

magda_01.jpg, default, Magdalena Nowakowska, fot. z archiwum prywatnego

"Poeci to istoty, które bardzo dużo rzeczy robią na węch, na intuicję. Uczestniczenie w tym procesie było czystą przyjemnością, bo zarówno osoby piszące, jak i osoby tłumaczące z zasady pracują samotnie" – mówi kartwelolożka, antropolożka i tłumaczka literatury polskiej i gruzińskiej. Z Magdaleną Nowakowską rozmawiamy o budowaniu mostów między krajami, sile kobiet i kulisach seminarium translacyjnego, które odbyło się w Tbilisi w ramach zagranicznego programu kulturalnego polskiej Prezydencji w Radzie UE.

Pierwsze zdanie ze wstępu do "Antologii poezji gruzińskiej" z 1961 roku brzmi: "Gruzja jest krajem poezji, a Gruzini są narodem poetów". To nadal aktualne stwierdzenie?

Gruzja zawsze miała bardzo silną reprezentację, jeśli chodzi o poetów, ale też literaturę w ogóle. Trzeba pamiętać, że to naród liczący trzy i pół miliona osób, więc natężenie tego talentu, wrażliwości jest niezwykłe. Poeci są celebrowani, są postaciami publicznymi. W ostatnich bardzo dramatycznych protestach są ich twarzami, jednymi z liderów. Przyjmują na siebie nie tylko rolę twórczą, lecz także społeczną.

W kwietniu w Tbilisi odbyło się seminarium translatorskie, podczas którego zaproszeni poeci polscy – Krystyna Dąbrowska, Jacek Dehnel i Dariusz Sośnicki – oraz gruzińscy – Rati Amaglobeli, Lela Samniaszwili i Nini Eliaszwili – tłumaczyli nawzajem swoje wiersze.

To było fantastyczne doświadczenie! Po raz pierwszy miała miejsce bezpośrednia współpraca polskich i gruzińskich poetów w takim wymiarze. Prawie sto lat temu Tuwim współpracował z niejakim Nakaszydze, tłumacząc fragment gruzińskiego eposu i to jest wszystko, co wiemy na ten temat.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Seminarium translatorskie "Poezja Tu i Teraz", 8-11 kwietnia 2025 roku, Tbilisi w Gruzji, fot. Brendan Jackson

Obrazek

poezja_tu_i_teraz_tibilisi_1.jpg

To, co zaistniało i w przestrzeni językowej, i w przestrzeni ludzkiej, stworzyło kompletnie nową jakość zarówno literacką, jak i kulturową. Moja rola polegała na spowodowaniu tego spotkania i byciu pomiędzy jako tłumacz wraz z Katją Wolters, która dokonała przekładów technicznych, tzw. rybek, z gruzińskiego. My, tłumacze, chodzimy pomiędzy językami w tę i z powrotem i za każdym razem wkładamy kawałek przęsła, barierkę, żeby ktoś inny też mógł po nim przejść. Kiedy zaczynałam przygodę z gruzińską literaturą, z językiem, tych mostów w ogóle nie było.

W ciągu tych czterech dni, podczas których pracowaliśmy ze sobą i z tekstami, wymieniliśmy się ogromną ilością wiedzy. Poezja jest kapsularna: podczas tłumaczenia rozpakowuje się kolosalne ilości znaczeń, informacji, a później składa się to wszystko w kompletnie nową formę. Czasem trzeba język rozciągnąć, nagiąć i poszerzyć pole semantyczne po to, żeby sprostać wymogom tego, co proponował oryginał. W tym wypadku po jednej i drugiej stronie zaangażowani byli mistrzowie słowa i to zaważyło na efekcie końcowym. Wydarzyła się rzecz szalenie ważna i na pewno będziemy chcieli kontynuować tę podróż, rozszerzać formułę nie tylko o osoby i ich twórczość, lecz także zajmować się różnymi gatunkami. Generalnie bardzo wierzę w moc spotkania, rozmowy – tej bezpośredniej wymiany nic nie zastąpi.

Polscy poeci biorący udział w wydarzeniu są tłumaczami, ale nie z gruzińskiego. Mieli wcześniej kontakt z tym językiem?

Jacek Dehnel był w Gruzji, jest tłumaczony na gruziński i w związku z tym miał styczność z językiem i z kulturą. Moim zdaniem jednak to niewiele zmienia, ponieważ w przekładzie, a zwłaszcza w przypadku tłumaczenia poezji, liczą się przede wszystkim wysoka wrażliwość i osadzenie w swoim własnym języku. Dobry tłumacz to taki, który widzi, jakie musi zastosować chwyty, czego wymaga od niego utwór. Wybór nie był łatwy, ale pomyśleliśmy o osobach, które mają doświadczenie w tłumaczeniu, bo to są zupełnie inne rejestry, niż samo pisanie poezji, jeszcze wyższe umiejętności. I udało się.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Seminarium translatorskie "Poezja Tu i Teraz", 8-11 kwietnia 2025 roku, Tbilisi w Gruzji, fot. Brendan Jackson

Obrazek

poezja_tu_i_teraz_tibilisi_12.jpg

Powstały utwory, które ze sobą korespondują. Zbiór trzydziestu wierszy będzie dwujęzyczny. Wybór nie był narzucony, każdy mógł zagnieździć się w tych utworach, w których było mu wygodnie, z którymi poczuł jakąś korelację. Poeci to istoty, które bardzo dużo rzeczy robią na węch, na intuicję. Uczestniczenie w tym procesie było czystą przyjemnością, bo zarówno osoby piszące, jak i osoby tłumaczące z zasady pracują samotnie. To kolejna wartość dodana tego, co się wydarzyło. Na koniec zorganizowaliśmy spotkanie, podczas którego poeci czytali publiczności w Tbilisi nawzajem swoje przekłady. I muszę podkreślić, że treści, które polscy twórcy przywieźli ze sobą, trafiły w kontekst tego, co się dzieje obecnie w Gruzji.

Jakiej tematyki dotykały utwory?

Myślę, że największe wrażenie emocjonalne wywołał wiersz Jacka Dehnela mówiący o powtarzającym się śnie, w którym podmiot liryczny wraz ze swoim partnerem są wiezieni na rozstrzelanie. To długi, eliptyczny, absolutnie wspaniały utwór. "Zwierzęta" Dariusza Sośnickiego to jest tak cudowna wrażliwość, ale też mistrzostwo językowe, które po gruzińskiej stronie także zostało oddane, ponieważ z tymi wierszami zaprzyjaźniła się mistrzyni tłumaczeń – Lela Samniaszwili. Możliwości płynące z nurtu ekopoetyki są w polskiej poezji ostatnio bardzo widoczne, a właśnie o tym mówimy – żeby budować wrażliwość. Z tym też korespondują utwory Krysi Dąbrowskiej, na przykład wiersz o niepełnosprawnych zwierzętach na farmie.

Ze strony gruzińskiej tematy przyszły razem z osobami. Nini Eliaszwili jest wybitną poetką i osobą queerową, te motywy przewijają się w jej utworach. W związku z tym wydarzyła się rzecz bardzo ciekawa językowo – o tym za chwilę. Oczywiście były odniesienia do tego, co się teraz dzieje, co Gruzinów boli i dotyka, czyli kwestia wolności w bardzo szerokim rozumieniu.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Seminarium translatorskie "Poezja Tu i Teraz", 8-11 kwietnia 2025 roku, Tbilisi w Gruzji, fot. Brendan Jackson

Obrazek

poezja_tu_i_teraz_tibilisi_33.jpg

To jakie były te językowe wyzwania?

Dylemat, z którym często się borykam: w języku gruzińskim w ogóle nie ma rodzaju. I to powoduje, że tłumacząc na jakikolwiek inny język, którego gramatyka wymaga określenia rodzaju, trochę zarzyna się urodę oryginału, wtłaczając postacie w te genderowe ramy. Gruzińscy autorzy – czy to prozaicy, czy poeci – stosują to narzędzie językowe jako środek artystyczny. Do pewnego momentu nie wiadomo, czy bohater jest kobietą, czy mężczyzną, i na tym buduje się różne znaczenia i suspensy. W tym konkretnym przypadku mogliśmy dopytać osobę autorską, więc zostało to dookreślone. To samo działo się w drugą stronę: wiersz Jacka Dehnela przetłumaczony na język gruziński wybrzmiał zupełnie inaczej – tak, jak powinien.

Wspomniałaś o Katji Wolters, tłumaczkę na gruziński m.in. Olgi Tokarczuk, która w jednym z wywiadów mówiła, że tłumaczyła w trakcie operacji przeprowadzanych przez Zbigniewa Religę. Co dla ciebie było największym wyzwaniem translatorskim?

Sytuacyjnie? Kiedyś tłumaczyłam trening, który polscy specjaliści organizowali w więzieniach: mówili, jak w humanitarny sposób obezwładnić bardzo agresywnego więźnia według standardów Unii Europejskiej. Gruzja się wtedy reformowała, miała programy usprawniające służbę więzienną. To, co dzieje się dzisiaj, jest tego zaprzeczeniem.

A językowo? Może masz ulubione słowa albo powiedzenia gruzińskie, które trudno dosłownie przetłumaczyć na język polski?

Mnóstwo! Po gruzińsku "świat" i "wioska" to praktycznie jedno słowo. Niektórzy wyjaśniają to ukształtowaniem terenu: niedostępne osady w górach faktycznie były takimi małymi światami dla mieszkańców. Jest taki piękny konstrukt na określenie naszego bytu ziemskiego. Składa się z dwóch słów: წუთი [ts’uti], czyli minuta, i სოფელი [sopeli] – zbitek oznacza nasze życie na ziemi, ale dosłownie tłumaczony jest jako "jesteś minutę w wiosce świata". Kiedyś mieliśmy w polszczyźnie takie słowo "przebyt" i chyba ono byłoby najbliżej, ale dziś się już go nie używa. Dobry tłumacz wie, czego chce w swoim własnym języku. Oczywiście można to pole semantyczne poszerzać, wprowadzać nowe rozwiązania – i taka jest rola tłumacza – ale pewnych rzeczy nie da się wyjaśnić.

Seminarium translatorskie odbywało się w tym samym czasie co Targi Książki w Tbilisi. Polska literatura była na nich widoczna? Jaki jest jej status w Gruzji?

Jest widoczna i coraz bardziej doceniana. Zmiana jakościowa nastąpiła, powiedzmy, dziesięć lat temu, kiedy zostało wykształcone grono tłumaczy z polskiego na gruziński. Towarzyszyły temu programy wspierające finansowane przez szereg instytucji, przede wszystkim Instytut Polski w Tbilisi, który założył Lech Kończak. Dwa lata temu Polska była gościem honorowym na Tbiliskich Targach Książki. Miałam przyjemność być kuratorką stoiska i dołożyliśmy wszelkich starań, żeby wykorzystać tę okazję, aby jeszcze bardziej zaakcentować obecność polskiej literatury. To nie jest tylko pięć nazwisk, które muszą tam być – to klasyka, nowości, książki dla dzieci, kryminały. Należy budować świadomość, mówić o tym, gdzie jesteśmy i czym dysponujemy, ale też co możemy zrobić. Przy takich okazjach spotykają się twórcy z publicznością, a także wydawcy i osoby, które budują zaplecze naukowe. To grono się poszerza, ponieważ w Polsce pojawiają się zainteresowani tematem badacze i wydawane są rzadkie publikacje dotykające kartwelistyki.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Seminarium translatorskie "Poezja Tu i Teraz", 8-11 kwietnia 2025 roku, Tbilisi w Gruzji, fot. Brendan Jackson

Obrazek

poezja_tu_i_teraz_tibilisi_122.jpg

Co dla gruzińskiego czytelnika może być atrakcyjnego w polskiej literaturze?

W jakiś przedziwny sposób jesteśmy sobie bliscy, rozumiemy się i pewne treści, mimo przepaści językowej, przechodzą z jednej strony na drugą wyjątkowo płynnie. Oczywistą przyczyną tego jest wspólna pamięć historyczna, wcale nie taka odległa – raptem sto lat. Mamy również podobną konstrukcję społeczeństwa. Gruzini też są postszlacheckim społeczeństwem, które ceni sobie kulturę wysoką, dobrą literaturę, teatr itd. Poza tym jesteśmy dziećmi Europy Środkowej i mamy wspólne mianowniki, czasem w ogóle nieuświadomione. Gruzja to czarnomorski kraj, który jest dla nas takim bliskim Orientem.

Widzisz wśród polskich wydawców zainteresowanie gruzińską literaturą?

Z wielką satysfakcją mogę powiedzieć, że tak. Temu zainteresowaniu sprzyjają obiektywne sukcesy przekładów. Mówiłaś, że szukałaś antologii poezji gruzińskiej i znalazłaś ją w latach 60. XX wieku – od tego czasu naprawdę niewiele się wydarzyło. Potrzeba bardzo dużo pracy, aby tę czarną dziurę zapełnić i zbudować świadomość wokół tego, czym ta literatura jest. A ona jest wspaniała, ma swoje korzenie w antyku. Imperium Rosyjskie, a później Sowieci zadbali o to, żeby ten przekaz był kontrolowany, odbywał się tylko i wyłącznie za pomocą języka rosyjskiego. Dlatego trzeba odgruzować całą tę przeszłość, wyjaśnić sobie różne sprawy. Musi wybrzmieć całe pokolenie gruzińskich twórców, którzy zginęli rozstrzelani w trakcie czystek stalinowskich. Mówię tu głównie o wybitnych i kompletnie nieznanych w Polsce postaciach literackiej awangardy lat 20. XX wieku – a Gruzini uwielbiają być w awangardzie.

Niedawno przetłumaczyłaś na polski książkę Tamty Melaszwili "Kos kos jeżyna", której bohaterką jest kobieta. Szukając informacji o literaturze gruzińskiej, natrafiłam na księżną Elżbietę Orbeliani – poetkę, tłumaczkę, filantropkę zaangażowaną w walkę o prawa kobiet. Także w zagranicznym programie kulturalnym polskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej wątek feministyczny w literaturze polskiej był szczególnie widoczny. Czy w Gruzji sytuacja kobiet również znajduje odzwierciedlenie w literaturze?

Okładka książki “Kos kos jeżyna”, autor: Tamta Melaszwili, tłumaczenie: Magdalena Nowakowska, fot. materiały prasowe wydawnictwa

Jak najbardziej. Tamta Melaszwili jest tego najbardziej jaskrawym przykładem, ale nie jedynym. Istnieje mocna reprezentacja pisarek feministek albo po prostu silnych kobiet, które piszą. A gruzińskie kobiety są silne! Z całą świadomością następuje kolejna odsłona emancypacji, zdobywania domeny publicznej, mimo że patriarchat kontratakuje. Te procesy są nam, Polkom, bliskie. Kobiety przejmują inicjatywę – widzimy to w ramach protestów, które się obecnie odbywają, i widzimy odzwierciedlenie tego w literaturze.

O tym właśnie jest "Kos kos jeżyna". O zdobywaniu swojej przestrzeni, o prawie do samostanowienia, decyzyjności. Wraca się też do postaci pisarek gruzińskich: robi to Tamta Melaszwili, ale też Salome Benidze czy Nestan Kvinikadze – żeby wymienić chociaż kilka nazwisk. Najbardziej oczywistą, historyczną postacią była królowa Tamara w XII wieku. Na tron Gruzji, otoczonej wówczas państwami muzułmańskimi, wstępuje kobieta. Co z tego wynikło? Między innymi największe dzieło literatury gruzińskiej, czyli "Rycerz w tygrysiej skórze" Szoty Rustawelego. Ten genialny pod każdym względem epos opowiada o tym, że kobieta nie tylko może, ale i powinna. "Rycerz w tygrysiej skórze" nie należy tylko do kanonu literackiego, ale przez Gruzinów jest uznawany za bardzo ważny element tożsamości.

Możemy sięgać jeszcze dalej: do pierwszego zabytku literatury gruzińskiej, czyli do "Męczeństwa świętej Szuszanik" Jakuba Curtaweliego. Szuszanik była chrześcijanką, która sprzeciwiła się mężowi, wyznawcy zoroastrianizmu. Nie chcąc zrezygnować ze swojej wiary, przypłaciła to męczeńską śmiercią z rąk męża. Oczywiście mamy też Medeę… W czasach nowożytnych, czyli pod koniec XIX, na początku XX wieku, na scenę wchodzi cała masa gruzińskich kobiet związanych z ruchem feministycznym. Piszą, działają na rzecz edukacji kobiet, ich praw, są członkiniami pierwszego zgromadzenia narodowego niepodległej Gruzji. A potem walczą z bolszewikami.

To szalenie budujące, że nawet nie znając siebie nawzajem, widzimy podobieństwa naszych kultur.

I właśnie ten paradoks jest wspaniały. To, w jaki sposób ciągnie nas do siebie, mimo że to imperium, które między nami stoi, próbuje nas od siebie oddalić. Ale efekt za każdym razem jest odwrotny, bo zarówno Polacy, jak i Gruzini są potwornie upartymi ludźmi.

Seminarium translatorskie "Poezja Tu i Teraz" odbyło się w dniach 8-11 kwietnia 2025 roku w Tbilisi w Gruzji w ramach cyklu "Literatura – nowy rozdział", będącego częścią zagranicznego programu kulturalnego polskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej, organizowanego przez Instytut Adama Mickiewicza.

Magdalena Nowakowska – kartwelolożka, antropolożka, animatorka kultury, specjalistka ds. komunikacji i tłumaczka literatury gruzińskiej i polskiej. Absolwentka Gruzińskiego Instytutu Spraw Publicznych, pracowała jako ekspert ds. komunikacji w UNDP Gruzja i Ambasadzie RP w Tbilisi. Była korespondentką mediów polskich i międzynarodowych na Kaukazie. Tworzyła i zarządzała wydarzeniami promującymi wspólne inicjatywy artystów, kuratorów i aktywistów z Kaukazu, PW, Bałkanów i krajów UE. Jej specjalnością jest gruziński wielogłos. Za przekład z języka gruzińskiego powieści "Kos kos jeżyna" Tamty Melaszwili została nominowana do Nagrody Literackiej Gdynia.

Język Polish

Polska Prezydencja w Radzie Unii Europejskiej

Wywiady Culture.pl