Darkroom, hotel, dworzec. Gdzie dziś oglądamy spektakle?

Hamlet_Kleczewska3_0856.jpg, default, „Hamlet”, reż. Maja Kleczewska, fot. Magda Hueckel / Teatr Polski w Poznaniu

Jak na odbiór spektaklu wpływa przestrzeń, w której jest grany? Czy wyjście z budynku teatru jest dla sztuki czymś więcej niż zmianą dekoracji? Sprawdzamy, co o współczesnej Polsce mówi Hamlet umieszczony w naznaczonej historią Stoczni Gdańskiej albo w budynku Starej Rzeźni, który lada moment zostanie zgentryfikowany.

Co zmienia się w odbiorze, gdy oglądamy spektakl nie z bezpiecznego dystansu, a w intymnej atmosferze, blisko aktorów i aktorek, bez sztywnego podziału na scenę i widownię? Wybieramy charakterystyczne przykłady z ostatnich dwóch dekad, kiedy teatr wychodził z własnego budynku i trafiał do kościoła, stoczni, zakładu karnego i innych na pozór nieteatralnych miejsc.

Teren Warszawa, czyli jak sprostać wyzwaniom współczesności

Zdjęcie ze spektaklu „Zaryzykuj wszystko” w reżyserii Grzegorza Jarzyny, który odbywał się na Dworcu Centralnym. — „Zaryzykuj wszystko”, reż. Grzegorz Jarzyna, 2003, fot. Igor Morye / Agencja Wyborcza

Odkąd w 1997 roku Grzegorz Jarzyna wyreżyserował debiutanckiego Bzika tropikalnego w Teatrze Rozmaitości (dziś: TR Warszawa), było jasne, że w polskim teatrze pojawiło się nowe „ojcobójcze”, jak to określił Piotr Gruszczyński, pokolenie, a wraz z nim wywrotowy, odświeżający język, kolorowa, popkulturowa estetyka oraz alternatywne sposoby myślenia o tym, czym może być spektakl. Nie bez powodu moment ten nazywa się dzisiaj „przewrotem styczniowym”.

Na początku lat dwutysięcznych Jarzyna zainaugurował projekt Teren Warszawa, którego celem było – jak wspominał Marcin Kościelniak w „Didaskaliach” – sprawdzenie, „w jaki sposób teatr może sprostać wyzwaniom współczesnej literatury (czy współczesności w ogóle)”. Kolejne premiery odbywały się w różnych nieteatralnych przestrzeniach, a pracowali nad nimi głównie studenci z krakowskiej i warszawskiej szkoły teatralnej, którzy adaptowali i reżyserowali nową zagraniczną dramaturgię, oraz wolontariusze.

W tamtym czasie część uznanych przedstawień z repertuaru warszawskiej instytucji ruszyła w międzynarodowe tournée, a budynek teatru miał zostać zrewitalizowany: „Mieliśmy przyrzeczenie władz Warszawy, że na wiosnę tego roku teatr będzie remontowany. […] Dopiero pod koniec stycznia zostaliśmy poinformowani, że remontu nie będzie, a obiecany budżet na ten sezon nie zostanie nam przyznany” – mówił Jarzyna w rozmowie z Gruszczyńskim. Reżyser – będący jednocześnie ówczesnym dyrektorem Rozmaitości – wymyślił więc, żeby wyjść z teatrem w miasto, otworzyć się na młodą publiczność i zbliżyć do niej w innych warunkach. Przede wszystkim po to, by wspólnie eksplorować miejską tkankę zgodnie z hasłem, że „teatr można robić wszędzie”. Jak tłumaczył: „Naszą wizytówką nie są mury i wygodne fotele na widowni, ale nasze produkcje”.

Efektem tych poszukiwań były, na przykład, Sny (2004). Spektakl, oparty na krótkim tekście mało jeszcze wtedy znanego szerszej publiczności Iwana Wyrypajewa i wyreżyserowany przez Łukasza Kosa, grany był w ciasnym, podziemnym darkroomie w przestrzeni legendarnego klubu Le Madame na Nowym Mieście. Inny spektakl z cyklu, Electronic City (2003) w interpretacji Redbada Klynstry, odbywał się w niewykończonym jeszcze wówczas biurowcu Liberty Corner.

Jak pisała o tych wydarzeniach Ewa Wąchocka na łamach „Śląska”:

Animatorzy projektu wybrali strategię krótkich, błyskawicznych przybliżeń złożonych razem niczym kadry społecznego pejzażu. Udało im się sportretować kawałek rzeczywistości nad Wisłą, mimo że podstawą dramatyczną były, paradoksalnie, teksty autorów zagranicznych. Stało się to możliwe dzięki odkryciu nowej energii teatralnej, terytoriów, gdzie można tworzyć nieobojętny politycznie teatr, uciekając przed teatralnością.

Sam Jarzyna w ramach Terenu Warszawa przygotował natomiast performans Zaryzykuj wszystko (2003) w nieczynnej kawiarni Express Baru na Dworcu Centralnym. Podobno kilka tygodni szukał miejsca, „zza którego okien wyłaniałoby się tętniące życiem centrum”.

Widownia w Zaryzykuj wszystko mieściła około pięćdziesięciu widzów, reszta zainteresowanych (albo po prostu – zaciekawionych przechodniów) mogła podglądać akcję przez szyby. Po premierze na łamach „Życia Warszawy” zachwycała się tym przedsięwzięciem Iza Natasza Czapska: „Już pierwszego wieczoru do telepiących się przeszklonych ścian przyklejała nosy spora grupa gapiów. W starym dworcowym bufecie, obok WC, sceny jak z najlepszych filmów Tarantino”.

Rok później Jarzyna wyreżyserował zaś spektakl Bash (2004) w hali starej drukarni na Marszałkowskiej, w pobliżu Rozmaitości. Akcja działa się tu w trzech salach, ale widzowie byli przypisani do jednej z nich i nie mogli się pomiędzy nimi poruszać – ten przywilej był dostępny wyłącznie aktorom. „Po kilkunastu minutach zaczynamy czuć się osaczeni. Opuszczona drukarnia zamienia się w dom horroru, jakiś dziwny zakład psychiatryczny, gdzie w każdym kącie czai się zbrodniarz mający ekshibicjonistyczną potrzebę opowiedzenia o swoim czynie” – oceniał Piotr Gruszczyński w „Tygodniku Powszechnym”.

Hamlet w stoczni, czyli teatr i historia

Na zdjęciu: aktor na koniu w spektaklu „H” w reżyserii Jana Klaty w Stoczni Gdańskiej. — Przygotowania do spektaklu „H” w Stoczni Gdańskiej, reż. Jan Klata, 2006, fot. Bartłomiej Barczyk / Agencja Wyborcza

Rok 2004 przyniósł nam nie tylko wejście Polski do Unii Europejskiej, lecz także spektakl H. na podstawie Hamleta Szekspira w reżyserii Jana Klaty, który dla niektórych badaczy teatru zaangażowanego stanowił symboliczne rozpoczęcie nowego etapu myślenia o polityczności na scenie. A właściwie – nie do końca na scenie, bo H. nie rozgrywało się w tradycyjnym teatralnym budynku, lecz w niszczejącej i zamkniętej już wtedy Stoczni Gdańskiej, której mury pamiętały starcia stoczniowców z milicją. Dołączenie Polski do unijnej wspólnoty, które odbyło się na dwa miesiące przed premierą przedstawienia Klaty, stało się więc siłą rzeczy istotnym tłem dla szekspirowskiego dramatu.

„Opustoszałe hale, na ziemi rozbite szkło, złom i gruz. W martwych dokach rdzewieją wraki statków. Stocznia Gdańska, w której ponad dwadzieścia lat temu rodziła się historia Polski i Europy, jest dzisiaj ruiną. Ale to nie przeszkadza teatrowi, przeciwnie – przyciąga artystów” – pisał Roman Pawłowski w „Gazecie Wyborczej”.

Sam Klata po latach przekonywał: „Zdewastowana przestrzeń Stoczni Gdańskiej stawała się jednym wielkim oskarżeniem, a wszyscy widzowie byli Hamletami”.

Z jednej strony gest reżysera był więc symbolicznie znaczący, biorąc pod uwagę historię naszego kraju i wydarzenia, jakie rozgrywały się chwilę przed premierą, z drugiej okazywał się też – na co zwracali uwagę krytycy – przytłaczający.

Rzeźnia przed rewitalizacją, czyli pozorne wybory

Na zdjęciu: aktorzy grający w „Hamlecie” w reżyserii Mai Kleczewskiej. — „Hamlet”, reż. Maja Kleczewska, fot. Magda Hueckel / Teatr Polski w Poznaniu

Hamleta do nieteatralnej przestrzeni w 2019 roku przeniosła także Maja Kleczewska. Tym razem wybór padł na budynek poznańskiej Starej Rzeźni, który został sprzedany prywatnemu inwestorowi i w niedługim czasie po premierze miał zostać poddany rewitalizacji.

„Umieszczenie akcji w dawnym zakładzie wzniesionym w 1900 roku okazuje się strzałem w dziesiątkę, dzięki któremu Kleczewska wykracza poza utartą teatralną konwencję. Nie jesteśmy biernymi widzami, ale uczestnikami wydarzeń. Gośćmi w dziwacznym, rozpadającym się zamku, o którego wystrój zadbał Zbigniew Libera” – pisała po premierze Marcelina Obarska w Culture.pl.

Twórcy zapowiadali, że Hamlet będzie nie tyle spektaklem, ile performatywnie utkanym wydarzeniem, do którego można dołączyć w dowolnej chwili i śledzić przebieg akcji według indywidualnie konstruowanej dramaturgii. Niektóre sceny z szekspirowskiej tragedii rozgrywały się bowiem symultanicznie, a widzowie i widzki otrzymywali słuchawki z trzema kanałami, na których emitowano dźwięk.

Budynek nie tylko podwajał warstwę znaczeniową, lecz także kształtował ścieżkę odbioru. Nie wszystkie sceny dało się zobaczyć, przy niektórych fragmentach zbyt duża liczba osób stłoczona wokół aktorów skutecznie uniemożliwiała śledzenie przebiegu akcji zmysłem wzroku. Tworzyło to jednak interesujący dysonans: można było przystanąć w dowolnym miejscu i skupić się na dźwięku płynących ze słuchawek słów.

Podczas pokazów na gdańskim Festiwalu Szekspirowskim Hamlet Kleczewskiej został z kolei umieszczony w starym kościele. Na monumentalną całość można było spoglądać z wysokości chóru. Sekwencje burzliwych dworskich rozmów toczyły się przy niegdysiejszym ołtarzu, który pełnił w tej aranżacji funkcję biesiadnego stołu.

Teatr w więzieniu, czyli potencjał osób osadzonych

Na zdjęciu: publiczność wchodząca na spektakl odbywający się w Areszcie Śledczym Warszawa-Grochów. — „Rzeczy z pudełka”, reż. Natalia Korczakowska, fot. Sisi Cecylia / Teatr Studio

Damian Kalita i Katarzyna Tadeusz – pracownicy Działu Edukacji i Projektów Społecznych stołecznego Teatru Studio – otrzymali w ubiegłym roku Warszawską Nagrodę Edukacji Kulturalnej w kategorii „Procesy twórcze” za projekt oparty na współpracy teatru z kobietami osadzonymi w stołecznym areszcie. Ich zamysł łączył praktyki resocjalizacyjne ze sztuką oraz pedagogiką teatralną. Efektem był m.in. spektakl Rzeczy z pudełka w reżyserii Natalii Korczakowskiej, w którym zagrało siedem osadzonych kobiet.

Aktorki-amatorki uczestniczyły w cyklicznych warsztatach, poznawały tajniki pracy teatralnej, dzieliły się swoimi historiami, które następnie stały się kanwą działań scenicznych. Pokazy przedstawienia odbywały się w Areszcie Śledczym Warszawa-Grochów – miejscu, które stanowiło nie tylko oczywisty kontekst działań artystycznych, lecz także było świadkiem wielu z opowiadanych przeżyć czy wydarzeń.

Nie był to przy tym pierwszy raz, kiedy twórcy teatralni zaprosili publiczność do przestrzeni więziennych, na co dzień niedostępnych i silnie stereotypizowanych przez popkulturowe reprezentacje.

Kolektyw Kobietostan regularnie prowadzi warsztaty w zakładach karnych, a w 2023 roku zorganizował nawet Festiwal Sztuki Osadzonych w Krzywańcu, w ramach którego skazani zarówno występowali na scenie, jak też zajmowali się techniczną stroną pracy nad spektaklem czy prowadzili warsztaty. Celem tych działań ma być „przywracanie poczucia sprawczości i samodzielności, oddawanie przestrzeni i głosu, a także wzmacnianie potencjałów, a nie deficytów osób osadzonych”.

Agnieszka Bresler, reżyserka, aktorka i edukatorka, która prowadzi stowarzyszenie Kobietostan, tak mówiła przed laty w rozmowie z Marceliną Obarską dla Culture.pl:

Niezwykłe są momenty, kiedy ktoś z widowni mówi po pokazie: „Ale jak to, te panie są z więzienia? Ja myślałem, że to jakieś znane aktorki i właśnie się zastanawiałem, dlaczego ja ich z żadnego serialu nie kojarzę”. Albo kiedy na przedstawienie przyjeżdża rodzina, syn czy córka osadzonej lub osadzonego i widzi ich w zupełnie innym miejscu i kontekście.

Z kolei we wrocławskim Zakładzie Karnym nr 1 od lat działa Teatr Protezownia. Nazwa wzięła się od przestrzeni, w której artyści próbują, a która niegdyś była miejscem wytwarzania protez. Po jednym z ich spektakli na łamach miesięcznika „Teatr” Magdalena Hasiuk tak opisała to doświadczenie:

Wejście do zakładu karnego robi wrażenie chyba na wszystkich, którzy nie bywają tam zbyt często. Zakład Karny nr 1 przy ulicy Kleczkowskiej we Wrocławiu przypomina spore miasteczko, w którym ilość bram, murów, zasieków odpowiada liczbie żyjących tam osób. […] Stary budynek więzienny działa jak potężne pudło rezonansowe. Wejście do niego natychmiast zanurza również w spektaklu władzy i zniewolenia, nadzoru i izolacji. W tej przestrzeni, znajdującej się poza murem, nawiasem – tzw. wolnością, przedstawienie rozpoczyna się na długo przed rzeczywistym początkiem.

W ostatnich latach osadzeni przygotowywali też przedsięwzięcia teatralne m.in. w Zakładzie Karnym w Nowogardzie, zielonogórskim i lubelskim Areszcie Śledczym oraz Areszcie Śledczym Kraków-Podgórze.

Spektakl z kolacją, czyli jak zanurzyć się w intymności

Na zdjęciu: Agnieszka Radzikowska w spektaklu „Godej do mnie”. — „Godej do mnie”, reż. Robert Talarczyk, Teatr Śląski w Katowicach, fot. Przemysław Jendroska

Dwa lata temu, pod szyldem Teatru Śląskiego, premierę miało przedstawienie Godej do mie w reżyserii Roberta Talarczyka. Akcja rozgrywała się jednak nie na scenie, a w hotelowym apartamencie.

Publiczność podążała w nim po korytarzach, lobby i zakamarkach pokoju za parą z klasy średniej, graną przez Agnieszkę Radzikowską i Dariusza Chojnackiego (którzy w pozateatralnej rzeczywistości również są małżeństwem). Przyglądała się i przysłuchiwała ich intymnym rozmowom oraz kłótniom, a po wszystkim otrzymywała tradycyjny śląski posiłek.

Jak relacjonował Witold Mrozek w „Dwutygodniku”

Mieszkanie pary odgrywa w spektaklu Talarczyka najlepszy apartament – penthouse w hotelu czterogwiazdkowym Diament Plaza w sercu Katowic. W Warszawie, gdzie […] będzie pokazany spektakl, hotel Diament Plaza zastąpi pięciogwiazdkowy hotel Westin, na stołecznym „Manhattanie”, w okolicy ronda ONZ […] W Diament Plaza jadłem roladę z modrą kapustą i gumiklejzami, czyli kluskami śląskimi. Tak samo ma być w Warszawie.

Przedstawienie było też pokazywane podczas ostatniej edycji Międzynarodowego Festiwalu Boska Komedia, gdzie zostało zagrane w Stradom House, luksusowym hotelu w centrum Krakowa. Na jeden pokaz może wejść maksymalnie trzydzieści osób, by zachować kameralną, duszną atmosferę i poczuć się, jakby samemu było się w tej chylącej się ku upadkowi relacji.

Język Polish