Irena, siostra Gombrowicza

Irena-Gombrowicz-copy.jpg, default, Irena Gombrowicz, fot. domena publiczna

Nieznana siostra znanego pisarza. Bez niej świat nie poznałby Ferdydurke ani innych dzieł Witolda Gombrowicza. Sama tworzyła pod pseudonimem. Postrzegana jako dewotka, miała odwagę żyć na własnych zasadach. Kim była naprawdę?

Publicystka, społeczniczka, ziemianka, córka, siostra, przyjaciółka. Z książki Aleksandry Gąsowskiej Starsza siostra. Biografia Ireny Gombrowicz (Wydawnictwo Znak, 2026) wyłania się postać wielowymiarowa. Autorka przez lata szukała śladów życia i twórczości kobiety, która dotąd pozostawała w cieniu słynnego brata. Odnalazła nie tylko nieznane lub zapomniane teksty literackie, lecz także historie rodzinne. Takie, które więcej mówią o epoce i społeczeństwie niż niejeden podręcznik.

Gąsowskiej udało się przestawić reflektory na bohaterkę skromną i odważną, wrażliwą i zdeterminowaną, zamkniętą w sobie, ale otwartą na pomoc innym. To Irena Gombrowicz odgrywa pierwszoplanową rolę w tej opowieści, a autor Trans-Atlantyku musi zadowolić się jedynie rolą młodszego brata. Sam zresztą mówił o siostrze: „Zawsze bardzo ją poważałem, to była w pewnym znaczeniu wybitna osoba, choć zwichnięta dramatycznie w całym swoim życiu”. I jeszcze: „Nie ulega wątpliwości zresztą, że miała najsilniejszy charakter z nas wszystkich”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka książki „Starsza siostra. Biografia Ireny Gombrowicz”, autorka: Aleksandra Gąsowska, fot. Wydawnictwo Znak

Obrazek

starsza-siostra-biografia-ireny-gombrowicz-b-iext212725695-copy.jpg

I choć nie zyskamy jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jaka była Irena Gombrowicz, z książki Starsza siostra wyłania się kilka portretów bohaterki – każdy intrygujący i nieoczywisty.

Jaka matka, taka córka

Gombrowiczówna. Irena Antonina przychodzi na świat 4 czerwca 1899 roku w Małoszycach. Jest trzecim dzieckiem i jedyną córką Marceliny Antoniny i Jana Gombrowiczów. Po matce odziedziczy miłość do książek, po ojcu – gen społecznikowski.

„I oto stoimy wobec pierwszej i zasadniczej kwestii wychowania: czy rozwijać – czy tłumić indywidualizm w kobiecie?” – zastanawia się Gombrowiczowa w artykule O naszych córkach, zamieszczonym na łamach czasopisma „Świat Kobiecy”. Jej pociecha skończy niebawem siedem lat, a w przyszłości w kwestiach światopoglądowych będzie lustrzanym odbiciem swojej matki, ale w nowocześniejszym wydaniu.

Naturalnie, że jeżeli oprzemy się na staroświeckiej zasadzie bezwzględnej zależności kobiety od mężczyzny, to przeprowadzenie tej zasady jest tylko możliwe przy absolutnym skrępowaniu samodzielności. Ale w takim razie miejmy odwagę przyznać się do świadomie popełnionego gwałtu wobec praw natury. Bo gwałtem jest tamowanie jakiegokolwiek swobodnego rozwoju – gwałtem jest wytwarzanie sztucznej atmosfery, przeciwnej zdolnościom i siłom danej jednostki

– kontynuuje rozważania Antonina Gombrowicz (nie lubi swojego pierwszego imienia, więc używa drugiego) i podkreśla:

Przede wszystkim więc traktujmy realnie wychowanie naszych córek. Chciejmy zrozumieć naturę kobiety nowoczesnej – aby móc rozwinąć dodatnie, a zwalczać ujemne jej strony.

Czy autorka tego miniporadnika stosuje się do własnych rad? To pytanie zadaje sobie także Aleksandra Gąsowska i zauważa, że Irena całe życie pozostaje pod znaczącym wpływem matki i choć otoczenie postrzega to negatywnie, Antonina ma dobre intencje. Udaje jej się wychować córkę na silną, niezależną kobietę, wierną swoim ideałom. Ich relacja pozostaje bliska, choć pozbawiona miłości – a przynajmniej czułej troski, okazywanej w codziennych gestach.

Matka i córka po upadku powstania warszawskiego trafią do obozu w Pruszkowie. Po uwolnieniu będą mieszkały razem, aż do śmierci Antoniny. Irena będzie zarządzała jej majątkiem. Symptomatyczne, że do zdjęć zawsze pozuje z matką, nigdy z ojcem. Pójdzie tą samą drogą ziemianki-publicystki, tylko że dotrze nią znacznie dalej. Może nie tak daleko jak jej młodszy brat, choć to w dużej mierze właśnie dzięki niej Witold doszedł na sam szczyt.

Pojedynek na słowa: Gombrowicz argentyński

Gdy fikcja staje się rzeczywistością

Iwona. Bohaterka dramatu Gombrowicza Iwona, księżniczka Burgunda, nie odzywa się prawie wcale. Jak pisze Lucien Goldmann, jest głupia, brzydka, nie ma zalet. Brakuje jej seksapilu. Naburmuszona i skwaszona, „jest jak wyrzut sumienia Gombrowicza”, dodaje Gąsowska. Jednak to właśnie ona stanowi punkt odniesienia, lustro, które obnaża społeczne normy i konwenanse. W oczach biografki Gombrowiczówny Iwona to karykatura Ireny i podobnych do niej kobiet. Wierzących, opanowanych, a przez to nieustannie podejrzewanych o hipokryzję.

We Wspomnieniach polskich Gombrowicz napomyka o religijności matki i siostry. Katolicyzm Ireny określa mianem egzystencjalnego:

Natomiast moja siostra była w wierze trudna, wysilona, skoncentrowana […]. To był katolicyzm już nowoczesny. […] Obserwując te dwie kobiety, nieraz z pewnym niepokojem zastanawiałem się nad tą jakąś cechą surowości, chłodu, która stawała się charakterystyczna dla naszego pokolenia – którą dostrzegałem także w sobie i w moich rówieśnikach literackich i nieliterackich.

W liście do Ireny przyznaje natomiast, że sam „wchodzi w kategorię wiary”, ponieważ uznaje istnienie samej konieczności stojącej u jej podstaw.

Zosia. Panna ze wsi, wychowana przez matkę, „specjalistka oczekiwania, łagodna, bierna, nieśmiała”. Albo studiowała, albo pracowała filantropijnie, albo jeździła do uzdrowiska. Ten pobieżny opis bohaterki Ferdydurke zdaniem Jerzego Jarzębskiego, znawcy twórczości Gombrowicza, doskonale pasuje do Ireny. A to zapewne niejedyna postać wzorowana na siostrze pisarza. Wspomina o niej w Kronosie, choć niewiele: o przeprowadzce, o listach, o podejrzeniu raka, który okazuje się chorobą płuc, o odbiorze jego książek w Polsce, o czym donosi mu właśnie Irena.

Jak brat z siostrą

Starsza siostra. Fizycznie są podobni. Charakterologicznie – zupełnie różni.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Scenografia z Witoldem Gombrowiczem w hotelu Amber Baltic, IX Festiwal Gwiazd w Międzyzdrojach, 2004 rok, fot. Krzysztof Jarosz / Forum

Obrazek

Gombrowicz-forum-0424850238.jpg

To ona przepisuje dzieła młodszego o pięć lat brata i rozsyła je bliskim oraz wydawcom. Mimo że ich nie rozumie. Choć odradza Witoldowi publikację Ślubu, jedną z wielu kopii przekazuje „Twórczości”. Ferdydurke podsyła Magdalenie Skarżyńskiej, z którą działa w Stowarzyszeniu Młodych Ziemianek, z ostrzeżeniem, że jej brat zwariował. Rękopis trafia do siostrzeńca Skarżyńskiej, Kota Jeleńskiego, późniejszego miłośnika i popularyzatora twórczości Gombrowicza.

Fenomenu Trans-Atlantyku Irena również nie rozpoznaje, sądząc, że normalny człowiek przeczyta książkę najwyżej do czterdziestej strony. Co innego Pornografia – tej jest ciekawa i doskonale wie, że tytuł to tylko marketingowy chwyt. Skuteczny, jak się niebawem okaże, o czym niezwłocznie doniesie Witoldowi. Niestety, listy do brata zostaną zniszczone na jej wyraźną prośbę (na szczęście te Gombrowicza do siostry zachowają się).

W dzieciństwie to ona opiekuje się nim, pobłaża mu, nie wpada w gniew, kiedy staje się obiektem chłopięcych żartów. Troszczy się o niego nawet wtedy, gdy brat jest daleko, w Argentynie. Rozumie go i wybacza mu artystyczne wybryki, krzywdzące słowa. Witold z kolei musi siostrze ufać, skoro powierza jej swoje teksty. Stara się wspierać ją finansowo, gdy Irena po śmierci matki sama podupada na zdrowiu.

Podobnie jak ich starszy brat Janusz, Irena i Witold chorują na astmę. Z powodu nasilających się dolegliwości Gombrowicz planuje wkręcić siostrę do Związku Literatów, by ta mogła kurować się w ich domach wypoczynkowych. Prośbę tę traktuje jako zadośćuczynienie i kieruje do autorki miażdżącego artykułu o jego twórczości. Wspomina, że Irena „literaturą dotąd nie parała się”. Czyżby zapomniał albo nie wiedział, że jego siostra pisze sztuki teatralne? A może tak bardzo nie poważał jej umiejętności, że wolał ten fakt przemilczeć?

Gdy Gombrowicz debiutował w 1933 roku Pamiętnikiem z okresu dojrzewania (którego wydanie podobno sfinansował ojciec), Irena publikowała już w „Ziemiance Polskiej” i „Roczniku” Koła Byłych Wychowanek Gimnazjum Cecylii Plater-Zyberkówny. Początkowo sceptyczny wobec talentu siostry, w jednym z listów pisarz zachęca ją: „Przychodzi mi do głowy, że doskonale mogłabyś trochę dorobić pracą literacką”. I choć kontekst tej korespondencji wskazuje na to, że autor usilnie próbuje uniknąć wysyłania rodzinie pieniędzy z Argentyny, trzeba przyznać, że takie komplementy z jego ust nie padają zbyt często: „Piszesz zupełnie dobrze, a jesteś grubo inteligentniejsza od rozmaitych krytyków. Poproś Kisiela czy Zawieyskiego, żeby Ci dostarczyli książek do recenzji, przecież prasa kat. [katolicka] istnieje u Was”.

Matematyczny umysł, literacka dusza

Rena. Gąsowska zauważa, że w zachowanych rękopisach, chociażby w sprawozdaniach czy wspomnieniach uczestniczek Koła Ziemianek, Irena zawsze występuje jako Rena. Tak też zwracają się do niej najbliżsi. Przypomnijmy za autorką Starszej siostry, że „Zjednoczone Koło Ziemianek było pierwszym na świecie legalnym stowarzyszeniem zawodowo-gospodarczym kobiet. […] Celem organizacji było unowocześnienie gospodarstwa kobiecego, podniesienie poziomu oświaty, zreformowanie systemu edukacji i wychowania dzieci”.

Córka Antoniny kontynuuje działalność matki w tym stowarzyszeniu, przede wszystkim zajmując się aktywnością publicystyczną. Debiutuje na łamach czasopisma „Ziemianka Polska” w 1928 roku artykułem na temat roli organizacji w życiu jednostki. Wspomina w nim między innymi o samotności i o tym, że dzieci tych samych rodziców mogą mieć zupełnie odmienne charaktery i umysły. Nie ulega wątpliwości, że ten fragment pisze na podstawie własnych doświadczeń.

Kolejne teksty tworzy w podobnym tonie: o ciążącej na członkiniach odpowiedzialności, o kulisach pracy społecznej, pożądanych predyspozycjach, czyli silnym charakterze i cierpliwości. Akurat o te cechy osobowości Irena nie musi się martwić.

Gdy nie może pogodzić pracy w Kole z coraz częstszymi wizytami w ośrodku dla niewidomych dzieci w Laskach, rezygnuje z prezesowania Młodym Ziemiankom. Jedna z jej byłych współpracowniczek tak wspomina Renę:

Wszystkie, które miałyśmy możliwość dalszej lub bliższej z Nią współpracy, wiemy dobrze, ile wynosiłyśmy spod wpływu jej umysłu pełnego równowagi, pogody i jasnego sądu oraz jej gorącego, prawego i tak głęboko koleżeńskiego serca. […] Z wdzięcznością patrzyłyśmy zawsze na jej niezrównaną ofiarność w pracy, ceniąc niezwykłą zaletę, która cechowała w każdym szczególe całą jej działalność: umiejętność obejmowania swoim wzrokiem nie tylko szeroki, ale i dziwnie daleki horyzont.

Irena pisze, wygłasza referaty, choć jeszcze do niedawna zaliczała się w klasie do matematyczek i z pewną pogardą zerkała w stronę literatury. Jak sama wspomina, z profesorem języka polskiego różnili się „zasadniczo w poglądach na styl i znaki przestankowe”. Najpierw odbiera edukację domową, później zapisuje się do Gimnazjum im. Cecylii Plater-Zyberkówny (wkrótce zostanie przewodniczącą koła byłych wychowanek placówki). Nie podchodzi do matury. Przez cztery lata jest wolną słuchaczką Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Następnie przenosi się na Uniwersytet Warszawski, na Wydział Filozoficzno-Matematyczny (również jako słuchaczka). Ścisły umysł siostry budzi podziw Gombrowicza.

Na język polski nawróci ją Kościuszko. To sukces wygłoszonego na jego temat referatu pozwoli jej uwierzyć w humanistyczne umiejętności.

Ukryta kobiecość

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Na zdjęciu: Irena Gombrowicz siostra Witolda Gombrowicza (z prawej) i Magdalena Skarzyńska, Zakopane, lata 30. XX wieku, fot. archiwum rodzinne/Fotonova/East News

Obrazek

Irena-Gombrowicz-EN_00909360_0672.jpg

Wicek. Tak podpisuje się na kartce pocztowej dedykowanej przyjaciółce Halince. Zamiast obrazka – fotografia Ireny. Jak opisuje Gąsowska, widzimy:

elegancką, młodą kobietę, ubraną w modną sukienkę z dość dużym dekoltem, który pozwala wyeksponować długi sznur pereł. Krótkie włosy układa w delikatne fale, co dodaje jej kobiecości. Rysy twarzy nie są jednak zbyt delikatne – uwagę zwracają mocno zarysowane brwi, dość duży nos, widoczny podbródek i szeroka szyja. Irena nie jest ideałem piękna. Ma w sobie coś męskiego.

Jako Wicek Irena występuje także na kartach sztuki, którą sama pisze:

Niechaj mnie krytykują, niech kto co chce powie,
Ale muszę się przyznać, że mam chaos w głowie:
Trzy zebrania dziennie, wieczór wspólny teatr
A przedtem dwugodzinny muszę mieć referat!
[…]
Nie – zaszczyt duży prawda, lecz jeśli ktoś spyta
Powiem: rola Wicka trudna jest i pracowita.

Sztuka pisania

Irgo. Pseudonim ten odkryła biografka Ireny Gombrowicz podczas pracy nad książką. Niczym detektyw wytropiła artykuły publicystyczne, wiersze oraz sztuki teatralne, które tworzyła Gombrowiczówna. Wszystkie były odzwierciedleniem postawy życiowej autorki, traktowały o Bogu i wierze, moralności, pomocy innym, wychowaniu kolejnych pokoleń. Szczególnie te ostatnie teksty dramaturgiczne, pisane w większości na zlecenie, ukazywały barwne losy ziemianek.

Kurs antyspołeczny to galeria portretów członkiń Stowarzyszenia, uzupełniona przerywnikami w postaci piosenek. Jak przekonuje Gąsowska: „Młode kobiety są naturalne, gadatliwe, roztrzepane. Każda z nich musi pracować nad swoim charakterem, by stać się jednostką bardziej pożyteczną dla społeczności”.

Podobne przesłanie zawierają Młode ziemianki, w których autorka opowiada również o własnych doświadczeniach wiceprzewodniczącej Stowarzyszenia. To właśnie tu ujawnia się jako Wicek.

Przy publikacji Pierwszej nagrody w „Teatrze dla Młodzieży Żeńskiej” Gombrowiczówna zgadza się na wszystkie poprawki łącznie z korektą tytułu (pierwotnie sztuka nosiła nazwę Niebezpieczny konkurs). Kolejne teksty poprawia zgodnie z wytycznymi działu wydawniczego Spółki Akcyjnej Ostoja, jednak w końcu, po przeciągających się negocjacjach i opóźnieniach w druku, traci cierpliwość. Nalega na zwrot rękopisu i unieważnienie umowy. Chyba nigdy nie była tak stanowcza – cel zostaje osiągnięty.

Kilka miesięcy później Ostoja ponownie zaprasza autorkę do współpracy, zlecając jej humorystyczne skecze. W kolejnych miesiącach ukazują się między innymi: Służyć chcę, Dary przyjaźni, Przeszłość i przyszłość, Przyjaciółka. Gąsowska uważa je za doskonały przykład literatury dydaktycznej skrojonej na miarę młodzieżowych teatrów. Zwraca też uwagę na umiejętność prowadzenia wartkiej akcji i humor dzieła.

Z kolei o warsztacie dziennikarskim wypowiada się Agnieszka Stawiarska:

Jej styl odznaczał się precyzją, skąpą formą i konkretnością. Jej teksty odbijały się korzystnie poziomem i językową starannością na tle innych artykułów publikowanych w „Ziemiance Polskiej”.

W latach 30. Irena Gombrowicz publikowała ponadto recenzje w czasopiśmie „Verbum”, a trzeba przyznać, że recenzentką była surową; jej artykuły ukazywały się także w „Pani Domu” czy miesięczniku „Prąd”. Nie sposób nie wspomnieć o audycjach radiowych dla emigrantów polskich, transmitowanych w latach 1934–1939. Tematy programów nietrudno odgadnąć: O świetlicach dla dziewcząt, W rodzinie i w gromadzie, Bridge czy posiedzenie w cyklu pogadanek Kłopoty i rady.

Dziennikarską karierę Gombrowiczówny przerwała wojna. Irena otrzymała tymczasem kolejną misję.

Książki, które biorą udział w powstaniu

Niestraszne są jej rozlegające się w mieście syreny, świst kul armatnich, ogłuszający dźwięk niedalekich wybuchów. Księgarnia Verbum przy ulicy Moniuszki 8 w Warszawie musi działać. I pozostaje otwarta nawet podczas powstania warszawskiego, tyle że w nieco innej formie.

Irena pracuje w niej od połowy 1934 roku. Księgarnia nakładowa wydawnictwa w Laskach sprzedaje dzieła z zakresu literatury ascetycznej i mistycznej, filozofii, pedagogiki i nauk społecznych, a także najnowsze powieści i biografie. Gdy nastaje 1 sierpnia 1944 roku, Gombrowiczówna nie dowierza plotkom o wybuchu powstania, przecież tyle razy przekładano termin. Poranną zmianę kończy o 15, potem przychodzi zmienniczka.

Verbum pozostaje zamknięte przez pierwsze dni walk, jednak w drugim tygodniu powstania Irena zagląda do księgarni. Oto, co widzi:

Verbum było nietknięte. Książki na półkach, obrazki w gablotce, zegarek na ścianie: wszystko tak, jak zostawiłam, wychodząc. Roztasowaliśmy się możliwie wygodnie i właśnie układaliśmy rzeczy wyniesione z Królewskiej, gdy nadszedł jakiś ksiądz. Zobaczył, że księgarnia otwarta, i zapytał, czy może dostać książki i różaniec. Chwilę potem wpadły dwie dziewczynki po obrazki. Pomyślałam, że jeżeli ludzie nawet w tych okolicznościach pragną książek, to nie ma racji im odmawiać i zorganizowałam normalną sprzedaż, oczywiście po cenach minimalnych.

Do księgarni przylega słynna kawiarnia Adria, w czasie walk o stolicę pełniąca funkcję schronu i biura sztabowego powstańców. Irena postanawia urządzić dla młodzieży bezpłatną wypożyczalnię. Zapotrzebowanie jest tak duże, że powieści młodzieżowych i wydawnictw religijnych nie starcza dla wszystkich. Dopiero pierwsze dni września i bomba, która niszczy kamienicę przy Moniuszki, kończą działalność Verbum.

Po wojnie Irena znajduje schronienie w Kielcach. Tam również zatrudnia się wśród książek – tym razem zostaje kierowniczką Spółdzielczej Księgarni Jedność. Zajmuje się nie tylko zamawianiem publikacji od wydawców, lecz także kwestiami finansowymi i raportowaniem. Wznawia też działalność dziennikarską, publikując w miesięczniku „Znak” dwa teksty: Wychowanie na rozdrożu i Owoc swego czasu.

Mimo tak wysokiego stanowiska i twórczości literackiej, która pozwala na samodzielne utrzymanie Ireny i jej matki, nadal postrzegana jest tylko jako „siostra autora powieści Ferdydurke”. W obliczu likwidacji Jedności, Gombrowicz próbuje pomóc siostrze, szuka wsparcia u Jerzego Giedroycia. Przesyła jej pieniądze, choć niewielką kwotę dzieli między siostrę a brata Janusza. Przez astmę Irena nie ma już siły na pisanie, dorabia jedynie korepetycjami.

Irena Gombrowicz umiera 9 stycznia 1961 roku, a wraz z nią ginie pamięć o jej twórczości. Dopiero po latach Aleksandra Gąsowska przywraca należne jej miejsce w historii, wypełniając nie tylko białą plamę na literackiej mapie, lecz także zmieniając spojrzenie na znaną dotychczas biografię Witolda Gombrowicza.

Język Polish

gombrowicz

feminizm

emancypacja kobiet