Jak brzmiała powojenna Warszawa?

zycie_koncertowe_po_wojnie_teatrnarodowy-zniszczenia1939_pic_2-177-smll.jpg, default, Teatr Narodowy zniszczony we wrześniu 1939 roku, fot. http://encyklopediateatru.pl, Jak brzmiała powojenna Warszawa?

#muzyka

#dziedzictwo

Jakie odgłosy towarzyszyły wyzwalaniu Warszawy? Czego i gdzie słuchali mieszkańcy stolicy tuż po wojnie? Jak odradzały się instytucje muzyczne?

Krzyki i wybuchy: audiosfera wyzwolenia

Spróbujmy wyobrazić sobie krajobraz dźwiękowy wojennej Warszawy, np. w połowie września 1944 roku, kiedy Niemcy zostali przepędzeni z Pragi przez wojska radzieckie i 1. Armię Wojska Polskiego. "Życie Warszawy" 17 stycznia 1946 roku, w pierwszą rocznicę wyzwolenia Warszawy, wspominało:

Nad ranem około godziny 6 poprzez podwórka przeleciał jakiś niesamowity krzyk. Ten i ów wylazł już z piwnicy lub wysunął potarganą głowę przez okno. Ludzie biegli w stronę bram na ulicę, skąd dochodziła wrzawa. Cała Praga wyległa na chodniki. Podobno od strony Grochowa i Radzymińskiej ciągną nasi. Jedni niedowierzająco kiwają głowami, inni przysięgają na wszystko, że tak, że na pewno, przecież nie ma już ani jednego Niemca.

Warto uzmysłowić sobie, że były to krzyki jak na Pragę dość nietypowe: zdziesiątkowane i pozbawione męskich głosów. Na początku powstania warszawskiego Niemcy przeprowadzili aresztowania mężczyzn w wieku 18–50 lat, których wywieźli do obozów (nie obyło się bez zbiorowych egzekucji, m.in. pod Cerkwią św. Marii Magdaleny). W 1939 roku na warszawskiej Pradze mieszkało 260 tysięcy osób, we wrześniu 1944 roku liczba ta była dwukrotnie niższa.

Warszawa w styczniu 1945, Stare Miasto po powstaniu warszawskim; fot. Wikipedia

Opis reportera "Życia Warszawy" jest nieco nieścisły. Najpierw czytamy o Pradze rankiem wybiegającej na ulice, ale już kilka zdań dalej dowiadujemy się, że dopiero około południa z "piwnic, zakamarków, lochów, poddaszy, schowków – odrętwiali, po długim okresie tyranii zaczęli wychodzić ludzie". Krzyki radości spowodowane brakiem Niemców nie są niestety jedynymi odgłosami, które możemy wysłyszeć w opisach wyzwalania Warszawy. Aż do początku 1945 roku hitlerowscy żołnierze ostrzeliwali prawobrzeżną Warszawę – losowo, nieregularnie, nie celując w konkretne budynki. Kanonadzie przeciwnika towarzyszą odgłosy pracy saperów; wycofujący się Niemcy zaminowali wiele budynków. Saperzy wpiszą się w audiosferę Warszawy jeszcze na wiele miesięcy, także na lewym brzegu, który odminowywany jest przez kolejnych kilka miesięcy.

Praga powoli wracała do życia. Na Kawęczyńskiej 2 Polski Czerwony Krzyż organizuje ambulatorium, aptekę i izbę chorych, w następnych miesiącach organizowano kolejne punkty. Personel medyczny nie mógł narzekać na nadmiar wolnego czasu; stan sanitarny Pragi był w katastrofalnym stanie, brakowało kanalizacji i czystej wody, nie wspominając o wodzie zdatnej do picia. Poza tym ciągle przybywało zranionych przez niemieckie odłamki, zawalające się budynki.

Targową – główną arterię Pragi Północ – nazywano "ulicą śmierci" (stamtąd przyjeżdżało najwięcej rannych), Stalową "ulicą życia" albo "ulicą konsumpcji", bo pod murami jej kamienic organizował się spontaniczny bazar. Sprzedawano wszystko – od obrusów własnoręcznie wydzierganych przez praskie staruszki, złoto, dewocjonalia aż po zrabowane konserwy i cukierki. Handel rozwijał się też przy Radzymińskiej, Brzeskiej i placu Szembeka. Stanisława Mrozińska, historyczka sztuki, tak zapamiętała targowisko przy Stalowej:

"Cukierki owocowe, śmietankowe, malinowe" – wołał wielkogłowy szkielecik z trudem przepychający się na krzywych nóżkach, trzymający przed sobą powyginane pudełko. Z drugiej strony, spod wiechcia ciemnej czupryny ścigały przechodnia bystre oczy, a ręka w brudnoróżowej rękawiczce ciągnęła za poły odzieży: "Pan kupi pastylki do robienia lemoniady. Pan kupi…". Dzieci sprzedawały pasty do butów domowego wyrobu, papierosy – zazwyczaj wyłudzone lub wykradzione żołnierzom […] Aby ominąć to rojowisko, trzeba było zejść na kocie łby jezdni, zawsze obłocone niezależnie od pogody.

W październiku 1944 roku część dzieci wróciła do szkoły – czy raczej rozpoczęła naukę, bo budynki szkolne często nie nadawały się do użytku. W niektórych pomieszczeniach Gimnazjum Męskiego im. Władysława IV (dzisiejszym VIII Liceum Ogólnokształcącym im. Władysława IV) pod koniec 1944 roku swoją działalność rozpoczął Trybunał Wojenny Armii Czerwonej. W lutym 1945 pojawili się tam uczniowie, nie mieli jednak dostępu do boiska (znajdował się tam radziecki posterunek), a okna wychodzące na boisko były pomalowane szarą farbą. Andrzej Lisicki ps. Szabla, członek Szarych Szeregów ranny w powstaniu warszawskim, ale i uczeń gimnazjum, wspomina, że pomalowano je niedokładnie. Przez prześwitujące punkty obserwował w trakcie lekcji więźniów prowadzonych na przesłuchania.

Do praskiej audiosfery weszły też krzyki rozpaczy. Wiele z praskich budynków użyteczności publicznej i prywatnych kamienic zamieniono na siedziby komunistycznej władzy i aparatu represji. Z piwnic zamienionych w więzienia i sale przesłuchań dobiegały płacze i krzyki torturowanych. Często zagłuszano je bardzo głośną muzyką.

Pierwsze nuty po wyjściu Niemców

Kino "Syrena" przy Inżynierskiej 4, 1946, fot. PAP

We wrześniu 1944 roku powstał na Pradze siedmioosobowy zespół kameralny prowadzony przez Igora Iwanowa, w latach późniejszych koncertmistrza Filharmonii Narodowej. Mniej więcej w tym samym czasie Bohdan Wodiczko organizował w podwarszawskim Otwocku orkiestrę symfoniczną działającą przy… Milicji Obywatelskiej.

25 września 1944 roku na murach Pragi zawisły plakaty wzywające artystów, w tym muzyków do zgłaszania się w Wydziale Kultury Miejskiej Rady Narodowej. Tydzień później płk. Marian Spychalski, ówczesny prezydent Warszawy, powołał orkiestrę miejską kierowaną przez pianistę Jerzego Wasiaka. Trudno sobie wyobrazić, jaką wielką radość sprawiało artystom wspólne muzykowanie; legenda głosi, że już w dnia powołaniu zespołu postanowili zagrać swój pierwszy koncert. Zespół ten nazwano Reprezentacyjną Orkiestrą Filharmoniczną Miasta Warszawy (w niektórych źródłach nazywaną Wielką Orkiestrą m.st. Warszawy). Próby odbywały się w sali obok Dworca Wileńskiego, koncerty w kinoteatrze "Syrena" i w fabryce Wedla.

Wojna zniszczyła instrumenty, druki muzyczne, rękopisy – wielu kompozytorów straciło swoje całe archiwa, jedyne odpisy utworów. Niektórzy muzycy mieli jednak szczęście. Jan Ekier wracając do Warszawy po 17 stycznia 1945 roku, nie miał zbyt wielu nadziei, że cokolwiek w jego mieszkaniu przy Al. Waszyngtona na Pradze Południe przetrwało działalność okupantów i szabrowników. Kamienica była cała podziurawiona kulami, pomieszczenia w mieszkaniu zniszczone były pociskami artyleryjskimi. Przetrwały jednak dwa fortepiany i większość księgozbioru.

Miasto Ruin - fotografie zburzonej Warszawy [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Co grano w Warszawie po wojnie?

Filharmonia Narodowa w 1945 roku, zdjęcie pochodzi z tygodnika Stolica nr 42 (1192) 18.10.1970

Mój artykuł traktuje o Warszawie, ale trudno pisać o polskiej muzyce w okresie powojennym nie wspominając o Krakowie – mieście o wiele mniej zniszczonym, w którym otworzyły się najważniejsze instytucje muzyczne PRL. To w Krakowie gromadzili się najpierw muzycy powracający z wojennej tułaczki, szczególnie w ostatnich miesiącach 1944 roku. 6 kwietnia 1945 roku Tadeusz Ochlewski – skrzypek, pedagog i wydawca – został powołany przez Mieczysława Drobnera, kierującego Wydziałem Muzycznym Resortu Kultury i Sztuki PKWN do założenia Polskiego Wydawnictwa Muzycznego. W sierpniu tegoż roku odbył się Ogólnopolski Związek Kompozytorów, podczas którego rozwiązano przedwojenne Stowarzyszenie Kompozytorów Polskich i powołano nowy Związek Kompozytorów Polskich. W październiku 1945 powołano do życia "Ruch Muzyczny", redagowany przez Stefana Kisielewskiego organ prasowy Związku Zawodowego Muzyków Rzeczypospolitej Polskiej.

Co działo w stolicy? Zanim przejdziemy do powojennego życia koncertowego Warszawy, przeczytajmy, co usłyszał w niej Zygmunt Mycielski.

Szedłem przez ruiny Warszawy i muzyką był wiatr gwiżdżący w wybitych oknach wagonu, który mnie do Krakowa ponosił astmatyczną lokomotywą. Wrażenia muzyczne? Trudno pokonać inne, te pierwsze, pierwsze kroki po Warszawie, która jednak i pomimo wszystko została stolicą, sercem, czynem i sumieniem kraju. ("Ruch muzyczny", nr 5/1945)

Gdzie odbywało się warszawskie życie koncertowe? Filharmonia Narodowa i Teatr Wielki, największe i najlepsze przedwojenne sale zostały zniszczone już we wrześniu 1939 roku, na ich odbudowę warszawscy melomani musieli czekać wiele lat. Teatr Wielki otwarto w 1949 roku Największą salą powojennej stolicy był Teatr "Roma" przy ulicy Emilii Plater w warszawskim Śródmieściu, niedaleko dzisiejszego Pałacu Kultury i Nauki. Sala "Romy" niejako zastępowała zburzoną Filharmonię. Jej nowy gmach otwarto dopiero w 1955 roku, co oznacza, że IV Konkurs Chopinowski, kojarzony tradycyjnie z siedzibą Filharmonii, również odbywał się w teatrze przy ulicy Emilii Plater.

Inne ważne warszawskie sale otwarte w 1945 roku to: Scena Muzyczno-Operowa przy Marszałkowskiej (chociaż warunki sceniczne nie pozwalały za bardzo na prawdziwie operowe przedstawienia), scena w Szkole Muzycznej im. Karola Kurpińskiego . Wiele koncertów odbywało się także w salach wypożyczanych od teatrów, m.in. w pierwszym upaństwowionym teatrze Warszawy, czyli Teatrze Polskim.

Warszawskie sale koncertowe i teatry do końca 1949 roku mogły pomieścić 9 tys. osób. Nie obywało się bez kłopotów, w końcu życie kulturalne rozgrywało się w salach organizowanych w pośpiechu, często zagrażających życiu i zdrowiu. Większość z nich nadawała się tylko do zamknięcia. 3 czerwca 1948 roku w "Rzeczpospolitej" czytamy: "Zamknięcia czterech teatrów żąda Inspekcja Budowlana, a budownictwo teatralne śpi".

Afisz koncertu Henryka Sztompki, fot. Polona.pl

Poziom warszawskich orkiestr lat powojennych nie był najwyższych lotów. Czytając recenzje, możemy dojść do wniosku, że muzycy grali, co najwyżej, ponad przeciętną. Krytycy zupełnie inaczej opisują grę orkiestr przyjezdnych np. śląskich i krakowskich. Według niektórych przed wojną też nie było najlepiej. W grudniu 1945 Jerzy Waldorff komentował w "Ruchu muzycznym" przyjazd muzyków Filharmonii Krakowskiej:

Porównując zespół krakowski z dawną Filharmonią Warszawską, musieliśmy przyznać, iż Krakowianie, zarówno od strony jakości brzmienia (zwłaszcza kwintet), jak i czystości brzmienia (jakość instrumentów!) przewyższają przedwojenny zespół warszawski.

Opisywany koncert odbywał się w sali "Romy", gdzie grywali wszyscy wielcy muzycy, którzy przejeżdżali przez Warszawę. Chociażby Henryk Sztompka, którego styl gry krytycy przyrównywali do Józefa Hoffmana. W tym samym numerze Waldorff pisał:

O ile podczas koncertów krakowskich sala "Romy" była wypełniona po brzegi, o tyle pękała wprost od nadmiaru publiczności podczas recitalu Sztompki. Chociaż reklama tej imprezy była umiarkowana, Warszawa, mimo sześcioletniej, wypełnionej koszmarem przerwy, nie zapomniała swojego ulubionego artysty.

Dyrekcja Szkoły Muzycznej im. Kurpińskiego 10 marca 1946 roku zorganizowała "Koncert Amerykańskiej Muzyki Ludowej". "Bardzo pięknie odśpiewane przez Olgę Ładę ludowe pieśni murzyńskie pochodzą z okresu, gdy murzynów sprowadzano jako niewolników z Afryki do Ameryki (w. 18-ty) i w związku z tym przepełnione są smutkiem i tęsknotą" – pisała Wanda Bacewiczówna w "Ruchu Muzycznym" (nr 7/1946). Śpiewała Olga Łada, stała solistka warszawskiego Radia, akompaniował jej Władysław Szpilman. Występ poprzedzono omówieniem wygłoszonym przez Zofię Lissę, pierwszej damy polskiej muzykologii. Program powtarzano kilkukrotnie w kolejnych miesiącach.

Edukacja powstaje z gruzów

Jak wyglądała po wojnie edukacja muzyczna w Warszawie? Podczas powstania warszawszkiego zburzono budynek Konserwatorium Muzycznego na Okólniku 2 (dzisiejszego Uniwersytetu Muzycznego im. Fryderyka Chopina). Uczelnię przeniesiono chwilowo do dwóch willi znajdujących się w Al. Ujazdowskich (na Górnośląskiej 39 i Profesorskiej 6). "Konserwatorium] ma kilkanaście niezłych instrumentów i w murach jego znalazły schronienie resztki pamiątek, ocalałych z gmachu na Okólniku" – relacjonował na łamach "Ruchu Muzycznego" w 1946 roku Jerzy Waldorff. Te instrumenty to m.in. fortepiany oraz pianina Bechsteina, Steinwaya, Blüthnera i Pleyela.

Co ciekawe, w jednej z willi mieszkali jeszcze "przeszkadzający muzykom" przedwojenni mieszkańcy, których uczelnia długo nie mogła usunąć.

Owa walka z intruzami mogłaby i zakończyć się małżeństwem któregoś z profesorów z piękną córką intruzów, gdyby nie to, że kosztem trzech zajętych przez tych intruzów pokojów gnije I rozkradana jest w starym gmachu na Okólniku ocalała biblioteka Konserwatorium I archiwum (27 szaf książek, nut i rękopisów), których nie ma gdzie przewieźć.

Na Pradze rozwijała się Wyższa Szkoła Muzyczna im. Chopina, uczyło się tam 200 osób. Byli to głównie chłopi z pobliskich miejscowości, kierowani tam przez Powiatową Radę Narodową – zazwyczaj uczęszczali do klasy śpiewu. Kolejnym ważnym ośrodkiem była szkoła im. Karola Kurpińskiego, miała aż cztery filie, do tego jeszcze przedszkole. Przy filii na ulicy Wiejskiej znajdowała się sala koncertowa, chodzili tam regularnie "poważniejszego kalibru melomani ze Śródmieścia, słuchać tam muzyki zbyt trudnej na to, żeby miała być prezentowana w wielkich salach, dla szerokich mas słuchaczy" ("Ruch Muzyczny", nr 5/1945). Nie była to wielka sala koncertowa, grano tam przede wszystkim recitale składające się z pieśni oraz utworów fortepianowych, szczególnie kompozytorów polskich i rosyjskich.

Charytatywne czy propagandowe?

Tuż po wojnie na rzecz Warszawy i całej Polski grali koncerty wielcy artyści z całego świata, także Polacy mieszkający za granicą. Wśród nich wymienić można: Artura Rodzińskiego, Artura Rubinsteina, Arturo Toscaniniego, Bronisława Hubermana I Leopolda Stokowskiego. Od 1947 roku, ze względu na narastające konflikty dyplomatyczne Bloku Wschodniego z resztą świata, takich koncertów odbywało się coraz mniej.

Niemal od razu po wojnie nowe władze dla ocieplenia wizerunku zaczęły organizować koncerty charytatywne i tendencja ta utrzymała się w całym okresie PRL-u.W Warszawie 24 marca 1946 roku w sali "Romy" odbył się koncert na rzecz żołnierzy-repatriantów z udziałem prof. Margerity Trombini-Kazuro, jurorki Konkursów Chopinowskich i zasłużonej pedagożki oraz śpiewaczek i śpiewaków: Olgi Orleńskiej, H. Łaniewskiej i Michała Szopskiego (w programie Chopin oraz znane arie operowe). Z kolei słynny radziecki zespół Igora Mojsiejewa tańczył na rzecz odbudowy Warszawy, zebrali milion złotych. W zamieszczonej poniżej "Kronice filmowej" relacja z występu tancerzy Mojsiejewa zaczyna się w 6 minucie.

Od lat 50. zaś odbywało się też wiele koncertów propagandowych. Np. pod dziś już nieistniejącym – Pomnikiem Braterstwa Broni na placu Wileńskim, po praskiej stronie miasta, odbywały się Uroczyste Akademie w Rocznicę Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej.

Życie koncertowe powojennej Warszawy było prowizoryczne, ale żywe i różnorodne. Może nie odbyło się tu żadne wielkie wydarzenie na miarę krakowskiego Święta Muzyki Polskiej, gdzie prawykonano utwory wielu polskich kompozytorów, m.in. Grażyny Bacewicz, ale nie to było wtedy najważniejsze. Nawet najbardziej wybredni krytycy z tamtego okresu nie skupiali się na potknięciach muzyków. W końcu po raz pierwszy od 1939 roku można było swobodnie chodzić na koncerty.

Źródła: Jan Górski, "Warszawa w latach 1944-1949. Odbudowa", Warszawa 1988; Jan Górski, "Drugie narodziny miasta. Warszawa 1945", Warszawa 1976; Stanisław Dybowski, "Czerny-Stefańska. Epizody z życia", Warszawa 2006; Aneta Teichman, "Jan Ekier", Kraków 2013; Anna Straszyńska, "Teoria wyzwolenia. Warszawska Praga", Warszawa 2019; "100 lat Filharmonii w Warszawie 1901-2001. Studia", pod red. Marii Bychawskiej i Henryka Schillera, Warszawa 2001; Stanisława Mrozińska, "Teatr wśród ruin Warszawy", Warszawa 1988; "Ruch Muzyczny" (roczniki 1945-1946)

Język Polish