Przychodził Prus do Wedla, a dzieci patrzyły za nim tęskno

e._wedla_staroswiecki_sklep_polona_21.jpg, default, Drzeworyt ilustrujący opowiadanie „Drogami natchnienia” Izy Kuźmińskiej, „Staroświecki sklep”, 1938 / rys. Zofia Fijałkowska; reprodukcja: Jan Czempiń

#literatura

Najstarszy sklep Wedla ma swoją legendę, w której spotykają się bohaterowie „Lalki”, robotnicy strajkują, a niebieskoróżowe czarodziejki szepczą z sufitu. Historia „staroświeckiego sklepu” rozpoczęła się w kwietniu 1937 roku – choć przecież znacznie wcześniej.

  – Dzień dobry pani. Jakże mi przykro, że ją tak przeraziłem. Czyżbym wyglądał aż tak strasznie?
  Wokulski był zupełnie spokojny, a Izabela zmieszana, zmieszana tak okropnie, że nawet nie umiała tego ukryć. Żal mu się zrobiło, a jednocześnie zdumiewał go własny spokój. Tyle razy w myśli przeżywał tę scenę, ale nigdy nie sądził, że tak bardzo zmienią się role. Teraz Izabela stoi zakłopotana, nie umiejąca [sic] wydobyć z siebie ani słowa, śmieszna, a on, on bawi się jej zażenowaniem.
  Wreszcie Izabela ochłonęła.
  – Panowie pozwolą…Mój mąż – pan…Wokulski…
Wokulski wykonał półobrót – i o mało nie parsknął śmiechem. Więc ta komiczna figura, łysy mały pan, mrugający nerwowo oczyma i jąkający się lekko – to jego „następca”?

Wiadomo, kim byli Izabela i Wokulski. Trudniej powiedzieć, skąd wziął się ich dialog, skoro wiemy, że Łęcka nie wyszła za mąż – po tym, jak Stanisław zerwał zaręczyny i zniknął, miała wstąpić do klasztoru. Czyżbym włamał się do sklepu, którego makieta stała do marca na Krakowskim Przedmieściu i przechwycił skrypt odważnego scenariusza ekranizacji TVP? Niestety. Nie jest to ani scenariusz, ani kreatywnie wypełniony arkusz maturalny z 2010, 2015, 2016, 2018 czy 2021 roku, kiedy pojawiała się w nich Lalka. Mam przed sobą starą książkę. Przewracam jej strony do tyłu w poszukiwaniu wskazówek:

W pierwszej chwili chciał skręcić w Warecką, ale rozmyślił się i poszedł prosto Szpitalną. Na rogu Hortensji znów zatrzymał się na chwilę, niezdecydowany, co ze sobą zrobić. Przed dużą szybą wystawową stało dwóch umorusanych uliczników i rozprawiało o czymś gorąco. Wokulski zbliżył się do nich i wtedy zauważył, że rogowy sklep był składem czekolady. Tknięty nagłą myślą, pchnął drzwi wejściowe i wszedł do środka. Powitał go mrok i zapach wanilii. Sklep składał się z dwóch sal, nachylonych do siebie pod kątem prostym, które łączyły się w okolicy wejścia. Uwagę Wokulskiego zwrócił szaroseledynowy sufit z licznymi złoceniami i wymalowana na nim alegoryczna postać kobieca z aniołem, dmącym w długą torbę. „Ceres, czy co?” – mruknął pod nosem.

Mamy miejsce akcji. Skład czekolady na rogu Szpitalnej i Hortensji – cóż za fantastyczną nazwę nosiła ulica Wojciecha Górskiego – to musi być Wedel. Dzisiaj w środku nie ma zapachu wanilii ani szaroseledynowego sufitu, ale sale wciąż nachylają się do siebie pod kątem prostym.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Pijalnia czekolady Wedla przy ul. Szpitalnej 8 w Warszawie, fot. © Lotte Wedel

Obrazek

szpitalna_wedel_wedel_mp.jpg

Bądźmy jednak dociekliwi. Kamienicę pod adresem Szpitalna 8 postawiono w 1893 roku. Akcja Lalki, drukowanej w latach 1887–1889, rozgrywa się w 1878 i 1879 roku. Carl i Emil Wedel prowadzą fabrykę zbudowaną w głębi posesji na Szpitalnej, ale cukiernia działa w starej lokalizacji – sprzedadzą ją dopiero w 1879 roku, o czym pisze Łukasz Garbal, autor książki Wedlowie. Czekoladowe imperium. Najwyżej więc to Rzecki, który w ciemnym kącie „cukierni na rogu Kapitulnej i Miodowej” zamawia pienistą czekoladę i podsłuchuje zza gazety Szlangbauma, odwiedził lokal Wedla – tyle że ten stary. Wokulski nie mógł spotkać się z Łęcką na Szpitalnej, jak chce tego książka leżąca przede mną, na której ciężkich, sztywnych stronach ,,drzeworyty odbito z klocków oryginalnych”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Drzeworyt ilustrujący ,,Opowiadanie wieczorne” Władysława Cykowicza, „Staroświecki sklep”, 1938 / rys. Edward Manteuffel; reprodukcja: Jan Czempiński

Obrazek

IMG_4223.jpg

Przewracam kolejne strony i okazuje się, że byliśmy w opowieści w opowieści. Bolesław Prus jest autorem głębszej, a narrację bliżej powierzchni prowadzi Władysław Cykowicz. On to wspomina, że snuł się kiedyś po domu i postanowił otworzyć czarny, zakurzony kuferek po dziadku. Na dnie znalazł rękopis pozostawiony przez Prusa, bliskiego znajomego dziadka, a w nim ciąg dalszy Lalki! Narrator oddaje wtedy głos autorowi rozdziału IV zatytułowanego W jaki sposób starzy znajomi spotykają się w nowych okolicznościach. Wokulski żyje, wraca po latach do Warszawy, nocuje u Wysockich, idzie na spacer i zachodzi do Wedla, aby kupić słodycze dla „małych oberwańców” przylepionych do szyby wystawowej. W środku spotyka Łęcką z mężem. Plik postrzępionych papierów (znów mówi Cykowicz) narrator pochłania przy słabym świetle zapadającego zmroku. Rękopis, który „przechowuje do dziś ze wzruszeniem”, jest niestety niekompletny i urywa się, kiedy Wokulski wychodzi z pijalni, aby przekazać dzieciom słodycze.

Nie wiadomo, kim był Władysław Cykowicz, poza tym, że jego Opowiadanie wieczorne wydrukowano w 1938 roku w zbiorze Staroświecki sklep. Trafiło tam, ponieważ autor zgłosił się w konkursie „Wiadomości Literackich” na „najładniejsze wspomnienie, związane z »trącącym myszką« sklepem Wedla”.

Jak to ze Staroświeckim sklepem było

Nie taki był plan. W 1937 roku Jan Wedel miał 63 lata, ale był wciąż rzutkim i otwartym na przyszłość przedsiębiorcą. Do transportu i reklamy produktów wykorzystywał własny samolot, fabrykę niedługo wcześniej przeniósł do gmachu na Kamionku, a przy ulicy Puławskiej zainwestował w budowę nowoczesnych kamienic. Rozumiał, że w sklepie sprzed pół wieku „przeładowane ornamenty mogą razić dzisiejsze oko”. Zarządził remont i w kwietniu 1937 okna sklepu przy ulicy Szpitalnej zabito deskami.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Sklep z czekoladą Wedla przy ul. Szpitalnej 8 w Warszawie, 1939, fot. fotopolska.eu

Obrazek

kamienica_wedla_1343678_fotopolska-eu.jpg

Zareagował Antoni Sobański. ,,Hrabia Tonio”, właściciel pałacu w Guzowie, znany w inteligenckiej Warszawie homoseksualista, krytyk nazizmu i sympatyk brytyjskiej monarchii konstytucyjnej. W liście do redakcji liberalnych „Wiadomości Literackich” pt. O zachowanie sklepu E. Wedla skrytykował rewolucje w polszczyźnie, przeprowadzane na ślepo, odgórnie i w kierunku językowej „urawniłowki”, czyli ujednolicenia, a pokazujące dobrze, co też robi się Warszawie. Dlatego jest ona zdumiewająco niecharakterystyczna, bo tu się nie szanuje tradycji. „Ile znamy mieszkań zajętych przez rodziny osiadłe w Warszawie od paru pokoleń, któreby trąciły prawdziwą »myszką«, choćby wskrzeszającą atmosferę okresu tak stosunkowo nam bliskiego, jak epoka Prusa?” (to zdanie padło przed II wojną światową, nie po niej). Ile „sklepów z autentyczną atmosferą”? Poza trzema (niewymienionymi z nazwy) aptekami Sobański wskazał tylko na skład Wedla. Dlatego, nie bez arogancji hrabiego przywykłego do pałaców, prosił o jego zachowanie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ulica Marszałkowska w latach 30., po lewej neon umieszczony na sklepie Wedla / fot. NAC

Obrazek

3_1_0_9_6758_75638.jpg

Do „molestacji” przyłączył się krytyk literacki Karol Wiktor Zawodziński, jeszcze bardziej niepogodzony ze zmianami „przedwojennego” porządku (od przemianowania placu Saskiego na plac Piłsudskiego począwszy), a także Maria Kuncewiczowa, rozsławiona rok wcześniej Cudzoziemką. Teraz zapewniała, że nie chodzi, aby „przez kurtuazję dla sentymentalnych pań konserwować np. śmietniki, ulubione przez ich zmarłe pieski”, ale o ogół mieszkańców, którzy potrzebują ciągłości. A więc miejsc z dzieciństwa, takich jak „sklep Wedla z wielkimi murzynami” [kukłami stojącymi na wejściu], które chcieliby pokazać wnukom. Niezależnie od tego, czy miejsca te odznaczają się dobrym stylem.

Zwraca uwagę, że wszyscy troje podkreślili dystans wobec wystroju sklepu. Wiedzieli, że jest burżuazyjny, a burżuazji chwalić nie wypada. Wiedział to również Jan Wedel, który wzruszając się – kilka tygodni po liście Sobańskiego – na łamach tych samych „Wiadomości Literackich”, nie krył radości, że „przeciętna” i „zbyt pretensjonalna” sceneria przypomina innym dawną Warszawę. Aby „utrwalić ten wielce sympatyczny sentyment do sklepu” zdecydował się nie modernizować wnętrza, za to ufundować nagrodę i poprosić redakcję o pomoc w organizacji konkursu. „Wiadomości…” ogłosiły zasady, wysokość nagród (łącznie 1500 złotych, w czasach gdy średnia pensja nauczyciela wynosiła 200–300 złotych) i termin nadsyłania anonimowych prac, a także skład jury: Antoni Sobański, Maria Kuncewiczowa oraz Julian Tuwim.

Spośród ponad 50 propozycji wyróżniono 10. Zwycięstwo przypadło Jarosławowi Iwaszkiewiczowi ex aqueo z Zofią Krzepkowską. Rękopis z dalszym ciągiem Lalki zajął trzecie miejsce. Niedługo później zawiadomiono o książkowym wydaniu wyróżnionych tekstów, które ozdobić miały autorskie drzeworyty. Na tytuł wybrano Staroświecki sklep, co wcale nie było oczywiste. Wedel nie posługiwał się taką nazwą; to redakcja ją wypromowała, ogłaszając „konkurs na najładniejsze wspomnienie związane ze staroświeckim sklepem E. Wedla w Warszawie”, a później przekuwając określenie w tytuł. O twórczych mocach sentymentu mówi wstęp do książki, który napisał Julian Tuwim.

Nie wiem, czy obecne pokolenie tzw. „milusińskich” odczuwa tak samo. Taki brzdąc anno 1938 nie raczy wznieść oczu w górę, gdy słyszy furkot aeroplanu nad sobą; widząc tęczę, pyta się: Mamusiu, c z e g o to jest reklama”, a gdy mu kukułka w lesie kuka, stwierdza spokojnie „Wilno”... [chodzi o sygnał Rozgłośni Wileńskiej Polskiego Radia]. Ale dla nas, którzy anno 1900 i w jego okolicach uprawialiśmy czekoladowe smakoszostwo, nie zginęły jeszcze cuda klechd i bajek, więc kojarzymy „Wedla” z Grimmem i Andersenem. I o tym właśnie jest ta śliczna książeczka, w której Grimmowi i Andersenowi przybywa często trzeci czarodziej – Bolesław Prus…

W 1937 roku, w którym ludzie tęsknili za dawnym życiem, jak to zwykle ludzie robią, niezależnie od tego, czy są „konserwatywni”, czy „liberalni”; i tym samym, w którym na cześć bohaterów Lalki wmurowywano tablice na Krakowskim Przedmieściu (wiszą do dzisiaj), nie pisać o Prusie najwyraźniej się nie dało.

Mit

Zwycięzca konkursu, Jarosław Iwaszkiewicz, skądinąd współpracownik „Wiadomości...”, również Prusa nie pominął. We Wspomnieniu relacjonuje, jak to w dzieciństwie odwiedzał sklep na Szpitalnej, aby kupić czekoladę za potajemnie (przed mamą) zebrane kopiejki. W środku zachwycał się atłasowymi bombonierkami, kawałkami złotego ananasa i piramidami z czerwonego karmelu, nie mniej jak malowanymi, niebieskoróżowymi „dobrymi czarodziejkami”, które szeptały do niego z wysokości sklepienia. Pewnego razu przy ladzie miał spotkać Henryka Sienkiewicza, a od ekspedientki usłyszał następnie, że i ,,pan Prus bywa prawie co dzień, bo tu mieszka naprzeciwko [...] bierze tylko kilka łutów cukierków do torebki i idzie z tym do redakcji… choć najczęściej już po drodze rozda dzieciom…”. Iwaszkiewicza list miłosny do dawnej Warszawy wydaje się autentyczny, co nie znaczy, że przekazywał fakty. Na przełomie XIX i XX wieku Prus mieszkał blisko, ale nie ,,naprzeciwko”, bo przy placu Grzybowskim. Wychowany na Kijowszczyźnie Iwaszkiewicz daje w tekście czytelne znaki, że relacja przynajmniej częściowo została zmyślona.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Drzeworyt ilustrujący opowiadanie „A’la Proust” Jadwigi Piaseckiej (właśc. Jana Piaseckiego), „Staroświecki sklep”, 1938 / rys. Tadeusz Cieślewski syn; fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

staroswiecki-sklep_wedel_polona.jpg

Autorzy dobrze zrozumieli intencję konkursu. Przysyłali teksty wspomnieniowe, które łatwo przechodziły w prywatne baśnie. Czasem „najładniejsze wspomnienie” w ogóle nie opuszczało rejonu fikcji. Przykładem Drogi natchnienia Izy Kuźmińskiej, kolejny tekst, w którym pojawił się Prus. Autorka przedstawiła kronikarza „Kuriera Warszawskiego” w procesie wymyślania fabuły Lalki, spacerującego więc po Warszawie z Rzeckim i Wokulskim (rozumiemy, że dzieje się to w jego głowie). Gdy otrząsa się z wyobrażeń, kieruje się do Wedla, bo „urocza sąsiadeczka obchodzi siódme w życiu urodziny i winien jej z tego tytułu ulubioną czekoladę”. Krzątanina w sklepie, który z miejsca ogarnia przybysza „tajemniczą atmosferą ciemnego wnętrza”, ponownie wpędza go w rozmyślania. Uwagę zwraca subiekt pan Klejn i młody pomocnik Wedla, Ignaś, niesłychanie wpatrzony w „pryncypała”. Pan Prus wysłuchuje opowieści pana Wedla o dawnej jego cukierni na Miodowej i ogólnych tradycjach firmy. Po powrocie do domu ma swojego Mincla, u którego będzie terminował Ignacy Rzecki.

Jeśli chodzi o fakty, wiemy już, że gdy Prus wymyślał swoich bohaterów, sklepu na Szpitalnej jeszcze nie było. Uruchomiono go w nowowzniesionej kamienicy w 1894 roku. Pierwowzorem Jana Mincla był zaś kupiec z Lublina o tym właśnie imieniu i nazwisku. Natomiast pisarz w późniejszym czasie na Szpitalnej istotnie bywał i nie trzeba wierzyć tu Iwaszkiewiczowi, lecz Janowi Wedlowi, który wspominał „zza lady tego sklepu [...] naszych dawnych miłych gości, jak dziwnie skromnego Bolesława Prusa”. Nic to nie mówi jednak o sentymencie Prusa. Dorastający przed powstaniem styczniowym, miał odmienną perspektywę niż „czekoladowi smakosze anno 1900”. Pierwsze mieszkanie w Warszawie wynajął w latach 60. XIX wieku na Starym Mieście, niedaleko „oryginalnej” cukierni Wedlów na Miodowej. Bardziej prawdopodobne, że do niej miał sentyment, niż że w jej następczyni na Szpitalnej ujrzał staroświecki sklep.

Życie Warszawy w wieku pary i kawy

Mieszają się tu porządki czasowe, bo też od początku poruszamy się wśród opowiadań, które przenoszą czytelnika w bezczas, a z bohaterów robią nosicieli transcendentnych postaw. Na poziomych liniach struktury mitu dwa motywy powtarzają się szczególnie często: ciemny, ale bogato dekorowany i wyposażony skład z czekoladą; oraz dzieci, które tracą w nim głowę, a jeszcze częściej przed nim. Wielki handel i społeczne nierówności ściśle kojarzą firmę czekoladową z Lalką.

Wedlowie, Minclowie i socjaliści

Wedlowie mogliby występować powieści Prusa. Jako kupiecka rodzina niemieckiego pochodzenia, oszczędna i na wskroś mieszczańska, przypominali Minclów. Z ich spadkobiercą, Wokulskim, łączyła czekoladników wrażliwość: „spis działań dobroczynnych Wedlów, które odnotowały gazety, grubością dorównywałby książce telefonicznej”, pisze Łukasz Garbal. Nie tylko z jego książki wynika, że przeznaczali na społeczne cele znaczne sumy. Stajemy tu przed problemem bardzo Lalkowym: problemem doraźnych akcji charytatywnych, które nie rozwiązują problemów najuboższych, ale pozwalają burżuazji poprawić wizerunek i paradoksalnie umocnić obowiązującą strukturę klasową. Wokulski uświadamia sobie ten proceder, ale bierze w nim udział.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Drzeworyt ilustrujący opowiadanie „Bez tytułu” Anny Krause, „Staroświecki sklep”, 1938 / rys. Bogna Krasnodębska-Gardowska; reprodukcja: Jan Czempiński

Obrazek

ilustracja_z_antologii_wspomnien_o_sklepie_e._wedla_staroswiecki_sklep_autor-_tadeusz_cieslewski1938_fot._biblioteka_narodowa_polona_3232.jpg

Pojawia się skojarzenie z fundatorem Staroświeckiego sklepu, Janem Wedlem. Ma on dzisiaj świetną prasę nie tylko ze względu na obywatelską hojność; przypomina się także, że zrobił wiele dla własnych podwładnych. Przy nowej fabryce na Kamionku stworzył dla nich domy, gabinety lekarskie, łaźnie, stołówkę, salę gimnastyczno-teatralną, kasę zapomogowo-pożyczkową, żłobek i przedszkole. Jeśli raz jeszcze pozwolimy sobie na dociekliwość, okaże się jednak, że motywacje właściciela były bardziej zniuansowane niż to, co wynika z funkcjonującego w internecie obrazu „polskiego Willy Wonki”, który „wyprzedził swoją epokę”.

Za czasów ostatniego z Wedlów firma rozwinęła się do rozmiaru niemal trzydziestu sklepów w całej Polsce i jednego w Paryżu. Jan śmiało mógłby odpowiedzieć tak, jak rozgniewany Wokulski Rzeckiemu: „sam [...] zarobiłem dziesięć razy więcej niż dwa pokolenia Minclów”. Bohatera Lalki przypominał także naukowym usposobieniem – z wykształcenia doktor chemii, jeździł po świecie w poszukiwaniu nowych rozwiązań i samodzielnie opracowywał receptury przysmaków. Nie pozwolił przy tym zatracić firmie rodzinnego charakteru: tak jak Mincel ze swoimi subiektami, jadał obiady z kierownikami i mistrzami cukierniczymi, a nowych pracowników przyjmowano po protekcji starszych. Choć, nie zawsze skutecznej. Gdy wieloletni robotnik fabryki poprosił o zatrudnienie w biurze swojej córki, która ukończyła wieczorową szkołę handlową, usłyszał: „Chcielibyście, aby córka wasza, córka robotnika, pracowała w biurze, a gdzie nasze dzieci będą pracować”. Odmowę usłyszał nie od Wedla, ale to on stał na szczycie hierarchii firmowej ustalonej w epoce anno 1900.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jan Wedel przed 1945 rokiem / fot. wikipedia

Obrazek

Jan_Wedel_portret.jpg

Jeszcze wtedy załoga pracowała na tyłach kamienicy na Szpitalnej. Fabrykę stanowiły duszne i niedoświetlone pomieszczenia oficyn, w karmelarni pracowano bez ochronnych rękawic. Panowała znaczna nierówność zarobków: pracownicy biurowi i subiekci zarabiali kilka razy więcej niż pracownicy fizyczni, ci z kolei – dwa razy więcej niż pracownice fizyczne. Dopiero strajk związku zawodowego w 1928 roku przyniósł podwyżki, w wyniku których zakład zasłynął jako najlepiej płacący w branży.

Bardzo możliwe, że dla Wedla była to inwestycja w spokój i reputację firmy. Robotników szanował, sami to wspominali, ale zawiązanego przez nich związku zawodowego nie cierpiał. Decyzyjnością w sprawach firmy dzielił się najwyżej z kierownikami i mistrzami (którzy nie uczestniczyli potem w strajkach). Uważał, że związkowcy działają na szkodę firmy, a tę kochał jak ojciec dzierżący władzę w rodzinie, której nie ufa. Kiedy w trakcie obchodu natykał się na dowód źle wykonanej pracy lub marnotrawstwa – jak relacjonuje Garbal – wpadał w szał, ciskał kapeluszem i krzyczał „ja tak nie chcę, ja tak nie chcę, chcą mnie zniszczyć, chcą mnie zniszczyć, zwolnić go, zwolnić go”. Niektórzy reagowali przerażeniem, inni powstrzymywali śmiech, niektórzy tracili pracę, innym odpuszczał. Jeśli ów stary Mincel (choć w odróżnieniu od postaci z Lalki Wedel nie używał „dyscypliny”) przedzierzgnął się we Wokulskiego, to można o tym mówić prędzej w kontekście lat 30. Po kolejnych strajkach i bojkocie firmy, do którego nawoływał „Robotnik” (organ Polskiej Partii Socjalistycznej), kompleks na Kamionku faktycznie wyprzedził swoje czasy.

Pośrednim świadectwem tej transformacji było ostatnie opowiadanie ze Staroświeckiego sklepu, jakie tu wspomnimy. Historia sentymentalna Leny Sölm to wypowiedziany jednym tchem zarzut, który autorka kieruje w stronę uprzywilejowanego świata czekolady. Zupełnie inny od reszty tekstów, spisany w stylu Brzozowskiego, formalnie chyba najlepszy w całym zbiorze. Płynnie przechodzimy poprzez rozterki narratorki wychowującej się w rodzinie ze Śródmieścia, która dość ma już mieszczańskich warkoczyków, przepada w rewolucyjnej literaturze, choć nie bardzo ją rozumie, i pragnie zbliżenia z klasą robotniczą. Poznaje Majkę, imponującą czternastolatkę, która opowiada jej o strajkującym w fabryce ojcu i o tym, że z głodu ostatnio zjadła kartofle z miski kota pozostawionej na klatce schodowej. Nastolatki rozdziela jednak czekolada Wedla, którą Majka dostrzega u koleżanki i, ku jej rozpaczy, nazywa „burżujką”. Autorka konkluduje zgryźliwie: „takie jest moje najładniejsze wspomnienie, związane ze sklepem Wedla”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Drzeworyt przedstawiający bohaterkę opowiadania „Historia sentymentalna” Leny Sölm, „Staroświecki sklep”, 1938 / rys. Jadwiga Hładki; reprodukcja: Jan Czempiński

Obrazek

majka-ilustracja-do-antologii-wspomnien-o-sklepi.jpg

Czy obecność opowiadania wynikała z dobrego serca fundatora czy jego zmysłu reklamowego, a może z nacisków jury, nie wiadomo. Dzięki niemu jednak większość dzieci przedwojennej Warszawy, która do Wedla nigdy nie weszła, uzyskała swój głos.

Znowu po wojnie

Ani postępowa fabryka na Kamionku, ani opowiadanie Leny Sölm, której bohaterowie domagają się „Polski Ludowej”, nie uchroniły Wedla przed nacjonalizacją firmy w Polsce Ludowej. Historia po latach przyznała rację Klejnowi, który przekonywał Rzeckiego, że bonapartyzm się skończył, a potęga to „socyalizm”. W Domu Wedla przy Puławskiej zamieszkali przedstawiciele nowej władzy. Janowi odebrano także kamienicę przy Szpitalnej 8 i tylko za zgodą swojego dawnego stróża mieszkał w niej do śmierci, czasem schodząc na dół po karmelki.

Do pijalni „Zakładów Przemysłu Cukierniczego im. 22 lipca d. E. Wedel’’ nie przestali przychodzić mieszkańcy. Pani Halina (rocznik 1923) wspominała, że pijalnia na Szpitalnej w pierwszych latach po wojnie stanowiła oazę eleganckiego życia, do której ściągali starzy Warszawiacy. Cieszyli się z czerwonych, wyściełanych pluszem krzeseł, z żalem odnotowywali wstawione byle jak szyby. W późniejszych dekadach lokal otrzymał nowy wystrój i stał się ogólnodostępny. Pani Eli (rocznik 1943) nadal jednak kojarzył się z saniami, którymi jej babcia z dziadkiem sunęli przez Aleje Ujazdowskie na bal do Dolinki Szwajcarskiej. Gdzieś już czytaliśmy taką scenę.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Staroświecki Sklep Wedla przy ul. Szpitalnej 8 w Warszawie, fot. Adrian Grycuk/CC BY-SA 3.0 PL

Obrazek

staroswiecki_sklep_wedla_szpitalna_8_warszawa.jpg

Po 1989 roku firmę kupił zagraniczny kapitał i pani Eli jest z tego powodu przykro. Mówi też, że dzisiaj zmieniły się maniery gości i zapanowała „urawniłowka”, czyli że wszystko wolno. Każdy sentyment, jak widać, ma swoją prawdę, zakorzenioną we własnym punkcie odniesienia i we własnych bohaterach. Fakt, że dzisiaj na suficie pijalni na Szpitalnej nie ma już czarodziejek ubranych w szaty „bardzo niebieskie, jak gdyby zrobione z kremu [...] czy też różowe jak pomadki”, nie znaczy, że czarodziejek nie ma gdzie indziej. Może ktoś pisze właśnie o nich opowiadanie, a ktoś przygotowuje ilustracje. Za sto lat będzie z tego książka o ciężkich, sztywnych stronach, na których „drzeworyty odbito z klocków oryginalnych”.

Język Polish