Mieszkówna. Zapomniana pisarka średniowiecza

gertruda_mieszkowna_.jpg, default, Gertruda Mieszkówna u stóp św. Piotra, miniatura z Modlitewnika Gertrudy, XI wiek, fot. domena publiczna

#literatura

Córka króla Polski, żona władcy Rusi Kijowskiej, matka książąt, gorliwa chrześcijanka. Do historii literatury przeszła jako pierwszy znany z imienia polski pisarz. O ile rzeczywiście była autorką łacińskiego modlitewnika zwanego Kodeksem Gertrudy…

Spróbujmy rozwiać wątpliwości. Przechowywany obecnie w Narodowym Muzeum Archeologicznym we włoskim Cividale del Friuli modlitewnik składa się z dwóch części. Starszą stanowi bogato iluminowany Psałterz Egberta, napisany przez benedyktyńskiego mnicha Ruodprechta dla arcybiskupa Trewiru. Młodszą tworzy zdobiony miniaturami poszyt pergaminowy wypełniony osobistymi tekstami religijnymi oraz paranaukowymi (sennik astrologiczny i prognostyk przyrodniczy). Ta część bez wątpienia została opracowana przez Gertrudę Mieszkównę, ale czy przez nią spisana?

Niektórzy badacze mają wątpliwości co do autorstwa kodeksu, wskazują na zmienny charakter pisma na poszczególnych kartach. Biorąc jednak pod uwagę to, że modlitewnik powstawał przez kilkanaście lat i używano różnego koloru atramentu (a pewnie i rodzaju pióra), należy wziąć poprawkę na odmienny rozmiar liter czy stopień staranności zapisu, podczas gdy kształt liter w zasadzie pozostaje niezmienny. Czy jest to pismo samej Gertrudy? Trudno jednoznacznie stwierdzić. Nawet jeśli modlitwy zostały zanotowane i poprawione ręką jakiegoś kapłana – co w średniowieczu było powszechną praktyką – to nad ich treścią czuwała sama Mieszkówna. Świadczą o tym zarówno aluzje biograficzne obecne w kodeksie, jak i styl narracji. Wystarczy wymienić chociażby konsekwentnie stosowaną pierwszoosobową formę żeńską (już w IX wieku modlitwa indywidualna dopuszczała do głosu kobietę) albo trzykrotnie powtórzone imię Gertrudy (wówczas działanie niemające precedensu). W dodatku wnuczka Bolesława Chrobrego, córka Mieszka II i niemieckiej arystokratki Rychezy, była kobietą wykształconą i zaangażowaną w politykę, a osobiste – niekiedy dość odważne – treści modlitewnika pozwalają traktować to wyjątkowe dzieło średniowiecznej literatury religijnej jako autograf księżnej. Przyjrzyjmy się życiu pierwszej polskiej pisarki i jej manuskryptowi.

Prezent ślubny

Historia Modlitewnika Gertrudy rozpoczyna się w dniu ślubu Rychezy i Mieszka II, który odbył się w 1013 roku. Powstały na terenie Niemiec Psałterz Egberta (przypomnijmy: starsza część kodeksu) był najprawdopodobniej prezentem podarowanym przez rodziców panny młodej. Małżonkowie doczekali się trojga dzieci, najmłodsza Gertruda przyszła na świat albo w Krakowie jeszcze przed koronacją ojca w 1025 roku, albo niedługo później w Gnieźnie, już jako córa królewska. Zapewne w pierwszej stolicy Polski przyszła pisarka spędziła dzieciństwo, zanim wraz z matką i rodzeństwem schroniła się w ojczyźnie Rychezy. Ze względu na sytuację polityczną w kraju Mieszko II uciekł do Czech.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Miniatura z Chrystusem oraz Jaropełkiem (synem Gertrudy) i jego żoną Kunegundą, XI wiek, fot. domena publiczna

Obrazek

christ_irina_egbert_psalter.jpg

O edukację sześcio- lub siedmioletniej dziewczynki oraz jej starszej, nieznanej z imienia siostry, zadbały ciotki. Jak informuje Teresa Michałowska, autorka książki "Ego Gertruda", Adelajda, Teofano, Helwiga, Matylda, Ida i Zofia były przełożonymi żeńskich klasztorów benedyktyńskich w Kolonii, Moguncji, Essen, Nivelles, Neuss, Dietkirchen, Vilich oraz Gandersheim. Nie wiadomo, do którego z nich trafiła Gertruda. Wiadomo, że kształcenie dziewcząt w szkołach zakonnych wyglądało podobnie. Średniowiecznym elementarzem był psałterz. Uczennice skrupulatnie przepisywały wersety psalmów, po czym uczyły się ich na pamięć. Podobnie było z innymi fragmentami Biblii. Ponadto uczyły się: muzyki (ze słuchu), rachunków (liczenia cyklu lunarnego i słonecznego), łaciny (od gramatyki i leksyki po prozodię – recytowanie i układanie poematów), a nawet zdobienia ksiąg miniaturowymi ilustracjami. Zdobywszy wymienione umiejętności, Gertruda bez wątpienia mogła samodzielnie stworzyć modlitewnik.

Podczas gdy Mieszkówna studiowała religijne księgi, jej brat Kazimierz wrócił do Polski, by przejąć władzę i odnowić wyniszczony wojnami kraj. W umocnieniu pozycji na arenie międzynarodowej miały mu pomóc zaaranżowane małżeństwa. On sam ożenił się z Dobroniegą Marią, której brat, Jarosław Mądry, rządził Rusią Kijowską. Jedną z sióstr wydał za węgierskiego księcia Belę, zaś najmłodsza Gertruda wkrótce wyszła za mąż za Izjasława (syna Jarosława Mądrego). Do zaślubin doszło albo na Wawelu (Kazimierz Odnowiciel przeniósł stolicę Polski do Krakowa), albo już w Kijowie – zapewnie pod koniec 1043 roku. Czy Rycheza podarowała wówczas córce rodzinny modlitewnik? Bardzo prawdopodobne.

Gra o tron

Kolejne lata streśćmy do kilku najważniejszych wydarzeń. Małżonkowie zamieszkali najpierw w Turowie, następnie w Nowogrodzie Wielkim, a po śmierci Jarosława Mądrego – w Kijowie. Gertruda urodziła trzech synów – Mścisława, Światopełka Michała, Jaropełka Piotra – i być może nieznaną z imienia córkę. Wzorem teściowej prawdopodobnie ufundowała żeńskie zgromadzenie pod wezwaniem św. Mikołaja. Niepokoje na Rusi zmusiły książęcą rodzinę do ucieczki z kraju i to dwukrotnie w ciągu kilku lat (w 1068 i 1073 roku). Za pierwszym razem bratanek Gertrudy pomógł Izjasławowi odzyskać tron kijowski, za drugim Bolesław Śmiały nie był już tak wspaniałomyślny. Wygnani małżonkowie schronili się na dworze niemieckim, gdzie otrzymali wsparcie króla Henryka IV i samego papieża Grzegorza VII. Mieszkówna brała czynny udział w pertraktacjach, o czym świadczy chociażby list od głowy Kościoła skierowany do obojga. Po kilku niespodziewanych zwrotach akcji latem 1077 roku książęca para wróciła w chwale do Kijowa. Szczęściem nie cieszyła się jednak długo.

Pierwszy polski pisarz był… kobietą

Zatrzymajmy na chwilę bieg historii i przejdźmy do literatury. Niepewny los księżnej i jej rodziny, samotność wynikająca z zaangażowania męża i synów w walkę o tron z pewnością skłoniły Gertrudę do poszukiwania pocieszenia w modlitwie. Rodzinny psałterz nie do końca spełniał swoją funkcję. Mieszkówna pragnęła mocniejszej, bardziej zindywidualizowanej więzi z Bogiem. Jak pisze Michałowska, prywatne modlitewniki były "odpowiedzią na głębokie zapotrzebowanie duchowe elit chrześcijańskich łacińskiego Zachodu", których członkinią Gertruda – ze swoim królewskim rodowodem – z pewnością się czuła. Nic dziwnego, że postanowiła uzupełnić Psałterz Egberta o własne wyznania i błagania.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Matka Boża z Dzieciątkiem, miniatura z Modlitewnika Gertrudy (Psałterz Egberta), z XI wieku, fot. domena publiczna

Obrazek

theotokos_egbert_psalter.jpg

Pergaminowe karty (w sumie 233) dołączone później do istniejącego psałterza zapełniały się mniej więcej od 1075 roku kolejnymi wersami łacińskich modlitw. Co prawda Mieszkówna korzystała z gotowych formułek i tematów (co pozwoliło badaczom na wyodrębnienie około stu tekstów), lecz sama treść znacząco odbiega od średniowiecznych wzorców. O ile powszechne było wyznanie swoich grzechów (Gertruda wymienia m.in. nieczystość cielesną, cudzołóstwo, obłudę, pragnienie próżnej sławy, zazdrość), o tyle nie praktykowano żalu za występki osób żyjących. A księżna bez wahania oskarża ukochanego syna Jaropełka Piotra o: obżarstwo, rozwiązłość, pychę, samochwalstwo, chciwość, mężobójstwo, kradzież czy krzywoprzysięstwo. Trzeba jednak pamiętać o konwencjonalności takich zwrotów, niekoniecznie znajdujących potwierdzenie w rzeczywistości. Tak czy inaczej, tego rodzaju modlitwy wyznawcze obok bezpośrednich odwołań do biografii rodziny Michałowska uznaje za "niekonwencjonalne świadectwo troski macierzyńskiej". I trudno się nie zgodzić z badaczką, biorąc pod uwagę także warstwę wizualną Kodeksu Gertrudy.

Ego

Równolegle do części literackiej modlitewnika powstawały ozdabiające go obrazki. Choć, jak pamiętamy, Mieszkówna mogła znać sztukę iluminacji ksiąg ze szkoły zakonnej, ilustracje najpewniej zostały zlecone profesjonaliście. Najciekawsza z pięciu miniatur gertrudiańskich jest pierwsza, przedstawiająca nienaturalnych rozmiarów postać św. Piotra, modlących się do niego Jaropełka i jego żonę, Kunegundę Irenę, a także niewyraźną, klęczącą u stóp świętego sylwetkę kobiety. Ta przypominająca żółwia (w chrześcijaństwie posiadającego demoniczną moc) istota – to Gertruda we własnej osobie. Ów portret jest jedynym zachowanym wizerunkiem pierwszej polskiej pisarki.

Syn księżnej wraz żoną mieli osobiście prosić papieża o wsparcie dla wygnanej z Kijowa rodziny. Jaropełk Piotr pojawia się jeszcze raz na miniaturze ukazującej koronację jego i Kunegundy przez tronującego Chrystusa. Pozostałe ilustracje przedstawiają narodziny Jezusa, ukrzyżowanie oraz Marię z Dzieciątkiem. Modlitewnik Gertrudy jest bodaj pierwszym tak wyraźnym hołdem oddanym macierzyństwu w piśmiennictwie polskim.

Autorka kodeksu przemawia jako matka i jako kobieta w pierwszej osobie liczby pojedynczej zasygnalizowanej przez formę "ego" (łac. "ja"), powszechnie stosowaną w średniowiecznych modlitwach prywatnych dla określenia każdego chrześcijanina. Nowatorstwem z pewnością jest wymienienie swojego imienia. Świadczy to o świadomym i jednostkowym wyznaniu i prośbie skierowanej do Boga. Gertruda nazywa siebie także "służebnicą", "nędzną służebnicą", "niegodną służebnicą" i wręcz "niewolnicą".

Mieszkówna rzeczywiście popadła w niewolę. Po śmierci Izjasława wdową zaopiekował się ich najmłodszy syn, władający Turowem i Włodzimierzem Jaropełk. Jego konflikt z niedawnym sprzymierzeńcem Monomachem doprowadził do uwięzienia księżnej. Koniec końców zawarto pokój, a Gertruda odzyskała wolność około 1086 roku. Niebawem jej ukochany syn został zamordowany, a tron kijowski przejął Światopełk Michał. Mieszkówna prawdopodobnie nie zapisała już żadnej modlitwy. Żyła prawie 86 lat.

Źródła: Grażyna Borkowska, Małgorzata Czermińska, Ursula Phillips, "Pisarki polskie od średniowiecza do współczesności. Przewodnik", Gdańsk 2000; Bożena Listkowska, "Gertruda Mieszkówna i jej modlitwy", Warszawa 2010; Teresa Michałowska, "Ego Gertruda", Warszawa 2001; gertruda.eu

Język Polish

średniowiecze

zabytki języka polskiego

miniatura