Staruszek „Świerszczyk”. Historia wyjątkowego pisma dla dzieci

Swierszczyk-EN_01444579_0477.jpg, default, Ekspozycja muzealna tygodnika dla dzieci „Świerszczyk”, Muzeum Zabawek w Krynicy-Zdroju, fot. Monkpress/East News, Staruszek „Świerszczyk”. Historia wyjątkowego pisma dla dzieci

#literatura

Ciepły, mądry, pięknie pisany i ilustrowany „Świerszczyk” jest najstarszym w Europie, nieprzerwanie ukazującym się pismem dla dzieci. I były lata (a nawet dekady), że jego nakład dobijał do miliona egzemplarzy.

Królewna Klementyna

Dawno, dawno temu, w 1751 roku, nad rzeką Tamizą John Newbery założył krainę liliputów. „The Lilliputian Magazine” był pierwszą na świecie gazetą dla najmłodszych. W ślad za księgarzem z Londynu kolejni śmiałkowie wznosili minikrólestwa pełne legend, niesamowitych historii i pięknych obrazków, które pobudzały dziecięcą wyobraźnię. Na prawym brzegu Renu powstały wkrótce niemiecki „Leipziger Wochenblatt fur Kinder”, a w jego miejsce „Der Kinderfreund”; na lewym brzegu, tuż nad Sekwaną, francuski „L’Ami des Enfants”. Ich popularność dotarła nawet nad Wisłę…

***

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Klementyna Hoffmanowa z domu Tańska, 1832–1837, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

klementyna_tanska_lit._achille_deveria.jpg

W Królestwie Polskim reformatorką na miarę Brytyjczyka Johna Newbery’ego okazała się Klementyna z Tańskich Hoffmanowa, która w 1824 roku stworzyła pismo „Rozrywki dla Dzieci”. Jego wydawczyni i redaktorka pragnęła „nauczać” i „zabawiać”, a także krzewić „miłość cnoty i narodowości” wśród czytelników. Wbrew pozorom na łamach miesięcznika można było znaleźć treści nie tylko dla najmłodszych – wiele tekstów miało poważniejszą wymowę. Autorką większości artykułów, wierszy oraz dłuższych form prozatorskich była sama Hoffmanowa. „Rozrywki…” ukazywały się do roku 1828. W ostatnim, 60. numerze wydawczyni pożegnała się, tłumacząc się innymi zobowiązaniami piśmiennymi.

Działalność wydawniczą wznowiła we Francji, w której znalazła się po upadku powstania listopadowego. W Paryżu przez jakiś czas ukazywały się „Nowe Rozrywki dla Dzieci”, tym razem skierowane także do matek. Z kolei lukę po pierwszym na ziemiach polskich czasopiśmie dla dzieci wypełniły między innymi „Tygodnik dla Dzieci”, „Dziennik dla Dzieci”, „Skarbiec dla Dzieci”. To w tym ostatnim, redagowanym przez braci Karola i Jana Leona Sienkiewiczów oraz Hipolita Błotnickiego, pojawiły się po raz pierwszy kolorowe litografie. Dobra passa prasy dziecięcej trwała aż do wybuchu wojny.

Zielony kubraczek

Wiele lat później, gdy świat pogrążył się w chaosie wojny, na zgliszczach nadwiślańskiej krainy zbudowano świerszczykowe królestwo. Rządził nim mądry, zielony owad ze skrzypcami, który radośnie donosił:

Wróciła Polska na swój brzeg,
ku wiecznie swemu morzu.
Szumi jej wiatr, od morza wiatr,
w fal pianie jak we zbożu.

W tym czasie świerszcz:

O mury Gdańska skrzydła swe
ociera […] radośnie
i wróży Polsce słony wiatr,
potęgę co wciąż rośnie!

***

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka i rozkładówka tygodnika „Świerszczyk”, 1945, nr 1, fot. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie/https://crispa.uw.edu.pl

Obrazek

swierszczyk-1945-Untitled-1.jpg

Do Gdańska świerszcz przywędrował z Łodzi, która tuż po wojnie pełniła funkcję kulturalnej stolicy Polski – dopiero w późniejszym czasie kultura wróciła do Warszawy. Drukarnie, wydawnictwa, biblioteki, prasa – wszystko to skupiało się w rękach jednego człowieka.

Dla miasta bez większych tradycji literackich czy edytorskich pojawienie się Jerzego Borejszy z zespołem redakcyjnym i technikiem oraz zainstalowanie się wydawnictwa w kamienicy Siemensa przy Piotrkowskiej 96 było wydarzeniem bez precedensu

– informuje Małgorzata Czyńska w książce Pisz do mnie na Łódź! Życie kulturalne i towarzyskie w tymczasowej stolicy. Tadeusz Konwicki wspominał swego czasu o „imperium Borejszy”, które „trzymało mocno w łapach cały kraj”. A wiedział, co mówi, bo pracował wówczas dla tygodnika „Odrodzenie” powstałego właśnie z inicjatywy Borejszy, założyciela i prezesa Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”.

Widok na siedzibę firmy Siemens od strony ulicy Piotrkowskiej, rok 1916, fot. Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Łodzi

Założony jeszcze w 1944 roku koncern wydawniczy namieszał na odradzającej się po wojnie polskiej scenie literackiej. Borejsza do współpracy przekonał znamienitych pisarzy i artystów. Najpierw siedziba Czytelnika znajdowała się w Lublinie, a zanim trafiła do Warszawy (gdzie działa do dziś), przez chwilę miała też łódzki adres. Właśnie w tym fabrycznym mieście, w murach zabytkowej kamienicy przy Piotrkowskiej, do której literaci zgłaszali się po garnki, prześcieradła, koce, a nawet nocniki (jak pisze Czyńska, po kuchenne utensylia pozostałe w magazynach firmy Siemens przyszła chociażby Maria Dąbrowska), narodziła się idea stworzenia pisma odpowiadającego na potrzeby edukacyjne dzieci. Bo jak wyjaśniał Stanisław Frycie, polski historyk literatury:

Z chwilą odzyskania niepodległości państwo polskie stanęło przed licznymi problemami, między innymi powszechnej i bezpłatnej oświaty. Dla upowszechnienia oświaty niezbędne były książki. Ponieważ jednak na ich wydanie potrzeba było czasu i odpowiednich nakładów finansowych, zaczęto wydawać specjalne pisma periodyczne, które miały spełniać funkcję podstawowych środków dydaktycznych.

„Świerszczyk” spełnił te wymogi z nawiązką, a jego popularność przerosła najśmielsze oczekiwania.

Pięcioro śmiałków i „coś”

Ile tu kolorów, zagadek, zabawnych stworków i niesamowitych opowieści! Nic dziwnego, że wesoły świerszcz w spiczastym kapelusiku wcale nie chciał rządzić swoim królestwem, lecz wolał cieszyć się wolnością. Pragnął wędrować od Tatr po Bałtyk i odkrywać wraz z dziećmi niesamowity świat. A swoje królestwo przekazał w dobre ręce wróżek i elfów.

***

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka i rozkładówka tygodnika „Świerszczyk”, 1947, nr 26, fot. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie/https://crispa.uw.edu.pl

Obrazek

swierszczyk-kol-rozk.jpg

Nazwę „Czytelnik” wymyśliła Zofia Dembińska (współzałożycielka wydawnictwa i późniejsza wiceminister oświaty), natomiast „Świerszczyk” – Ewa Szelburg-Zarembina (wcześniejsza nazwa „Konik Polny” zaproponowana przez Wandę Grodzieńską nie przyjęła się, bo miała dwa człony, a nie jeden). Sympatyczny zielony owad, przygrywający na skrzypcach czytelnikom za kominem, miał kojarzyć się z ciepłem domowego ogniska i spokojem, którego tak brakowało w czasie wojny. Pierwszy numer tygodnika dla dzieci ukazał się w Święto Pracy, 1 maja 1945 roku. Liczył osiem stron (od trzeciego numeru objętość została podwojona), nakład wyniósł 25 tysięcy egzemplarzy, a wydrukowano go w Krakowie.

Pierwszą redaktorką naczelną „Świerszczyka” została absolwentka warszawskiego Gimnazjum im. Klementyny Hoffmanowej Wanda Grodzieńska – w inauguracyjnym numerze znalazła się też jej krótka rymowana opowieść o powrocie jaskółek z zagranicy. Grodzieńska znała już nieco realia pracy w prasie dziecięcej, ponieważ jeszcze przed wojną debiutowała jako prozaiczka w „Płomyczku” skierowanym do odrobinę starszych czytelników niż „Świerszczyk”. W zarządzaniu redakcją zapewne przydały jej się również doświadczenia z Koła Polonistów Słuchaczów Uniwersytetu Warszawskiego (w latach 1927–1934 studiowała filologię polską). „Świerszczykiem” kierowała do 1955 roku, kiedy to na stanowisku zastąpił ją Władysław Kozłowski, ale i w późniejszych latach jej nazwisko pojawiało się na łamach czasopisma. Pisała i tłumaczyła bajki, opowiadania i wiersze.

Pomysłodawczyni nazwy pisma, Ewa Szelburg-Zarembina, została kierowniczką literacką. Tak jak Grodzieńska miała już wcześniej styczność z tygodnikiem dla dzieci – w „Moim Pisemku” debiutowała w 1922 roku. Podobnie jak wiele bajkopisarek tego okresu posiadała solidne przygotowanie pedagogiczne zdobyte w teorii na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz w praktyce w szkołach i seminariach nauczycielskich. Jeśli „Świerszczyk” miał zastępować zniszczone podczas wojny podręczniki, Szelburg-Zarembina była odpowiednią osobą na tym stanowisku. Jej działalność wspierająca najmłodszych zaowocowała później budową Instytutu „Pomnika – Centrum Zdrowia Dziecka” (to ona była inicjatorką pomysłu i autorką wezwania na łamach „Życia Warszawy”, aby poprzez budowę wielkiego szpitala pediatrycznego upamiętnić dzieci zabite podczas II wojny światowej). Pełniła też funkcję pierwszej kanclerz Kapituły Orderu Uśmiechu. I to ona wymyśliła wierszyk widniejący na pierwszomajowej okładce „Świerszczyka”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jan Szancer, 1931, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

szancer-PIC_1-K-5349a-NAC.jpg

Charakterystyczny spiczasty kapelusz, patykowata postać owada, lekka kreska połączona z realizmem szczegółu – to musiał być Jan Marcin Szancer. Niezaprzeczalny król ilustratorów odpowiadał za stronę wizualną czasopisma. Wykształciła go krakowska Akademia Sztuk Pięknych, a kursy we Włoszech i Francji dopełniły artystyczną edukację. Karierę rozpoczął w 1935 roku od ilustracji do wydanej we Lwowie czytanki polskiej dla uczniów drugiej klasy szkół powszechnych – Nasze miasto. Później nastąpiło nieprzerwane pasmo sukcesów i to nie tylko w branży graficznej. Szancer pisał bajki, felietony, scenariusze, reżyserował filmy, projektował kostiumy i scenografie dla filmu oraz teatru. Najbardziej znany był jednak ze swoich dynamicznych postaci tworzonych węglem, tuszem, akwarelą, ołówkiem czy piórem. Kierownikiem artystycznym był tylko do końca 1945 roku, kiedy to zastąpiła go królowa polskiej ilustracji, Olga Siemaszko.

A skoro już jesteśmy przy kwestiach artystycznych, legendarną winietę „Świerszczyka” zaprojektował Eryk Lipiński – karykaturzysta, satyryk, autor ilustracji książkowych i tekstów kabaretowych, który w 1935 roku założył legendarne „Szpilki”, a w 1978 roku – Muzeum Karykatury w Warszawie.

Nigdy nie było tak pięknie. Alfabet młodej polskiej ilustracji książkowej

Choć nie został wymieniony w stopce redakcyjnej, także i on zasługuje na chwilę uwagi. Jan Brzechwa, poeta i dobry duch „Świerszczyka”. Nie dość, że był autorem zamykającego pierwszy numer czasopisma wiersza Przyjście wiosny, to i później regularnie pojawiał się na jego łamach. O innych jego zasługach tak pisze Czyńska:

Jan Brzechwa to cenny nabytek Czytelnika – z wykształcenia prawnik, specjalista od prawa autorskiego, którym zajmował się już w dwudziestoleciu międzywojennym, wprowadzając je w Polsce. Napisał komentarz do pierwszej polskiej ustawy o prawie autorskim, brał udział w sporach przed sądem o prawa intelektualne. Założył Związek Autorów Kabaretowych, poprzednika ZAiKS-u. W międzywojniu był radcą prawnym ZAiKS-u, po wojnie również pełnił tam różne funkcje, przez dwie kadencje był prezesem.

Co prawda koncern wydawniczy przeniósł się do Warszawy już w lipcu 1945 roku, ale redakcja „Świerszczyka” pozostała w Łodzi aż do sierpnia 1949 roku. W tym czasie z pismem współpracowali znakomici literaci: Janina Porazińska, Halina Koszutska, Lucyna Krzemieniecka, Ludwik Wiszniewski, Hanna Ożogowska, Hanna Mortkowicz–Olczakowa.

Czarnoksiężnik ze wschodniej krainy

Po kilku beztroskich latach nad świerszczowe królestwo nadciągnęły czarne chmury. Zły czarnoksiężnik ze wschodu rzucił klątwę na krainę, która zamieniła się w dwugłowego smoka. I chociaż ten smok nie był taki zły, na ratunek świerszczowi wyruszyły dzieci.

***

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ekspozycja muzealna tygodnika dla dzieci „Świerszczyk”, nr 49, 1954 rok, Muzeum Zabawek w Krynicy-Zdroju, fot. Monkpress/East News

Obrazek

Swierszczyk-EN_01444579_0522.jpg

„Świerszczyk” miał konkurencję. 1 października 1945 roku na polskim rynku wydawniczym pojawiły się „Iskierki” prowadzone przez Instytut Wydawniczy „Nasza Księgarnia”. Redakcją dwutygodnika będącego kontynuacją przedwojennego „Małego Płomyczka” kierował Stanisław Aleksandrzak, zaś dyrektorem artystycznym został Kazimierz Pieniążek. Mimo że idee obu pism były tożsame, a nazwiska autorów niekiedy się pokrywały, oba tytuły funkcjonowały niezależnie od siebie.

Wszystko zmieniło się, gdy Czytelnik przeszedł reorganizację i 8 kwietnia 1951 roku „Świerszczyk” przekazano Naszej Księgarni. Aby nie powielać treści, połączono oba pisma pod nazwą „Świerszczyk – Iskierki”. Redakcją nadal kierowała Wanda Grodzieńska (do 1955 roku), na stanowisku kierowniczki artystycznej pozostawiono Olgę Siemaszko (do 1954 roku). Zmieniono jednak drukarnię, skorygowano proporcje między słowem a obrazem na korzyść ilustracji (od teraz obie dziedziny zajmowały mniej więcej tyle samo miejsca). Pozyskano także nowych autorów treści literackich, w tym Wandę Chotomską i Jerzego Ficowskiego, oraz plastyków: Bohdana Bocianowskiego, Annę Kopczyńską czy Zbigniewa Piotrowskiego.

Podwójna nazwa jednak nie podobała się małoletnim odbiorcom. Wierni świerszczykowym opowieściom zdecydowali w ankiecie o powrocie do tytułu wymyślonego przez Szelburg-Zarembinę. 2 września 1956 roku „Świerszczyk” zadebiutował po raz drugi.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka i rozkładówka tygodnika „Świerszczyk - Iskierki”, 1953, nr 30, fot. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie/https://crispa.uw.edu.pl

Obrazek

swierszczyk-Untitled-1.jpg

Przez pierwsze lata istnienia, podobnie jak inne pisma bez względu na charakter czy wiek odbiorcy, „Świerszczyk” podlegał cenzurze. Jednak jego autorzy starali się nie angażować w politykę, mimo różnych decyzji podejmowanych prywatnie. Zdarzały się niechlubne wyjątki, jak okładki ze Stalinem w marcu 1953 roku, czyli tuż po jego śmierci, czy obowiązkowe tłumaczenia baśni narodów ZSRR prezentujące „jedynie słuszną linię programową”. Za to w 1968 roku warszawscy studenci sprzeciwiający się politycznej propagandzie protestowali z okrzykiem na ustach: „Prasa kłamie! Tylko »Świerszczyk« pisze prawdę”.

Ingerencja władz miała czasami dobre strony: Zastępując podręczniki, „Świerszczyk” przez lata był pozycją obowiązkową w szkolnych bibliotekach, dzięki czemu w latach 70. osiągał astronomiczne nakłady 900 tysięcy egzemplarzy.

Zrozumieć świat

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Dziewczynka odrabia lekcje przy stole. Widoczne książki i egzemplarz pisma "Świerszczyk", 1967, fot. Grażyna Rutowska/Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

Swierszczyk-PIC_40-D-103-6-NAC.jpg

Zmiany polityczne, gospodarcze i społeczne dotykały także i to pismo. „Świerszczyk” z tygodnika stał się miesięcznikiem, literaturę piękną uzupełniły reportaże i wywiady. W 2005 roku jego wydawcą została oficyna edukacyjna Nowa Era, która kontynuuje dobre tradycje pisma w nowoczesnej formie. Tradycję znamienitych literatów – Ludwika Jerzego Kerna, Marii Kownackiej czy Joanny Kulmowej – kontynuują nowi, m.in. Grzegorz Kasdepke, Anna Onichimowska, Zofia Stanecka, Małgorzata Strzałkowska, Natalia Usenko. Grono grafików, które przez lata zasilali Bohdan Butenko, Ha-Ga, Danuta Konwicka, Zbigniew Rychlicki, Bożena Truchanowska czy Józef Wilkoń, powiększyło się o kolejne pokolenie. Wśród nowych twórców znaleźli się: Marcin Bruchnalski (twórca nowej postaci Świerszczyka), Maria Ekier, Krystyna Lipko-Sztarbałło, Elżbieta Wasiuczyńska i inni.

Obecna redaktorka naczelna, Małgorzata Węgrzecka, w rozmowie z „Tygodnikiem Powszechnym” mówiła, że autorzy czasopisma zawodowo zajmują się „produkcją endorfin, bo we wszystkich rubrykach pisma zaszyte jest poczucie humoru. Albo wzruszenie – coś, co wywoła emocję i przyciągnie dziecko”.

***

Zmieniła się rzeczywistość, zmienił się i on. Świerszcz zyskał muminkowy pyszczek, doczekał się stylowego ubranka i otrzymał imię: Bajetan. Ale wciąż wędruje po nadwiślańskiej krainie w poszukiwaniu przygód – i tak od ponad 80 lat. Kto wie, może odwiedzi także ciebie?

Źródła: Małgorzata Czyńska, Pisz do mnie na Łódź! Życie kulturalne i towarzyskie w tymczasowej stolicy, Warszawa 2026; Joanna Falkowska, Pierwsze czasopisma dla dzieci i młodzieży na ziemiach polskich. W dwusetną rocznicę powstania „Rozrywek dla Dzieci” [w:] „Rozprawy z dziejów oświaty”, 2024; Stanisław Frycie, Czasopisma dla dzieci i młodzieży okresu powojennego (1945–1970), [w:] „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej”, 16/3, 1977; Zofia Olek–Redlarska, W kręgu kultury i literatury dla dzieci, Białystok 2019; Michał Sowiński, Nie ma czytania bez chichotania. 80-lecie „Świerszczyka”, „Tygodnik Powszechny”, nr 32/2025; swierszczyk.pl

Język Polish