Przedmieście. Dziko-dziewicze tereny literatury

bezrobotni_w_warszawie_nac.jpg, default, Bezrobotni w Warszawie, 1933, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Kult faktu zamiast wiekuistej fikcji. Bezpośrednia obserwacja. Eksplozja życia w dzielnicach przedmiejskich i na przedmieściach kultury. W kontrze do warstw uprzywilejowanych. To tylko kilka postulatów jednej z nielicznych prozatorskich grup literackich okresu międzywojnia.

Kto?

Do Zespołu Literackiego Przedmieście należeli "społecznicy pośród polityków, sceptycy pośród społeczników, humoryści między sceptykami" – jak zauważyła współautorka "Zielonego lata 1934". Kto konkretnie?

Helena Boguszewska,1938, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Helena Boguszewska – inicjatorka i przewodnicząca grupy. Zanim zajęła się prozą dokumentalną, pisała książki dla dzieci. Wiedzę zdobytą podczas studiów przyrodniczych na Uniwersytecie Jagiellońskim przekuła w cykl podręczników dla szkół podstawowych. Należała do organizacji zajmujących się pracą socjalną, opieką nad najmłodszymi, prawami kobiet. Jako publicystka podejmowała tematy społeczne i oświatowe. "Kobieta Współczesna" drukowała jej cykl "Świat po niewidomemu" poświęcony wychowankom ośrodka dla niewidomych i słabowidzących w Laskach. Współpracowała z nielegalnym teatrem robotniczym, była posłanką Krajowej Rady Narodowej (KRN) utworzonej przez Polską Partię Robotniczą.

Jerzy Kornacki, fot. Ewa Podgórska/ Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Jerzy Kornacki – współzałożyciel grupy, drugi mąż Boguszewskiej. W przeciwieństwie do rzeczowości autorki fabularyzowanego reportażu "Ci ludzie", jego teksty cechowała ekspresjonistyczna maniera. Debiutował na łamach "Kobiety Współczesnej", redagował tygodnik "Epoka", należał do KRN. Gromadził dokumenty związane z działalnością Przedmieścia, listy członków i czytelników, które przepadły w czasie wojny.

Zofia Nałkowska – członkini grupy (później dalsza współpracowniczka), przyjaciółka Boguszewskiej. Pisarka niezależna finansowo. Jej postulat "Chcemy całego życia" stał się hasłem ruchu feministycznego. Angażowała się w politykę, w mieszkaniu ukrywała Piłsudskiego, podczas okupacji handlowała papierosami. Prowadziła popularny salon literacki w Warszawie, pierwsza zauważyła potencjał "Sklepów cynamonowych".

Bruno Schulz – do grupy zwerbowany prawdopodobnie przez Nałkowską. Choć w międzywojennej prasie był wymieniany jako założyciel Przedmieścia, niewiele łączyło go z pozostałymi członkami. Historycy literatury – Henryk Bereza, a za nim Kazimierz Ptak – pisali, że Schulz "świat ludzi wolnych i niezależnych wewnętrznie realizował w ucieczce do świata manekinów".

Władysław Kowalski – działacz ruchu ludowego, po wojnie marszałek Sejmu Ustawodawczego. Ideowo najbardziej odbiegał od Nałkowskiej i Schulza. W opinii Boguszewskiej pierwsza wersja jego "Domu na Ochocie" wyglądała "beznadziejnie". Wraz z Bolesławem Piachem i Sydorem Reyem najdłużej pozostał przy założycielach Przedmieścia.

Kazimiera Muszałówna – dziennikarka sportowa, publicystka. Jej artykuł zamieszczony w "Kobiecie Współczesnej" na początku 1934 roku stanowi surową diagnozę kryzysu, na kanwie którego powstało Przedmieście: "Wszystko w Polsce, tym najbiedniejszym kraju w Europie, okupowanym w nieprawdopodobnie wysokiej mierze przez kapitał obcy, woła na alarm. Od straszliwego upadku kultury, od mszczącej społeczeństwo i człowieka nędzy nie obroni nas żaden, choćby najgęściejszy las bagnetów".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Siedzący robotnicy, 1932, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

siedzacy_robotnicy_nac_33.jpg

Halina Krahelska – rzeczniczka robotników, kobiet i młodocianych pracowników. Walczyła o urlopy macierzyńskie, głośno protestowała przeciwko molestowaniu pracownic. We wstępie do pierwszego zbiorowego tomu Przedmieścia sformułowała siedem punktów manifestu grupy. Inni członkowie postrzegali ją bardziej jako polityczną działaczkę niż powieściopisarkę – za to usunięto ją z zespołu.

Na liście współpracowników znaleźli się ponadto: Gustaw Morcinek (później luźno związany z grupą), Adolf Rudnicki (nagle wystąpił z organizacji), Józef Łobodowski (został wykluczony ze względu na krytykę działań ruchu lewicowego na łamach "Wiadomości Literackich"); Halina Górka, Anna i Jerzy Kowalscy, Jan Brzoza, Włodzimierz Jampolski – czyli twórcy tzw. Oddziału Lwowskiego Przedmieścia; a także Józef Czyściecki, Alfred Degal, Ignacy Robb-Narbutt (członkowie-korespondenci).

"Łączymy się w Zespole rozmaitych pisarzy, odmiennych światopoglądowo, którzy zeszli się razem w jednej nienawiści do krzywd społecznych, gaszenia oświaty, fałszowania wyborów, kagańca cenzury, ciemiężenia rzesz pracujących w narodzie" – tak brzmiał ósmy punkt deklaracji ideowej Zespołu Literackiego Przedmieście. Chociaż został wykreślony przez cenzurę, idealnie podsumowywał tę galerię osobliwości.

Co?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Akcje protestacyjne Polskiej Partii Socjalistycznej, 1920-1939, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

akcje_protestacyjne_nac.jpg

Swoisty manifest grupy sformułowany w siedmiu punktach opublikowano w pierwszej wspólnie wydanej książce – o wszystko mówiącym tytule – "Przedmieście".

Po pierwsze, zakładano "stworzenie metod obserwacji artystycznej", a także "nowych form zarówno indywidualnego, jak i zbiorowego tworzenia". Dodajmy, że w tym estetycznym postulacie chodziło o obserwację "bezpośrednią, rzetelną, wnikliwą i pracowitą", a z tą zbiorowością nie do końca wszystko wyszło tak, jak powinno. Pójdźmy dalej…

Po drugie, uwaga pisarzy, a w rezultacie i czytelników, miała zostać skierowana na "elementy życia proletarjackiego w Polsce". I to rzeczywiście się udało.

Trzeci punkt niejako rozwijał poprzednie zalecenie, kładąc nacisk na "tragiczną postawę proletarjatu bezrobotnego". (W "Nocy z policjantem na gałęzi" Kornackiego bezrobotny popełnia samobójstwo).

Kolejna myśl odnosiła się do współpracy z literatami mniejszości narodowych oraz bezpośredniej obserwacji tychże środowisk. We wstępie do książki Krahelska pisała o symbolicznym znaczeniu nazwy grupy, która miała kojarzyć się nie tylko z dzielnicami przedmiejskimi, lecz także z przedmieściami kultury, czyli: mniejszościami narodowymi, proletariatem miejskim i wiejskim, pracującym i bezrobotnym, słowem – "wszelką nędzą społeczną".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kobiety sprzedające m.in. naczynia na Rynku Głównym w Krakowie, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

sprzedawcy_nac.jpg

Piąty postulat dotyczył znajomości prądów literackich i działania podobnych grup na świecie. Nie bez powodu późniejsi krytycy będą wskazywać na inspirację Zolowskim naturalizmem, niemiecką Nową Rzeczowością, populizmem Leona Lemonniera czy nawet bliskością faktograficznej poetyki Nowego Lefu z poszukiwaniami Przedmieścia.

Po szóste, zakładano zgromadzenie wokół grupy młodych pisarzy rekrutujących się ze środowisk proletariackich. Przede wszystkim stawiano na debiutantów. Do obiecujących adeptów sztuki pisarskiej wysyłano listy z zaproszeniem, a i zdarzały się sytuacje odwrotne, kiedy to sami zainteresowani zabiegali o przyjęciu do Przedmieścia. Tak było w przypadku Jana Brzozy, lwowskiego twórcy, który po lekturze dwóch tomów zbiorowych grupy napisał do Boguszewskiej z taką prośbą.

Wreszcie ostatni punkt programu mówił o powołaniu "Studjum przy Zespole", będącym początkiem współpracy literatów z naukowcami (biologami, psychologami, socjologami). O tym pisał chwilę wcześniej Kornacki: "Wspaniały rozwój nauk przyrodniczych, psychologii, socjologii czyni z literatury sztukę li tylko fantazjowania, czy zakłamania, sztukę jakże daleką od prawdy życia".

Kiedy?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Młodzi robotnicy pchają wagoniki z drewnem. Budowa drogi Kraków-Zakopane, 1935, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

mlodzi_robotnicy_nac.jpg

Przedmieście, uważane za pierwszą grupę prozaików ukształtowaną po odzyskaniu niepodległości, powołano 18 czerwca 1933 roku. Oficjalnie zaistniało publicznie 6 sierpnia na łamach "Epoki". W artykule prezentującym cele zespołu Kornacki postulował:

Odchodzimy od biurka, zakładamy warsztat pracy na ulicy – kontemplację artystyczną w czterech ścianach pokoju zamieniamy na podróż pełną rzeczywistych zdarzeń. Nudzi nas wiekuista fikcja – reflektor naszej uwagi, naszej obserwacji, naszego talentu kierujemy na dziko-dziewiczy, bujny i rozmaity świat "przedmieścia".

W 1934 roku premierę miały dwa zbiorcze dzieła, czyli wspomniane już "Przedmieście" – ze wstępem Krahelskiej i deklaracją ideową grupy – oraz "Pierwszy maja". Już w przypadku tych tomów trudno mówić o spójnej stylistyce czy formie, co tylko potwierdzają kolejne, indywidualne publikacje poszczególnych członków. Jedynie Boguszewska i Kornacki tworzyli duet tak w życiu prywatnym, jak i zawodowym.

Ostatnie, likwidacyjne posiedzenie Zespołu Literackiego Przedmieście odbyło się 9 grudnia 1936 roku o godzinie 19 w mieszkaniu Kazimiery Muszałówny. Rok 1937, który oficjalnie podaje się jako zakończenie działania grupy, to czas wydania powieści "Nas jest więcej…" Bolesława Piacha oraz "Kropiwniki" Sydora Reya. Jednak, jak zauważa Kazimierz Ptak, książki te zapewne zostały złożone w oficynach wcześniej.

Gdzie?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Strajk włoski na budowie domu przy ul. Mącznej 2 w Warszawie, 1935, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

narodowe_archiwum_cyfrowe_nac.jpg

Członkowie spotykali się co tydzień w mieszkaniu Boguszewskiej na warszawskim Grochowie. Na zebraniach tych omawiano nie tylko postępy w pracy nad tekstami literackimi, lecz także toczono dyskusje na temat bieżących wydarzeń społecznych czy politycznych. Regularnie zapraszano także sympatyków wywodzących się z kręgów lewicy, informowano o tym, co dzieje się w więzieniach w Ukrainie i Białorusi. Przedmieścianie współpracowali z Ligą Ochrony Praw Człowieka i Obywatela, Klubami Demokratycznymi, Międzynarodową Organizacją Pomocy Rewolucjonistom oraz teatrami robotniczymi. Można było ich spotkać na protestach przeciwko sądom doraźnym i "katom Kobrynia", Berezie Kartuskiej, "zbrodniom popełnianym prawem dżungli na ludziach niewinnych i działaczach politycznych" – jak informuje Ptak.

W celu nagłośnienia działalności grupy nawiązano współpracę z kilkoma tytułami prasowymi, m.in. "Epoką", "Kobietą Współczesną", "Lewarem". Na ich łamach ukazywały się reportaże, szkice środowiskowe czy faktomontaże. "Terenem pracy literackiej Zespołu są przedmieścia miast polskich" – odnotowano w jednym z wydań "Kuriera Porannego" z 1933 roku. I rzeczywiście postulat Kornackiego o założeniu "warsztatu pracy na ulicy" został całkowicie spełniony. Przedmieścianie odwiedzali fabryki włókiennicze, cegielnie, dworce, mieszkania robotnicze, a bohaterów swoich tekstów spotykali dosłownie na ulicy.

Dlaczego?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Robotnicy podczas pracy. Budowa drogi w Olszy pod Krakowem, 1934, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

robotnicy_nac.jpg

Najprościej mówiąc, Przedmieście miało być odpowiedzią na kryzys gospodarczy, nasilającą się faszyzację Europy, ataki rządu sanacyjnego na robotników i związki zawodowe.

Nie będzie żadną z naszej strony przesadą, jeśli powiemy, że Zespół Literacki "Przedmieście" stanowi pierwszy planowy zbiorowy wysiłek przesunięcia punktu ciężkości zainteresowań literatury pięknej ze środowiska klas panujących, uprzywilejowanych, do klas upośledzonych, a jednak wytwarzających gros wartości życia trudem własnej pracy

– zapewniała Krahelska. Jakimi środkami zamierzano ten cel osiągnąć?

Jak?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Sprzedawca drewnianych zabawek i innych wyrobów z drewna na Rynku Głównym w Krakowie, 1910-1930, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

sprzedawca_zabawek_nac.jpg

Swoiste credo przedmieścian można sprowadzić do kilku elementów. Parafrazując Krahelską, brzmiałoby ono mniej więcej tak… Wyrzekamy się fantazjowania na tematy życia. Wyrzekamy się bezpłciowości artystycznej. Wierzymy w utwór literacki oparty na bezpośredniej obserwacji rzeczywistości. Wierzymy w zwycięstwo literatury pięknej będącej w symbiozie z socjologią. Wierzymy w zaangażowanie twórców po stronie ludzi pracy i grup marginalizowanych.

Włókniarze, hutnicy, krawcy, handlarze, żebracy, bezrobotni – to oni byli bohaterami reporterskich szkiców. Akcja opowieści rozgrywała się w ich naturalnym środowisku, w prywatnych domach, miejscach pracy, na peryferiach Warszawy i innych miast. W "Konkwistadorach z ulicy Bonifraterskiej" Degala widzimy żydowskie sklepy i uliczki, Boguszewska obserwuje podróżnych ("Na dworcu") i pasażerów komunikacji miejskiej ("Tramwajem 24"). Kornacki zapuszcza się na Pragę ("Agata z ulicy Figowej"), Kowalski snuje się po Ochocie ("Dom na Ochocie"). Muszałównę interesują kwiaciarki ("Z cyklu «Powązki»"), Morcinka – kataryniarze. Kazimierz Ptak podsumowuje:

W pisarstwie "Przedmieścia" rzeczywistość jest płynna i zmienna, pełna niepokoju, ruchliwa i różnorodna, zawsze jednak a u t e n t y c z n a, a nie dekoracyjna, nie sentymentalna.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Robotnicy podczas pracy. Budowa drogi Kraków-Mysłowice, 1935, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

budowa_drogi_krakow-myslowice_nac.jpg

Przedmieścianie dobierają fakty tak, aby uwypuklić krzywdę ludzką. Kierują uwagę czytelnika na szczegół. Są kronikarzami swoich czasów, niekiedy publicystami, socjologami, rzadziej psychologami. Jedni pozwalają sobie na sensualistyczne refleksje nad przyrodą, drudzy kurczowo trzymają się dokumentalnej narracji.

Wszystkich łączyły wspólne cele, jednak z poglądami bywało różnie. Patrząc z zewnątrz, niewielu by się domyśliło, że kilkanaścioro prozaików tworzy grupę literacką. A funkcjonowali tak przez kilka lat, w różnym składzie. Jako Zespół Literacki Przedmieście wydali dziewięć tomów: dwa zbiorowe ("Przedmieście" i "Pierwszy maja"), dwa tworzone w duecie Boguszewska i Kornacki ("Jadą wozy z cegłą", "Wisła") oraz pięć indywidualnych ("Za zielonym wałem" Boguszewskiej, "Oczy i ręce" Kornackiego, "W Grzmiącej" Kowalskiego, "Kropiwniki" Reya, "Nas jest więcej…" Piacha).

Miał ukazać się także tom teoretyczny, który prezentowałby założenia formalne i stylistyczne grupy. Podobno kilka rozdziałów było gotowych do druku. Jednak maszynopis zaginął w czasie wojny. Próba reaktywacji zespołu w okresie PRL-u nie powiodła się. Grupa prozaików ostatecznie trafiła na przedmieścia historii literatury.

Źródła: Katarzyna Górzyńska-Herbich, "Na przedmieściach kultury", nowyobywatel.pl (dostęp: 29.11.2024); Kazimierz Ptak, "Przedmieście: Między dokumentem a fikcją literacką", [w:] "Rocznik Naukowo-Dydaktyczny. Prace Historycznoliterackie", 1968, z. 33; Kazimierz Ptak, "Z działalności grupy literackiej ‘Przedmieście’", [w:] "Rocznik Naukowo-Dydaktyczny. Prace Historycznoliterackie", 1971, z. 36

Język Polish

robotnicy

międzywojnie

Przedmieście