Monika Śliwińska: To, co niedopowiedziane, często znaczy więcej [WYWIAD]

sliwinska_fot._natalia_wierzbicka.jpg, default, Monika Śliwińska, fot. Natalia Wierzbicka

"Każdy, nawet najdrobniejszy element biografii odkryty i utrwalony zwraca tożsamość moim bohaterkom" – przekonuje Monika Śliwińska. Z laureatką Nagrody Klio i finalistką Nagrody Literackiej Nike rozmawiamy o rekonstruowaniu młodopolskich herstorii.

Śliwińska przywraca pamięć o kobietach, które chociaż były bohaterkami dzieł malarskich i literackich, jako realne postaci pozostawały w cieniu mężczyzn. W "Muzach Młodej Polski", swoim książkowym debiucie, nakreśliła barwny portret sióstr Pareńskich. Z tej historii oraz z biografii Stanisława Wyspiańskiego narodziły się "Panny z «Wesela»" – pasjonująca opowieść o siostrach Mikołajczykównach. W tle tych pieczołowicie rekonstruowanych losów widzimy mozaikowy pejzaż Młodej Polski. Jak odnaleźć przemilczane informacje i oddać ducha epoki?

Karteczki zostawiane na grobowcach rodziny Pareńskich to bardzo oryginalny sposób na dotarcie do rozmówców. Skąd jeszcze czerpała pani wiedzę na temat bohaterów swoich książek?

Zostawiałam karteczki w Krakowie, Warszawie i w Gdyni. We Lwowie pomogli mi pracownicy Wydziału Naukowego Muzeum Cmentarz Łyczakowski. W Arlesheim trafiłam na dyrektora archiwum, który zainteresował się moją bohaterką i w zamian za jej fotografie i portrety malarskie udostępnił mi potrzebną dokumentację z lat dwudziestych ubiegłego wieku. Takie historie jak ta z karteczkami, to jaśniejsze momenty procesu zbierania informacji, o których często opowiadam, bo sporo mówią o ludziach, którzy mi pomagają. Dużą część mojej pracy stanowią kwerendy, które wykonuję sama. Lubię siedzieć w archiwach i dzięki temu wiem więcej o świecie moich bohaterów.

W "Muzach Młodej Polski" czy w "Pannach z «Wesela»" rekonstruuje pani losy kobiet. Kim one są?

Thumbnail — "Macierzyństwo" (Portret Zofii Żeleńskiej z synem Stasiem), przed 1939, fot. Biblioteka Narodowa Polona

To kobiety, których wizerunki rozpoznajemy w dziełach malarskich i literackich, a z drugiej strony jako realne osoby pozostają niewidzialne. Ich życie jest interpretowane w kontekście sztuki, tradycji literackiej, wreszcie statusu przy boku znanych mężczyzn, z którymi się związały. W swoich książkach staram się zmienić tę nieobecność, przedstawiam kobiecą perspektywę. Nie zawsze te głosy wybrzmiewają mocno na tle męskiej narracji, bo herstorii z tamtego okresu odnajduje się wciąż za mało. Uważam jednak, że każdy, nawet najdrobniejszy element biografii odkryty i utrwalony zwraca tożsamość moim bohaterkom.

Czy w archiwalnych dokumentach znalazła pani znaczące rozbieżności między wspomnieniami kobiet a tą samą historią, ale opowiedzianą z męskiej perspektywy?

Problemem, z którym stykam się najczęściej podczas kwerend nie są rozbieżności, ale brak źródeł. W dokumentach archiwalnych, w literaturze wspomnieniowej przeważa perspektywa męska. To mężczyźni pisali historię i to ich spuścizna zwykle trafia do państwowych archiwów. Listy, dokumenty osobiste ich partnerek znajduję najczęściej w zbiorach rodzinnych, kiedy już uda mi się dotrzeć do właściwych osób.

Drugą kwestią jest to, że narracja zwykle należy do ostatnich żyjących i to oni mają głos, który często trudno zweryfikować albo nawet podważyć. Podam pani taki przykład: We wspomnieniach Ireny Krzywickiej, wieloletniej partnerki Boya-Żeleńskiego, Zofia Żeleńska, jego żona, ważna postać w życiu wielu wybitnych ludzi tamtej epoki, jest tą, która trwa przy mężu jako przyjaciółka, piecze "boskie malutkie ciasteczka" i wybiera na jego prośbę kwiaty dla kochanki. W 1969 roku, po śmierci Zofii, Krzywicka publikuje na łamach londyńskich "Wiadomości" tekst, w którym pisze, że Boy nie potrafił kupować prezentów. Ilekroć bowiem dostawała okropne bukiety, było jasne, że wybierał on sam, kiedy zaś otrzymywała "gustowny kosz", wiedziała, że kupiła go… jego żona.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Witold Wojtkiewicz, "Portret Elizy z Mühleisenów Pareńskiej", 1906, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

portret_elizy_z_muhleisenow_parenskiej.jpg

Owszem, Krzywicka jest głęboko wdzięczna Zofii za to, że podczas okupacji ukrywała ją z synem we własnym mieszkaniu, ryzykując życiem, ale niebawem wyprowadza kolejny cios. To jest scena, kiedy Zofia informuje ją o śmierci męża, mówi, że stało się to jesienią 1941 roku, Krzywicka zaprzecza, mówi że to był lipiec, bo tej nocy, właśnie u niej, tylko u niej, Żeleński zmaterializował się pod postacią ducha, usłyszała jego kroki na tarasie. O tej historii pisze Wisława Szymborska w pięknym tekście zatytułowanym "Pani Zofia", kończąc go słowami: "A może to tylko zręcznie wymyślone, żeby cienką, kunsztowną szpileczkę wbić mi w serce?".

Są różne relacje i różne perspektywy, nie wszystkie będę w stanie ze sobą zderzyć. Mogę za to stworzyć możliwie najpełniejszy portret Zofii z Pareńskich Żeleńskiej, a oceny pozostawić czytelnikom.

Kobiety Młodej Polski pielęgnowały pamięć o mężczyznach. Chociażby Eliza Pareńska zachęciła Lucjana Rydla do wykonania odpisów korespondencji ze Stanisławem Wyspiańskim, dostarczając tym samym badaczom losów artysty wielu cennych wskazówek.

Córka Elizy, Zofia Żeleńska, od początku wspierała męża w działalności translatorskiej. Porównywała jego przekłady z oryginałami, robiła korekty. Podobno Boy namawiał ją, aby sygnowali razem niektóre wydania, ale konsekwentnie odmawiała. Kiedy na rynku wydawniczym pojawiła się Biblioteka Boya, finansowana częściowo z posagu Zofii, Żeleński zadedykował jej pierwsze tomy, nazywając to wspólnym przedsięwzięciem. To był wybór Zofii, aby usunąć się w cień, oddać przestrzeń mężczyźnie.

Niechętnie mówiły o sobie. Co ważnego przemilczały?

Zofia milczała na temat związku swojego męża z Ireną Krzywicką. Oficjalnie czy nieoficjalnie – ani słowa. Ale kiedy w latach pięćdziesiątych Barbara Winklowa zbierała materiały do monografii biobibliograficznej poświęconej Boyowi, Zofia oświadczyła w którymś momencie: "Powinna pani porozmawiać także z Ireną Krzywicką".

Siostra Zofii, Lizka, którą dzisiaj podziwiamy na obrazach Wyspiańskiego, nie mówiła o depresji, o tym, że nie znajduje w sobie siły, żeby wyjść z domu, że wstydzi się ocen, tego jak wygląda w oczach innych. Marysia, bohaterka "Panien z «Wesela»", przemilczała tęsknotę za rodzinnym domem. Jej młodsza siostra Jadwiga pewnie zbyt często milczała na temat tego, jak trudno jej wejść i dostroić się do świata swojego męża, Lucjana Rydla. Teodora Wyspiańska nie mówiła o tym, że w małżeństwie z ciężko chorym człowiekiem czuje się nieszczęśliwa. To, co niedopowiedziane, często znaczy więcej.

Źródłem wiedzy na temat wyglądu i usposobienia postaci mogą być także obrazy młodopolskich malarzy. Wyspiański, Wojtkiewicz czy Witkacy wielokrotnie przedstawiali wizerunki sióstr Pareńskich. Co ich tak fascynowało w tych kobietach?

Historia bierze początek w salonie ich matki Elizy Pareńskiej. Młodzi artyści szukający nowych form i własnego miejsca w sztuce nie mieli wstępu do pałaców, w których bawiła się arystokracja. Zbierali się w mieszkaniach zamożnej, postępowej inteligencji mieszczańskiej, która stopniowo przejmowała nad nimi mecenat artystyczny. W takim domu wychowały się siostry Pareńskie. Były doskonale wykształcone – w prywatnym liceum żeńskim uczyły się według programu gimnazjum męskiego.

Wyspiańskiego znały od najmłodszych lat, bo przyjaźnił się z ich matką. Był świadkiem tego, jak dorastają, wchodzą w związki małżeńskie, w których są równorzędnymi partnerkami intelektualnymi. Portretował je w tych przełomowych momentach. Kiedy choroba odcięła go od świata i ludzi, w domu Pareńskich pojawił się Witold Wojtkiewicz – kolejny introwertyk, bez pieniędzy, bez znajomości, za to z ogromnym talentem i wrodzoną wadą serca. Nadwyrężał to swoje słabnące serce przez ostatnie cztery lata życia, spalając się w miłości do młodej mężatki Maryny z Pareńskich Raczyńskiej. Witkacy to już osobny rozdział. Z Zofią Żeleńską połączył go kilkuletni związek, w tle pojawia się samobójcza śmierć Rudolfa Starzewskiego, Dziennikarza z "Wesela", którego zostawiła właśnie dla niego.

Czy któryś z tych obrazów wywarł na pani szczególne wrażenie?

Dwa portrety Lizki, najmłodszej z trzech sióstr Pareńskich, zostały wykonane przez Wyspiańskiego pod koniec maja 1905 roku. Lizka miała wtedy niespełna siedemnaście lat, od roku regularnie brała morfinę jako lekarstwo na zaburzenia lękowe. Na obu portretach ma długie białe wstążki we włosach. Podobne, tylko kolorowe, siostry wplotły jej w kwietniu 1923 roku, układając ciało w trumnie, po tym jak strzeliła sobie w skroń.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Wyspiański, "Eliza Pareńska", 1905, (detal), fot. Muzeum Narodowe w Kielcach

Obrazek

eliza_parenska_detal_wiki.jpg

W każdej książce mam taką bohaterkę, o którą walczyłam najwięcej na przekór temu, że wydawała się nie posiadać biografii. W "Muzach Młodej Polski" tą osobą jest Lizka.

Gdy właśnie w tej książce czytałam fragment o tableaux vivants, czyli widowiskach parateatralnych polegających na inscenizacji wydarzeń historycznych lub zaczerpniętych z literatury czy sztuki, przypomniały mi się popularne na początku pandemii próby odtworzenia obrazów malarskich przez miłośników sztuki, a niemogących z nią obcować w dotychczasowej formie. Historia lubi się powtarzać. Czy panią również coś zaskoczyło?

Uderzyło mnie to, że uprawianie wolnego zawodu, wszelkiego rodzaju koszty, kompromisy jakie podejmuje artysta, decydując się na tę drogę są nadal zatrważająco podobne do tych, które były udziałem młodopolskich twórców. Lucjan Rydel rozmienia się na drobne, przyjmując kolejne zlecenia: wykłada na pensjach, pisuje do dzienników, a w niedziele uczy chłopów historii Polski. Gdzieś w tym wszystkim wystawia na deskach Teatru Miejskiego swoje dramaty, spiera się o tantiemy, ratuje cały świat, bo takie ma usposobienie. Może by i przysiadł wreszcie do przekładu "Iliady", nad którym pracuje od kilku lat (rysunki do I pieśni zrobił Wyspiański), ale w 1908 roku kupił dom w Bronowicach; trzeba go remontować, w 1913 roku przecieka dach.

W "Muzach Młodej Polski" zagląda pani za kulisy świata arystokracji, krakowskiej cyganerii, natomiast w "Pannach z «Wesela»" odkrywa pani przed czytelnikiem obyczaje bronowickiej wsi. Który z tych światów bardziej panią pociągał?

"Panny z «Wesela»" to książka, która wyszła z dwóch poprzednich: "Muz Młodej Polski" i "Wyspiańskiego". To są światy, które przenikają się wzajemnie w wielu warstwach, tak jak przenikały się w Krakowie z przełomu XIX i XX wieku i wcześniej. Nad książką pracuję średnio trzy lata. Lubię proces wchodzenia w rzeczywistość osób, o których piszę, w pewien sposób ją współdzielę. Czytam gazety, sprawdzam, co grano w teatrze, kim byli ich sąsiedzi, kogo pozdrawiali na ulicach; to wszystko wymaga czasu. Ten, który spędziłam, pracując nad "Pannami", odtworzenie realiów życia galicyjskiej wsi, przyniósł mi sporo wyzwań, ale też satysfakcji. Nigdy wcześniej nie pracowałam na tak bogatym, unikalnym materiale źródłowym pochodzącym ze zbiorów prywatnych.

W tle tych rodzinnych opowieści rozgrywa się również wielka historia kobiet: walka o dostęp do uniwersytetów czy o prawa majątkowe i wyborcze. To wyraźnie widać w losach sióstr Mikołajczykówien.

Jest taki list Lucjana Rydla, w którym pisze o Jadwidze we właściwym sobie stylu: "I pomyśleć że byłaby zapewne poszła za pierwszego lepszego chłopaka, który by się nawet nie domyślał, że ma za żonę taką królewnę". Dzisiaj możemy zastanawiać się, jak wyglądałoby życie sióstr Mikołajczykówien, gdyby poślubiły kogoś ze swojej społeczności. Czy mieszkałyby we własnych chałupach, czy dzieliły je z rodziną męża i zwierzętami gospodarskimi za ścianą?

Z pewnością nie posłałyby córek do prywatnego liceum i konserwatorium. Cała edukacja skończyłaby się na trzyklasowej bronowickiej szkółce. Proszę pamiętać, że wieś podobnie jak miasto miała swoje niepisane reguły. Tutaj też patriarchat miał się dobrze, może nawet lepiej, bo o losie kobiet decydowali nie tylko ojcowie, ale i starsi bracia, a małżeństwa miały wymiar przede wszystkim ekonomiczny. Wprawdzie Jacenty Mikołajczyk nie nadużywał swoich praw w domu, ale bez ziemi, która była wyznacznikiem statusu majątkowego perspektywy jego córek rysowały się niewyraźnie. Niewątpliwie w kwestii niepodległości duchowej Anna i Jadwiga sporo zyskały u boku mężów, którzy byli wspierającymi partnerami, ale miały też własny system wartości i coś, co nazwałabym w uproszczeniu kręgosłupem moralnym. Tę niezłomność woli obu sióstr widać w ich wyborach dokonywanych w latach, kiedy nie było mężczyzn przy ich boku.

Ratowanie obrazów z kolekcji Żeleńskich podczas bombardowania Warszawy, o którym wspomina pani w "Muzach…", nie może dziś – w obliczu wojny w Ukrainie – nie kojarzyć się z próbą ratowania dzieł sztuki we Lwowie. Zwłaszcza że to miasto zostawiło ślad w życiorysie chociażby Zofii z Pareńskich Żeleńskiej.

Mam w pamięci obraz Lwowa z pierwszych dni II wojny światowej utrwalony w relacjach ludzi, którzy dotarli tam, uciekając od bomb spadających na Polskę. To było miasto uchodźców, dla jednych przystanek w dalszej podróży, dla drugich – miejsce na przeczekanie. Panowało przekonanie, że we Lwowie będzie bezpiecznie, a wojna nie potrwa długo. Ulice były zatłoczone, miejsca noclegowe przepełnione. Brzmi znajomo, prawda?

We wrześniu 1939 roku Boyowie też kierowali się do Lwowa. Mieszkała tam Maryna, siostra Zofii. Ostatecznie do Lwowa dojechał tylko Żeleński, Zofia podróżująca innym transportem, zmieniła zdanie i wróciła do Warszawy. Pod koniec czerwca 1941 roku Niemcy wkroczyli do Lwowa. Rozpoczęły się aresztowania. Żeleński, Maryna i jej mąż, prof. Jan Grek zginęli w egzekucji profesorów lwowskich o świcie 4 lipca. Mieszkanie Greków zostało doszczętnie ograbione z imponującej kolekcji dzieł polskiego malarstwa. O śmierci najbliższych Zofia dowiedziała się dopiero wiosną następnego roku. Do Lwowa po wojnie nie pojechała i myślę, że nawet by tego nie chciała. Siedemdziesiąt lat później zobaczyłam wszystkie miejsca związane z tamtą tragiczną nocą. „Muzy Młodej Polski” były ostatnią książką wydaną w poprzedniej siedzibie Wydawnictwa Iskry przy ulicy Smolnej 11, gdzie w latach dwudziestych mieszkali Żeleńscy.

Czy któreś z młodopolskich bohaterek odnalazłyby się w dzisiejszym świecie?

Na różnych etapach życia możemy odnaleźć się w historii każdej z tych kobiet, wziąć z ich przeżyć coś dla siebie. To też w pewnym stopniu tłumaczy, dlaczego lubimy biografie.

Myślę, że we współczesnym świecie odnalazłyby się starsze siostry Pareńskie i ich nadzwyczajna matka. Historia Lizki Pareńskiej i jej walka pozostają boleśnie aktualne, na pewno Anna Tetmajerowa, którą los rzucał do wielu światów równoległych i dzisiaj jest ulubioną bohaterką moich czytelniczek. Czy pozostałe kobiety, nie wiem. Ja czasem nie potrafię.

Monika Śliwińska – pisarka i redaktorka, związana z Ośrodkiem "Brama Grodzka – Teatr NN" w Lublinie. Autorka książki "Muzy Młodej Polski. Życie i świat Marii, Zofii i Elizy Pareńskich" (2014), za którą otrzymała Nagrodę Klio; biografii Stanisława Wyspiańskiego "Dopóki starczy życia" (2017). Z książką "Panny z «Wesela». Siostry Mikołajczykówny i ich świat" (2020) znalazła się w finale Nagrody Literackiej Nike.

Język Polish