Licencja na zaczytanie, czyli jak sprzedać polską literaturę za granicę

lubimy_czytac_en_01613618_0002.jpg, default, Poznańskie Targi Książki na terenie MTP, fot. Łukasz Gdak/East News, Licencja na zaczytanie, czyli jak sprzedać polską literaturę za granicę

#literatura

Sprzedaż polskiej literatury zagranicznym wydawcom to złożony proces, wymagający wyczucia rynku, determinacji, znajomości trendów, a przede wszystkim cierpliwości. Choć zdarzają się mniejsze i większe sukcesy, nadal trudno mówić o „modzie” na literaturę znad Wisły. Aby do niej doprowadzić, potrzebny jest bestseller, który porwie zagraniczną publiczność. Na razie jednak to głównie mozolna praca wydawców, agentów, tłumaczy i instytucji kultury.

Hala Olimpii w Londynie, w której odbywają się Międzynarodowe Targi Książki, huczy gwarem rozmów. Największe wydawnictwa mają zarezerwowane ogromne przestrzenie z kilkudziesięcioma stolikami, przy których toczą się rozmowy – dokoła stoją regały z książkami, na telebimach wyświetlane są reklamy najgorętszych tytułów, z reklamowych billboardów łypią bohaterowie sag fantasy i gwiazdy rocka, których biografie właśnie mają się ukazać. Najmniejsi mają do dyspozycji boksy, w których miejsca starcza na jeden stolik i krzesło. Bez względu na to, jak prezentuje się ich stoisko, wszyscy mają jeden cel: chcą sprzedać licencje na zagraniczne wydania swoich książek. Ponad 1000 wydawców. 30 000 osób związanych z rynkiem wydawniczym.

Wśród stoisk konkretnych wydawców znaleźć można też stoiska „narodowe” – francuskie, słowackie, tajwańskie. Na piętrze, ze wspaniałym widokiem na całą halę, rozkłada się stoisko polskie organizowane przez Instytut Książki. Przy kontuarze wielkie kosze jabłek, na półkach najciekawsze propozycje kilkudziesięciu polskich wydawców. Przy kilku stolikach toczą się rozmowy – polscy wydawcy zapraszają tu przedstawicieli wydawców zagranicznych, agentów i tłumaczy na rozmowy. Mają kilkanaście minut, by przedstawić swoją ofertę i zaciekawić wydawców.

Marta Górska, która jest managerką do spraw sprzedaży praw zagranicznych w Grupie Wydawniczej Foksal, podczas 3-4 dni targów odbywa czasami 50 takich rozmów. Do tego dochodzą spotkania poza targami – podczas koktajli, kolacji czy wieczornych bankietów. Cel jest jeden: opowiedzieć o książkach, zaciekawić, przekonać, że warto zainteresować się polską literaturą. – To ciężka praca, której efekty widać czasami dopiero po kilku latach. Sprzedać polską książkę za granicę nie jest łatwo – przyznaje Górska. Ona sama ma na koncie kilka sukcesów – dzięki jej staraniom na zagranicznych rynkach ukażą się m.in. powieści Zyty Rudzkiej czy kryminały Alicji Sinickiej i Jakuba Szamałka.

Zagwozdki językowe

Dużą barierą przy wydawaniu polskich książek jest… język. Wydawcy przy podejmowaniu decyzji – inaczej niż to jest w przypadku książek angielskich, niemieckich czy francuskich – muszą polegać na recenzentach, poleceniach tłumaczy, na próbkach, które się przygotowuje. A te nie zawsze oddają ducha książki czy warsztat autora. Samo tłumaczenie zaś jest po prostu drogie.

Tutaj pomocą służy Instytut Książki, który aktywnie wspiera polska literaturę za granicą. Zdając sobie sprawę z tego, że tłumaczenie z języka polskiego bywa barierą, Instytut prowadzi program translatorski dla zagranicznych wydawców, którzy mogą ubiegać się o dofinansowanie tłumaczeń. Na bazie tych danych można stwierdzić, że chętnych do wydawania polskiej literatury nie brakuje – podczas tegorocznego programu złożono ponad 300 wniosków. Książki będą ukazywać się w ciągu dwóch najbliższych lat. Od początku funkcjonowania programu (czyli od 1999 r.) ukazało się już ponad 3400 tytułów w tłumaczeniu na ponad 50 języków obcych (w tym np. tamilski, bengalski, amharski, arabski). W 2024 przy wsparciu programu ukazało się 179 książek; ich liczba rośnie, bo w 2023 roku było to 155 książek. Wciąż zwiększa się liczba złożonych wniosków.

Instytut wspiera tłumaczenia dwutorowo – z jednej strony wśród wydawców, z drugiej – wśród tłumaczy. Instytut wspomaga tych drugich grantami na tłumaczenia, a także organizuje światowy kongres, na którym spotyka się ponad 200 tłumaczy polskiej literatury z całego świata.

Książka musi mieć to “coś”

Co musi mieć książka, żeby sprzedała się za granicę? Anna Rakoczy z wydawnictwa Marginesy, prezentującego w swoim katalogu m.in. bestsellerowe “Chłopki” czy kryminały Wojciecha Chmielarza, uważa, że przepis w teorii jest prosty: książka musi mieć „coś”, co ją wyróżnia, zwraca uwagę, ale jednocześnie to „coś” nie może być za bardzo lokalne, polskie, niezrozumiałe dla czytelnika obcojęzycznego: – Trzeba znaleźć złoty środek między uniwersalnością a unikalnością – uśmiecha się Rakoczy.

Okładka książki "Chłopek" Joanny Kuciel-Frydryszak, fot. Marginesy

Co zrobić, żeby obiecującą pozycją zainteresował się zagraniczny wydawca? Po pierwsze, trzeba dotrzeć do właściwej osoby w docelowej firmie. Jeśli już wiadomo, do kogo kierować ofertę, zaczyna się żmudny proces regularnego informowania o nowościach i przypominania o tytułach. Osoby sprzedające tworzą specjalne newslettery, w których przedstawiają książki. Na takie maile odpowiedzi przychodzą rzadko. Trudno się dziwić, redaktorzy dostają ich codziennie nawet kilkadziesiąt. – Ostatnio na moją wiadomość dość niespodziewanie odpowiedział jeden z wydawców. Przez ostatnie miesiące dostał ode mnie kilka maili z naszą ofertą – zareagował dopiero na polecaną przez mnie książkę Simony Kossak. Napisał, że ma piękną okładkę. Teraz przynajmniej wiem, że moje maile w ogóle do niego docierają – żartuje Anna Rakoczy i przyznaje, że zdarza się, oferta na książkę przychodzi rok po wysłaniu tekstu do wydawcy – tak było w przypadku litewskich praw do “Służących do wszystkiego” Joanny Kuciel-Frydryszak. Wydawca nie odzywał się przez cały ten czas, a potem po prostu złożył ofertę. – Nigdy nie wiadomo, może za jakiś czas ktoś zdecyduje wydać książkę, o której opowiadałam mu kilka lat wcześniej – dodaje Rakoczy.

Wiele wiadomości pozostaje jednak bez odpowiedzi. Łatwiej o ofercie porozmawiać na żywo na targach, gdzie podczas rozmów jeden na jeden łatwiej złapać kontakt. Na rozmowę ma się przeważnie 15-20 minut – taki zawodowy „speed dating”. Jak pokazać w takim czasie ofertę wydawnictwa mającego w katalogu kilkadziesiąt książek?

– Czasami wydawca wie, czego szuka i ma konkretne zamówienie np.: high literary fiction, debiutant młodego pokolenia, do 300 stron. Albo wysokonakładowy thriller. Wtedy mam, albo nie mam tego, czego szuka. Czasami ktoś przychodzi z konkretnym tytułem, o którym już słyszał lub który go zainteresował w katalogu. Bywają i tacy, którzy mówią – opowiedz mi o jednym tytule, który twoim zdaniem jest najlepszy. I wtedy w mgnieniu oka muszę podjąć decyzję. Bo od tego może zależeć, czy książka jakiegoś autora zostanie wydana za granicą – opowiada Anna Rakoczy.

Takich spotkań wydawcy mają podczas targów kilkadziesiąt, dostają informacje o dziesiątkach tytułów. Czy akurat polska książka wyda im się ciekawa? – Jako Polacy dziwimy się często, czemu tak trudno sprzedać polską literaturę za granicę. A czy my sami chętnie czytamy książki serbskie albo litewskie? Ile takich tytułów wychodzi u nas na rynku? Dla zachodnich wydawców jesteśmy tak samo interesujący jak dla polskich ci z Litwy czy Bałkanów – tłumaczy Marta Górska.

Zaangażowani tłumacze, obiecujące liczby, planowane ekranizacje

Nieocenioną pomocą w docieraniu z polskimi tytułami do zagranicznych wydawców okazują się tłumacze, którzy bywają bardzo zaangażowani. To oni, mając możliwość przeczytania książki w oryginale, czasami tak się w niej zakochują, że starają się zarazić wydawców na lokalnym rynku swoją fascynacją. Tak było w przypadku sprzedaży praw do wydania powieści Zyty Rudzkiej do Holandii. Tłumaczka, Charlotte Pothuizen, zachwyciła się Rudzką w 2022 roku. Chodziła od wydawcy do wydawcy, opowiadała o książce, przygotowała własnym sumptem tłumaczenie na niderlandzki. W końcu jeden z nich się zdecydował.

Co pomaga w zainteresowaniu wydawców książką akurat z Polski? W przypadku literatury pięknej bywa, że są to nagrody – takie jak np. Nike. To pomaga, ale nigdy nie jest gwarancją.

Drugim czynnikiem, ważnym szczególnie w przypadku literatury popularnej, jest sprzedaż. Liczby mówią same za siebie – jeśli książki sprzedało się w Polsce kilkaset tysięcy, jest szansa, że zagraniczny wydawca też spojrzy na nią łaskawym okiem. Tak było chociażby w przypadku kryminałów Wojciech Chmielarza – autora książek, których sprzedaż na rodzimym rynku przekroczyła milion sztuk. Prawa do wydania jednego z tytułów kupił wydawca z Francji – przekonała go nie tylko interesująca intryga, lecz także, a może przede wszystkim, wyniki sprzedaży i ekranizacja powieści.

– Ale to też nie dzieje się samo – zaznacza Anna Rakoczy. – To nie jest tak, że zagraniczni wydawcy masowo śledzą polski rynek i wyłapują bestsellery. Z tymi informacjami także trzeba do nich dotrzeć.

Można by oczekiwać, że “Chłopki”, które w Polsce sprzedały się w nakładzie ponad pół miliona egzemplarzy, będą się rozchodzić jak ciepłe bułeczki. I rzeczywiście, prawa do książki sprzedane zostały do Hiszpanii, Francji i na Słowację. – Sprzedaż w Polsce bardzo pomogła tej książce – ale spotykam się z argumentem, że jest to historia zbyt polska. A przecież na wielu płaszczyznach to szalenie uniwersalna opowieść – o wyzysku, nierównościach społecznych, prawie do edukacji. Można je wyjąć z polskiego kontekstu i przełożyć do innej historii – tłumaczy Anna Rakoczy. Tak odczytali tę opowieść Hiszpanie i Słowacy, którzy mają podobne “wiejskie” doświadczenia. Co ciekawe, wydawca, który wyda słowackie “Chłopki”, kupił też prawa do “Służących do wszystkiego” tej samej autorki, ale planuje ich publikację w Czechach. – Premiery zapowiedziane są równolegle, ale każdy kraj na początek dostanie książkę bliższą swoim doświadczeniom. Wydawca chce przetrzeć autorce szlaki tą opowieścią, z którą łatwiej identyfikować się czytelnikom w danym kraju – dodaje Anna Rakoczy.

Każda taka sprzedaż to duży sukces. Także dlatego, że jeśli wydawcy widzą, że ktoś z zagranicy już zainteresował się książką, sami są bardziej skłonni po nią sięgnąć. – Najlepiej, jeśli sprzedane są prawa do tłumaczenia na angielski, francuski albo niemiecki – to bardzo ułatwia dotarcie do innych wydawców – przyznaje Marta Górska.

Pierwsza polska książka wydana w Princeton i inne sukcesy

Okładka książki "Ludowej historii Polski" Adama Leszczyńskiego, fot. Wydawnictwo W.A.B.

Czasami jednak o tym, czy wydawca podejmie się wydania danej pozycji, mogą zadecydować względy zupełnie prozaiczne, takie jak jej… objętość. Książka mniejsza objętościowo ma większe szanse, bo po prostu jej wydanie jest tańsze. Ale i od tej reguły są wyjątki, takie jak np. sprzedaż praw do ponad 600-stronicowej książki “Ludowa historia Polski” Adama Leszczyńskiego prestiżowemu wydawnictwu Princeton University Press. Na ten sukces pracował zarówno autor książki, który ma kontakty w świecie akademickim, jak i zaangażowany tłumacz. – To duża rzecz, bo to pierwsza książka jakiegokolwiek polskiego autora wydana w tym wydawnictwie – przyznaje Marta Górska.

Ogromnie ważne są też relacje nawiązywane z wydawcami. Tu także z pomocą przychodzi Instytut Książki – co roku organizuje w Krakowie wizytę studyjną dla wydawców zagranicznych. Redaktorzy nabywający mają spotkania z polskimi wydawcami i autorami. To szansa na poznanie nowych tytułów, zawarcie pogłębionych znajomości i nawiązanie kontaktów. A te są w tej branży kluczowe.

Okładka książki "Opór. Ukraińcy wobec rosyjskiej inwazji" Pawła Pieniążka, fot. Wydawnictwo W.A.B.

– To często kwestia sympatii i zaufania – opowiada Marta Górska i wspomina sprzedaż praw do książki “Opór” Pawła Pieniążka opowiadającej o wojnie na Ukrainie na Tajwan. – Dzięki Instytutowi książki pojechałam na Targi Książki organizowane na Tajwanie. Podczas jednej z kolacji poznałam wydawczynię specjalizującą się w literaturze faktu. I tak dobrze nam się rozmawiało, że zapytała, czy mam coś ciekawego. Opowiedziałam jej o poruszającej książce Pieniążka, a ona bardzo się nią zainteresowała. Oczywiście, że nikt nie wyda pieniędzy, bo kogoś polubi, ale te relacje i zaufanie do nas-wydawców są nie do przecenienia – tłumaczy Marta Górska.

Jedno jest pewne – sprzedaż praw to maraton. Nie zawsze dobiega się do mety, efekt też nie przychodzi od razu, a sukces nie daje się zaplanować. Ale to właśnie dzięki tej cichej, konsekwentnej pracy polska literatura powoli, ale skutecznie, toruje sobie miejsce na światowej mapie książek.

Tekst: Sylwia Kawalerowicz

Język Polish

literatura polska

literatura polska w tłumaczeniu

Instytut Ksiązki

targi książki